15 shlokas
- 1
सूत उवाच
नागाश्च संविदं कृत्वा कर्तव्यम् इति तद्वचः
निःस्नेहा वै दहेन्माता असंप्राप्तमनोरथा
प्रसन्ना मोक्षयेद् अस्मांस्तस्माच्छापाच्च भामिनी
कृष्णं पुच्छं करिष्यामस्तुरगस्य न संशयः
तथा हि गत्वा ते तस्य पुच्छे वाला इव स्थिताः
एतस्मिन्न् अन्तरे ते तु सपत्न्यौ पणिते तदा
तं समुद्रम् अतिक्रम्य कद्रूर्विनतया सह
न्यपतत्तुरगाभ्याशे नचिराद् इव शीघ्रगा
ततस्ते तं हयश्रेष्ठं ददृशाते महाजवम्
शशाङ्ककिरणप्रख्यं कालवालम् उभे तदा
sūta uvāca
nāgāśca saṃvidaṃ kṛtvā kartavyam iti tadvacaḥ
niḥsnehā vai dahenmātā asaṃprāptamanorathā
prasannā mokṣayed asmāṃstasmācchāpācca bhāminī
kṛṣṇaṃ pucchaṃ kariṣyāmasturagasya na saṃśayaḥ
tathā hi gatvā te tasya pucche vālā iva sthitāḥ
etasminn antare te tu sapatnyau paṇite tadā
taṃ samudram atikramya kadrūrvinatayā saha
nyapatatturagābhyāśe nacirād iva śīghragā
tataste taṃ hayaśreṣṭhaṃ dadṛśāte mahājavam
śaśāṅkakiraṇaprakhyaṃ kālavālam ubhe tadā
- 2
निशाम्य च बहून्वालान्कृष्णान्पुच्छं समाश्रितान्
विषण्णवदना तत्र विनता सर्वतो ऽभवत्
दृष्ट्वा कृष्णं तु पुच्छं सा वाजिराजस्य विस्मिता
अवाक्शिरा दीनमना कद्र्वा दासत्वम् आगता
विनतां विषण्णवदनां कद्रूर्दास्ये न्ययोजयत्
niśāmya ca bahūnvālānkṛṣṇānpucchaṃ samāśritān
viṣaṇṇavadanā tatra vinatā sarvato 'bhavat
dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tu pucchaṃ sā vājirājasya vismitā
avākśirā dīnamanā kadrvā dāsatvam āgatā
vinatāṃ viṣaṇṇavadanāṃ kadrūrdāsye nyayojayat
- 3
ततः सा विनता तस्मिन्पणितेन पराजिता
अभवद्दुःखसंतप्ता दासीभावं समास्थिता
tataḥ sā vinatā tasminpaṇitena parājitā
abhavadduḥkhasaṃtaptā dāsībhāvaṃ samāsthitā
- 4
एतस्मिन्न् अन्तरे चैव गरुडः काल आगते
विना मात्रा महातेजा विदार्याण्डम् अजायत
महासत्त्वबलोपेतः सर्वा विद्योतयन्दिशः
कामरूपः कामगमः कामवीर्यो विहंगमः
etasminn antare caiva garuḍaḥ kāla āgate
vinā mātrā mahātejā vidāryāṇḍam ajāyata
mahāsattvabalopetaḥ sarvā vidyotayandiśaḥ
kāmarūpaḥ kāmagamaḥ kāmavīryo vihaṃgamaḥ
- 5
अग्निराशिर् इवोद्भासन्समिद्धो ऽतिभयंकरः
विद्युद्विस्पष्टपिङ्गाक्षो युगान्ताग्निसमप्रभः
प्रवृद्धः सहसा पक्षी महाकायो नभोगतः
घोरो घोरस्वनो रौद्रो वह्निर् और्व इवापरः
agnirāśir ivodbhāsansamiddho 'tibhayaṃkaraḥ
vidyudvispaṣṭapiṅgākṣo yugāntāgnisamaprabhaḥ
pravṛddhaḥ sahasā pakṣī mahākāyo nabhogataḥ
ghoro ghorasvano raudro vahnir aurva ivāparaḥ
- 6
तं दृष्ट्वा शरणं जग्मुः प्रजाः सर्वा विभावसुम्
प्रणिपत्याब्रुवंश्चैनम् आसीनं विश्वरूपिणम्
taṃ dṛṣṭvā śaraṇaṃ jagmuḥ prajāḥ sarvā vibhāvasum
praṇipatyābruvaṃścainam āsīnaṃ viśvarūpiṇam
- 7
अग्ने मा त्वं प्रवर्धिष्ठाः कच्चिन्नो न दिधक्षसि
असौ हि राशिः सुमहान्समिद्धस्तव सर्पति
agne mā tvaṃ pravardhiṣṭhāḥ kaccinno na didhakṣasi
asau hi rāśiḥ sumahānsamiddhastava sarpati
- 8
अग्निर् उवाच
नैतद् एवं यथा यूयं मन्यध्वम् असुरार्दनाः
गरुडो बलवान् एष मम तुल्यः स्वतेजसा
जातः परमतेजस्वी विनतानन्दवर्धनः
तेजोराशिम् इमं दृष्ट्वा युष्मान्मोहः समाविशत्
नागक्षयकरश्चैव काश्यपेयो महाबलः
देवानां च हिते युक्तस्त्वहितो दैत्यरक्षसाम्
न भीः कार्या कथं चात्र पश्यध्वं सहिता मम
agnir uvāca
naitad evaṃ yathā yūyaṃ manyadhvam asurārdanāḥ
garuḍo balavān eṣa mama tulyaḥ svatejasā
jātaḥ paramatejasvī vinatānandavardhanaḥ
tejorāśim imaṃ dṛṣṭvā yuṣmānmohaḥ samāviśat
nāgakṣayakaraścaiva kāśyapeyo mahābalaḥ
devānāṃ ca hite yuktastvahito daityarakṣasām
na bhīḥ kāryā kathaṃ cātra paśyadhvaṃ sahitā mama
- 9
सूत उवाच
एवम् उक्तास्ततो गत्वा गरुडं वाग्भिर् अस्तुवन्
अदूराद् अभ्युपेत्यैनं देवाः सर्षिगणास्तदा
sūta uvāca
evam uktāstato gatvā garuḍaṃ vāgbhir astuvan
adūrād abhyupetyainaṃ devāḥ sarṣigaṇāstadā
- 10
त्वम् ऋषिस्त्वं महाभागस्त्वं देवः पतगेश्वरः
त्वं प्रभुस्तपनप्रख्यस्त्वं नस्त्राणम् अनुत्तमम्
त्वं विभुस्तपनः सूर्यः परमेष्ठी प्रजापतिः
त्वम् इन्द्रस्त्वं हयमुखस्त्वं शरस्त्वं जगत्पतिः
त्वं मुखं पद्मजो विप्रस्त्वम् अग्निः पवनस्तथा
त्वं हि धाता विधाता च त्वं विष्णुः सुरसत्तमः
त्वं महान् अभिभूः शश्वद् अमृतं त्वं महद्यशः
त्वं प्रभास्त्वम् अभिप्रेतं त्वं नस्त्राणम् अनुत्तमम्
त्वं गतिः सततं त्वत्तः कथं नः प्राप्नुयाद्भयम्
tvam ṛṣistvaṃ mahābhāgastvaṃ devaḥ patageśvaraḥ
tvaṃ prabhustapanaprakhyastvaṃ nastrāṇam anuttamam
tvaṃ vibhustapanaḥ sūryaḥ parameṣṭhī prajāpatiḥ
tvam indrastvaṃ hayamukhastvaṃ śarastvaṃ jagatpatiḥ
tvaṃ mukhaṃ padmajo viprastvam agniḥ pavanastathā
tvaṃ hi dhātā vidhātā ca tvaṃ viṣṇuḥ surasattamaḥ
tvaṃ mahān abhibhūḥ śaśvad amṛtaṃ tvaṃ mahadyaśaḥ
tvaṃ prabhāstvam abhipretaṃ tvaṃ nastrāṇam anuttamam
tvaṃ gatiḥ satataṃ tvattaḥ kathaṃ naḥ prāpnuyādbhayam
- 11
बलोर्मिमान्साधुर् अदीनसत्त्वः समृद्धिमान्दुष्प्रसहस्त्वम् एव
तपः श्रुतं सर्वम् अहीनकीर्ते अनागतं चोपगतं च सर्वम्
balormimānsādhur adīnasattvaḥ samṛddhimānduṣprasahastvam eva
tapaḥ śrutaṃ sarvam ahīnakīrte anāgataṃ copagataṃ ca sarvam
- 12
त्वम् उत्तमः सर्वम् इदं चराचरं गभस्तिभिर्भानुर् इवावभाससे
समाक्षिपन्भानुमतः प्रभां मुहुस्त्वम् अन्तकः सर्वम् इदं ध्रुवाध्रुवम्
tvam uttamaḥ sarvam idaṃ carācaraṃ gabhastibhirbhānur ivāvabhāsase
samākṣipanbhānumataḥ prabhāṃ muhustvam antakaḥ sarvam idaṃ dhruvādhruvam
- 13
दिवाकरः परिकुपितो यथा दहेत्प्रजास्तथा दहसि हुताशनप्रभ
भयंकरः प्रलय इवाग्निर् उत्थितो विनाशयन्युगपरिवर्तनान्तकृत्
divākaraḥ parikupito yathā dahetprajāstathā dahasi hutāśanaprabha
bhayaṃkaraḥ pralaya ivāgnir utthito vināśayanyugaparivartanāntakṛt
- 14
खगेश्वरं शरणम् उपस्थिता वयं महौजसं वितिमिरम् अभ्रगोचरम्
महाबलं गरुडम् उपेत्य खेचरं परावरं वरदम् अजय्यविक्रमम्
ज्वलनसमानवर्चसम्
तडित्प्रभम्
तवौजसा सर्वम् इदं प्रतापितं जगत्प्रभो तप्तसुवर्णवर्चसा
भयान्विता नभसि विमानगामिनः
विमानिता विपथगतिं प्रयान्ति ते
ऋषेः सुतस्त्वम् असि दयावतः प्रभो
महात्मनः खगवर कश्यपस्य ह
स मा क्रुधः कुरु जगतो दयां परां त्वम् ईश्वरः प्रशमम् उपैहि पाहि नः
महाशनिस्फुरितसमस्वनेन ते
दिशो ऽम्बरं त्रिदिवम् इयं च मेदिनी
चलन्ति नः खग हृदयानि चानिशं निगृह्यतां वपुर् इदम् अग्निसंनिभम्
तव द्युतिं कुपितकृतान्तसंनिभां निशाम्य नश्चलति मनो व्यवस्थितम्
प्रसीद नः पतगपते प्रयाचतां शिवश्च नो भव भगवन्सुखावहः
त्वं पाहि सर्वांश्च सुरान्महात्मनः
khageśvaraṃ śaraṇam upasthitā vayaṃ mahaujasaṃ vitimiram abhragocaram
mahābalaṃ garuḍam upetya khecaraṃ parāvaraṃ varadam ajayyavikramam
jvalanasamānavarcasam
taḍitprabham
tavaujasā sarvam idaṃ pratāpitaṃ jagatprabho taptasuvarṇavarcasā
bhayānvitā nabhasi vimānagāminaḥ
vimānitā vipathagatiṃ prayānti te
ṛṣeḥ sutastvam asi dayāvataḥ prabho
mahātmanaḥ khagavara kaśyapasya ha
sa mā krudhaḥ kuru jagato dayāṃ parāṃ tvam īśvaraḥ praśamam upaihi pāhi naḥ
mahāśanisphuritasamasvanena te
diśo 'mbaraṃ tridivam iyaṃ ca medinī
calanti naḥ khaga hṛdayāni cāniśaṃ nigṛhyatāṃ vapur idam agnisaṃnibham
tava dyutiṃ kupitakṛtāntasaṃnibhāṃ niśāmya naścalati mano vyavasthitam
prasīda naḥ patagapate prayācatāṃ śivaśca no bhava bhagavansukhāvahaḥ
tvaṃ pāhi sarvāṃśca surānmahātmanaḥ
- 15
एवं स्तुतः सुपर्णस्तु देवैः सर्षिगणैस्तदा
तेजसः प्रतिसंहारम् आत्मनः स चकार ह
सौतिर् उवाच
सुपर्ण उवाच
सौतिर् उवाच
रुरुर् उवाच
प्रमतिर् उवाच
देवा ऊचुः
पितामह उवाच
प्रमतिर् उवाच
स श्रुत्वाथात्मनो देहं सुपर्णः प्रेक्ष्य च स्वयम्
शरीरप्रतिसंहारम् आत्मनः सम्प्रचक्रमे
न मे सर्वाणि भूतानि बिभियुर्देहदर्शनात्
भीमरूपात्समुद्विग्नास्तस्मात्तेजस्तु संहरे
अरुणं चात्मनः पृष्ठम् आरोप्य स पितुर्गृहात्
ततः कामगमः पक्षी कामवीर्यो विहंगमः
मातुर् अन्तिकम् आगच्छत्परया मुदया युतः
तत्रारुणः स निक्षिप्तः दिशं पूर्वां महाद्युतिः
सूर्यतेजोविनिहतांल्लोकान्दग्धुं महारथः
किमर्थं भगवान्सूर्यो लोकान्दग्धुमनास्तदा
किम् अस्यापकृतं देवैर्येनेमं मन्युर् आविशत्
चन्द्रादित्यैर्यदा राहुर् आख्यातो ह्यमृतं पिबन्
वैरानुबन्धं कृतवांश्चन्द्रादित्ये तदानघ
वध्यमाने ग्रहेणाथ आदित्ये मन्युर् आविशत्
सुरार्थाय समुत्पन्नो रोषो राहोस्तु मां प्रति
बह्वनर्थकरं पापम् एको ऽहं समवाप्नुयाम्
सहाय एकः कार्येषु न मे कृच्छ्रेषु जायते
पश्यन्ति ग्रस्यमानं मां सह देवैर्दिवौकसः
तस्माल्लोकविनाशाय ह्यवतिष्ठे न संशयः
एवं कृतमतिः सूर्यो ह्यस्तम् अभ्यगमद्गिरिम्
ततो ऽर्धरात्रसमये सर्वलोकभयावहः
उत्पत्स्यते महान्दाहस्त्रैलोक्यस्य विनाशनः
ततो देवाः सर्षिगणा उपगम्य पितामहम्
भगवन्किमिदं चाद्य महद्दाहकृतं भयम्
न तावद्दृश्यते सूर्यः क्षपेयं न प्रभाति च
उदिते भगवन्भानौ कथम् एतद्भविष्यति
एष लोकविनाशाय रविर् उद्यन्तुम् उद्यतः
दृश्यन्नेव हि लोकान्स भस्मराशीकरिष्यति
तस्य प्रतिविधानं च विहितं पूर्वम् एव हि
कश्यपस्य सुतो विद्वान् अरुणेत्यभिविश्रुतः
महाकायो महातेजाः स स्थास्यति पुरो रवेः
करिष्यति च सारथ्यं तेजश्चास्य हरिष्यति
लोकानां शान्तिर् एवं स्याद् ऋषीणां च दिवौकसाम्
ततः पितामहाज्ञातः सर्वं चक्रे तदारुणः
उदितश्चैव सविता अरुणेन तदावृतः
एतत्ते सर्वम् आख्यातं यत्सूर्यं मन्युर् आविशत्
अरुणश्च यथैवास्य सारथ्यम् अकरोत्प्रभुः
भूय एवापरं प्रश्नं शृणु पूर्वम् उदाहृतम्
evaṃ stutaḥ suparṇastu devaiḥ sarṣigaṇaistadā
tejasaḥ pratisaṃhāram ātmanaḥ sa cakāra ha
sautir uvāca
suparṇa uvāca
sautir uvāca
rurur uvāca
pramatir uvāca
devā ūcuḥ
pitāmaha uvāca
pramatir uvāca
sa śrutvāthātmano dehaṃ suparṇaḥ prekṣya ca svayam
śarīrapratisaṃhāram ātmanaḥ sampracakrame
na me sarvāṇi bhūtāni bibhiyurdehadarśanāt
bhīmarūpātsamudvignāstasmāttejastu saṃhare
aruṇaṃ cātmanaḥ pṛṣṭham āropya sa piturgṛhāt
tataḥ kāmagamaḥ pakṣī kāmavīryo vihaṃgamaḥ
mātur antikam āgacchatparayā mudayā yutaḥ
tatrāruṇaḥ sa nikṣiptaḥ diśaṃ pūrvāṃ mahādyutiḥ
sūryatejovinihatāṃllokāndagdhuṃ mahārathaḥ
kimarthaṃ bhagavānsūryo lokāndagdhumanāstadā
kim asyāpakṛtaṃ devairyenemaṃ manyur āviśat
candrādityairyadā rāhur ākhyāto hyamṛtaṃ piban
vairānubandhaṃ kṛtavāṃścandrāditye tadānagha
vadhyamāne graheṇātha āditye manyur āviśat
surārthāya samutpanno roṣo rāhostu māṃ prati
bahvanarthakaraṃ pāpam eko 'haṃ samavāpnuyām
sahāya ekaḥ kāryeṣu na me kṛcchreṣu jāyate
paśyanti grasyamānaṃ māṃ saha devairdivaukasaḥ
tasmāllokavināśāya hyavatiṣṭhe na saṃśayaḥ
evaṃ kṛtamatiḥ sūryo hyastam abhyagamadgirim
tato 'rdharātrasamaye sarvalokabhayāvahaḥ
utpatsyate mahāndāhastrailokyasya vināśanaḥ
tato devāḥ sarṣigaṇā upagamya pitāmaham
bhagavankimidaṃ cādya mahaddāhakṛtaṃ bhayam
na tāvaddṛśyate sūryaḥ kṣapeyaṃ na prabhāti ca
udite bhagavanbhānau katham etadbhaviṣyati
eṣa lokavināśāya ravir udyantum udyataḥ
dṛśyanneva hi lokānsa bhasmarāśīkariṣyati
tasya pratividhānaṃ ca vihitaṃ pūrvam eva hi
kaśyapasya suto vidvān aruṇetyabhiviśrutaḥ
mahākāyo mahātejāḥ sa sthāsyati puro raveḥ
kariṣyati ca sārathyaṃ tejaścāsya hariṣyati
lokānāṃ śāntir evaṃ syād ṛṣīṇāṃ ca divaukasām
tataḥ pitāmahājñātaḥ sarvaṃ cakre tadāruṇaḥ
uditaścaiva savitā aruṇena tadāvṛtaḥ
etatte sarvam ākhyātaṃ yatsūryaṃ manyur āviśat
aruṇaśca yathaivāsya sārathyam akarotprabhuḥ
bhūya evāparaṃ praśnaṃ śṛṇu pūrvam udāhṛtam

