26 shlokas
- 1
सूत उवाच
शप्तस्तु भृगुणा वह्निः क्रुद्धो वाक्यम् अथाब्रवीत्
किम् इदं साहसं ब्रह्मन्कृतवान् असि सांप्रतम्
sūta uvāca
śaptastu bhṛguṇā vahniḥ kruddho vākyam athābravīt
kim idaṃ sāhasaṃ brahmankṛtavān asi sāṃpratam
- 2
धर्मे प्रयतमानस्य सत्यं च वदतः समम्
पृष्टो यद् अब्रुवं सत्यं व्यभिचारो ऽत्र को मम
dharme prayatamānasya satyaṃ ca vadataḥ samam
pṛṣṭo yad abruvaṃ satyaṃ vyabhicāro 'tra ko mama
- 3
पृष्टो हि साक्षी यः साक्ष्यं जानमानो ऽन्यथा वदेत्
स पूर्वान् आत्मनः सप्त कुले हन्यात्तथा परान्
pṛṣṭo hi sākṣī yaḥ sākṣyaṃ jānamāno 'nyathā vadet
sa pūrvān ātmanaḥ sapta kule hanyāttathā parān
- 4
यश्च कार्यार्थतत्त्वज्ञो जानमानो न भाषते
सो ऽपि तेनैव पापेन लिप्यते नात्र संशयः
yaśca kāryārthatattvajño jānamāno na bhāṣate
so 'pi tenaiva pāpena lipyate nātra saṃśayaḥ
- 5
शक्तो ऽहम् अपि शप्तुं त्वां मान्यास्तु ब्राह्मणा मम
जानतो ऽपि च ते व्यक्तं कथयिष्ये निबोध तत्
śakto 'ham api śaptuṃ tvāṃ mānyāstu brāhmaṇā mama
jānato 'pi ca te vyaktaṃ kathayiṣye nibodha tat
- 6
योगेन बहुधात्मानं कृत्वा तिष्ठामि मूर्तिषु
अग्निहोत्रेषु सत्रेषु क्रियास्वथ मखेषु च
yogena bahudhātmānaṃ kṛtvā tiṣṭhāmi mūrtiṣu
agnihotreṣu satreṣu kriyāsvatha makheṣu ca
- 7
वेदोक्तेन विधानेन मयि यद्धूयते हविः
देवताः पितरश्चैव तेन तृप्ता भवन्ति वै
vedoktena vidhānena mayi yaddhūyate haviḥ
devatāḥ pitaraścaiva tena tṛptā bhavanti vai
- 8
आपो देवगणाः सर्वे आपः पितृगणास्तथा
दर्शश्च पौर्णमासश्च देवानां पितृभिः सह
āpo devagaṇāḥ sarve āpaḥ pitṛgaṇāstathā
darśaśca paurṇamāsaśca devānāṃ pitṛbhiḥ saha
- 9
देवताः पितरस्तस्मात्पितरश्चापि देवताः
एकीभूताश्च पूज्यन्ते पृथक्त्वेन च पर्वसु
devatāḥ pitarastasmātpitaraścāpi devatāḥ
ekībhūtāśca pūjyante pṛthaktvena ca parvasu
- 10
देवताः पितरश्चैव जुह्वते मयि यत्सदा
त्रिदशानां पितॄणां च मुखम् एवम् अहं स्मृतः
devatāḥ pitaraścaiva juhvate mayi yatsadā
tridaśānāṃ pitṝṇāṃ ca mukham evam ahaṃ smṛtaḥ
- 11
अमावास्यां च पितरः पौर्णमास्यां च देवताः
मन्मुखेनैव हूयन्ते भुञ्जते च हुतं हविः
सर्वभक्षः कथं तेषां भविष्यामि मुखं त्वहम्
amāvāsyāṃ ca pitaraḥ paurṇamāsyāṃ ca devatāḥ
manmukhenaiva hūyante bhuñjate ca hutaṃ haviḥ
sarvabhakṣaḥ kathaṃ teṣāṃ bhaviṣyāmi mukhaṃ tvaham
- 12
चिन्तयित्वा ततो वह्निश्चक्रे संहारम् आत्मनः
द्विजानाम् अग्निहोत्रेषु यज्ञसत्रक्रियासु च
cintayitvā tato vahniścakre saṃhāram ātmanaḥ
dvijānām agnihotreṣu yajñasatrakriyāsu ca
- 13
निरोंकारवषट्काराः स्वधास्वाहाविवर्जिताः
विनाग्निना प्रजाः सर्वास्तत आसन्सुदुःखिताः
niroṃkāravaṣaṭkārāḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ
vināgninā prajāḥ sarvāstata āsansuduḥkhitāḥ
- 14
अथर्षयः समुद्विग्ना देवान्गत्वाब्रुवन्वचः
अग्निनाशात्क्रियाभ्रंशाद्भ्रान्ता लोकास्त्रयो ऽनघाः
विधध्वम् अत्र यत्कार्यं न स्यात्कालात्ययो यथा
atharṣayaḥ samudvignā devāngatvābruvanvacaḥ
agnināśātkriyābhraṃśādbhrāntā lokāstrayo 'naghāḥ
vidhadhvam atra yatkāryaṃ na syātkālātyayo yathā
- 15
अथर्षयश्च देवाश्च ब्रह्माणम् उपगम्य तु
अग्नेर् आवेदयञ्शापं क्रियासंहारम् एव च
atharṣayaśca devāśca brahmāṇam upagamya tu
agner āvedayañśāpaṃ kriyāsaṃhāram eva ca
- 16
भृगुणा वै महाभाग शप्तो ऽग्निः कारणान्तरे
कथं देवमुखो भूत्वा यज्ञभागाग्रभुक्तथा
हुतभुक्सर्वलोकेषु सर्वभक्षत्वम् एष्यति
bhṛguṇā vai mahābhāga śapto 'gniḥ kāraṇāntare
kathaṃ devamukho bhūtvā yajñabhāgāgrabhuktathā
hutabhuksarvalokeṣu sarvabhakṣatvam eṣyati
- 17
श्रुत्वा तु तद्वचस्तेषाम् अग्निम् आहूय लोककृत्
उवाच वचनं श्लक्ष्णं भूतभावनम् अव्ययम्
śrutvā tu tadvacasteṣām agnim āhūya lokakṛt
uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ bhūtabhāvanam avyayam
- 18
लोकानाम् इह सर्वेषां त्वं कर्ता चान्त एव च
त्वं धारयसि लोकांस्त्रीन्क्रियाणां च प्रवर्तकः
स तथा कुरु लोकेश नोच्छिद्येरन्क्रिया यथा
lokānām iha sarveṣāṃ tvaṃ kartā cānta eva ca
tvaṃ dhārayasi lokāṃstrīnkriyāṇāṃ ca pravartakaḥ
sa tathā kuru lokeśa nocchidyerankriyā yathā
- 19
कस्माद् एवं विमूढस्त्वम् ईश्वरः सन्हुताशनः
त्वं पवित्रं यदा लोके सर्वभूतगतश्च ह
kasmād evaṃ vimūḍhastvam īśvaraḥ sanhutāśanaḥ
tvaṃ pavitraṃ yadā loke sarvabhūtagataśca ha
- 20
न त्वं सर्वशरीरेण सर्वभक्षत्वम् एष्यसि
उपादाने ऽर्चिषो यास्ते सर्वं धक्ष्यन्ति ताः शिखिन्
क्रव्यादा च तनुर्या ते सा सर्वं भक्षयिष्यति
na tvaṃ sarvaśarīreṇa sarvabhakṣatvam eṣyasi
upādāne 'rciṣo yāste sarvaṃ dhakṣyanti tāḥ śikhin
kravyādā ca tanuryā te sā sarvaṃ bhakṣayiṣyati
- 21
यथा सूर्यांशुभिः स्पृष्टं सर्वं शुचि विभाव्यते
तथा त्वदर्चिर्निर्दग्धं सर्वं शुचि भविष्यति
yathā sūryāṃśubhiḥ spṛṣṭaṃ sarvaṃ śuci vibhāvyate
tathā tvadarcirnirdagdhaṃ sarvaṃ śuci bhaviṣyati
- 22
तद् अग्ने त्वं महत्तेजः स्वप्रभावाद्विनिर्गतम्
स्वतेजसैव तं शापं कुरु सत्यम् ऋषेर्विभो
देवानां चात्मनो भागं गृहाण त्वं मुखे हुतम्
tad agne tvaṃ mahattejaḥ svaprabhāvādvinirgatam
svatejasaiva taṃ śāpaṃ kuru satyam ṛṣervibho
devānāṃ cātmano bhāgaṃ gṛhāṇa tvaṃ mukhe hutam
- 23
एवम् अस्त्विति तं वह्निः प्रत्युवाच पितामहम्
जगाम शासनं कर्तुं देवस्य परमेष्ठिनः
evam astviti taṃ vahniḥ pratyuvāca pitāmaham
jagāma śāsanaṃ kartuṃ devasya parameṣṭhinaḥ
- 24
देवर्षयश्च मुदितास्ततो जग्मुर्यथागतम्
ऋषयश्च यथापूर्वं क्रियाः सर्वाः प्रचक्रिरे
devarṣayaśca muditāstato jagmuryathāgatam
ṛṣayaśca yathāpūrvaṃ kriyāḥ sarvāḥ pracakrire
- 25
दिवि देवा मुमुदिरे भूतसंघाश्च लौकिकाः
अग्निश्च परमां प्रीतिम् अवाप हतकल्मषः
एवं स भगवाञ्शापं लेभे ऽग्निर्भृगुतः पुरा
divi devā mumudire bhūtasaṃghāśca laukikāḥ
agniśca paramāṃ prītim avāpa hatakalmaṣaḥ
evaṃ sa bhagavāñśāpaṃ lebhe 'gnirbhṛgutaḥ purā
- 26
एवम् एष पुरावृत्त इतिहासो ऽग्निशापजः
पुलोमस्य विनाशश्च च्यवनस्य च सम्भवः
evam eṣa purāvṛtta itihāso 'gniśāpajaḥ
pulomasya vināśaśca cyavanasya ca sambhavaḥ

