42 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततो गच्छन्महाबाहुर् एको ऽमात्यान्विसृज्य तान्
नापश्यद् आश्रमे तस्मिंस्तम् ऋषिं संशितव्रतम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tato gacchanmahābāhur eko 'mātyānvisṛjya tān
nāpaśyad āśrame tasmiṃstam ṛṣiṃ saṃśitavratam
- 2
सो ऽपश्यमानस्तम् ऋषिं शून्यं दृष्ट्वा तम् आश्रमम्
उवाच क इहेत्युच्चैर्वनं संनादयन्न् इव
so 'paśyamānastam ṛṣiṃ śūnyaṃ dṛṣṭvā tam āśramam
uvāca ka ihetyuccairvanaṃ saṃnādayann iva
- 3
श्रुत्वाथ तस्य तं शब्दं कन्या श्रीर् इव रूपिणी
निश्चक्रामाश्रमात्तस्मात्तापसीवेषधारिणी
सुव्रताभ्यागतं तं तु पूज्यं प्राप्तम् अथेश्वरम्
रूपयौवनसम्पन्ना शीलाचारवती शुभा
सा तम् आयतपद्माक्षं व्यूढोरस्कं सुसंहितम्
सिंहस्कन्धं दीर्घभुजं सर्वलक्षणपूजितम्
स्पष्टं मधुरया वाचा साब्रवीज्जनमेजय
śrutvātha tasya taṃ śabdaṃ kanyā śrīr iva rūpiṇī
niścakrāmāśramāttasmāttāpasīveṣadhāriṇī
suvratābhyāgataṃ taṃ tu pūjyaṃ prāptam atheśvaram
rūpayauvanasampannā śīlācāravatī śubhā
sā tam āyatapadmākṣaṃ vyūḍhoraskaṃ susaṃhitam
siṃhaskandhaṃ dīrghabhujaṃ sarvalakṣaṇapūjitam
spaṣṭaṃ madhurayā vācā sābravījjanamejaya
- 4
सा तं दृष्ट्वैव राजानं दुःषन्तम् असितेक्षणा
स्वागतं त इति क्षिप्रम् उवाच प्रतिपूज्य च
sā taṃ dṛṣṭvaiva rājānaṃ duḥṣantam asitekṣaṇā
svāgataṃ ta iti kṣipram uvāca pratipūjya ca
- 5
आसनेनार्चयित्वा च पाद्येनार्घ्येण चैव हि
पप्रच्छानामयं राजन्कुशलं च नराधिपम्
āsanenārcayitvā ca pādyenārghyeṇa caiva hi
papracchānāmayaṃ rājankuśalaṃ ca narādhipam
- 6
यथावद् अर्चयित्वा सा पृष्ट्वा चानामयं तदा
उवाच स्मयमानेव किं कार्यं क्रियताम् इति
आश्रमस्याभिगमने किं त्वं कार्यं चिकीर्षसि
कस्त्वम् अद्येह सम्प्राप्तो महर्षेर् आश्रमं शुभम्
yathāvad arcayitvā sā pṛṣṭvā cānāmayaṃ tadā
uvāca smayamāneva kiṃ kāryaṃ kriyatām iti
āśramasyābhigamane kiṃ tvaṃ kāryaṃ cikīrṣasi
kastvam adyeha samprāpto maharṣer āśramaṃ śubham
- 7
ताम् अब्रवीत्ततो राजा कन्यां मधुरभाषिणीम्
दृष्ट्वा सर्वानवद्याङ्गीं यथावत्प्रतिपूजितः
दुःषन्तः
राजर्षेर् अस्मि पुत्रो ऽहम् इलिलस्य महीपतेः
दुःषन्त इति मे नाम सत्यं पुष्करलोचने
स्वागतं ते महाराज फलमूलोदकं च नः
परिगृह्योपभुङ्क्ष्व त्वं किं च ते करवाण्यहम्
tām abravīttato rājā kanyāṃ madhurabhāṣiṇīm
dṛṣṭvā sarvānavadyāṅgīṃ yathāvatpratipūjitaḥ
duḥṣantaḥ
rājarṣer asmi putro 'ham ililasya mahīpateḥ
duḥṣanta iti me nāma satyaṃ puṣkaralocane
svāgataṃ te mahārāja phalamūlodakaṃ ca naḥ
parigṛhyopabhuṅkṣva tvaṃ kiṃ ca te karavāṇyaham
- 8
आगतो ऽहं महाभागम् ऋषिं कण्वम् उपासितुम्
क्व गतो भगवान्भद्रे तन्ममाचक्ष्व शोभने
द्विजश्रेष्ठ नमो भद्रे मुनिः कण्वः प्रतापवान्
āgato 'haṃ mahābhāgam ṛṣiṃ kaṇvam upāsitum
kva gato bhagavānbhadre tanmamācakṣva śobhane
dvijaśreṣṭha namo bhadre muniḥ kaṇvaḥ pratāpavān
- 9
शकुन्तलोवाच
गतः पिता मे भगवान्फलान्याहर्तुम् आश्रमात्
मुहूर्तं सम्प्रतीक्षस्व द्रक्ष्यस्येनम् इहागतम्
śakuntalovāca
gataḥ pitā me bhagavānphalānyāhartum āśramāt
muhūrtaṃ sampratīkṣasva drakṣyasyenam ihāgatam
- 10
वैशंपायन उवाच
अपश्यमानस्तम् ऋषिं तया चोक्तस्तथा नृपः
तां च दृष्ट्वा वरारोहां श्रीमतीं चारुहासिनीम्
vaiśaṃpāyana uvāca
apaśyamānastam ṛṣiṃ tayā coktastathā nṛpaḥ
tāṃ ca dṛṣṭvā varārohāṃ śrīmatīṃ cāruhāsinīm
- 11
विभ्राजमानां वपुषा तपसा च दमेन च
रूपयौवनसम्पन्नाम् इत्युवाच महीपतिः
vibhrājamānāṃ vapuṣā tapasā ca damena ca
rūpayauvanasampannām ityuvāca mahīpatiḥ
- 12
कासि कस्यासि सुश्रोणि किमर्थं चागता वनम्
एवंरूपगुणोपेता कुतस्त्वम् असि शोभने
kāsi kasyāsi suśroṇi kimarthaṃ cāgatā vanam
evaṃrūpaguṇopetā kutastvam asi śobhane
- 13
दर्शनाद् एव हि शुभे त्वया मे ऽपहृतं मनः
इच्छामि त्वाम् अहं ज्ञातुं तन्ममाचक्ष्व शोभने
स्थितो ऽस्म्यमितसौभाग्ये विवक्षुश्चास्मि किंचन
शृणु मे नागनासोरु वचनं मत्तकाशिनि
राजर्षेर् अन्वये जातः पूरोर् अस्मि विशेषतः
वृणे त्वाम् अद्य सुश्रोणि दुःषन्तो वरवर्णिनि
न मे ऽन्यत्र क्षत्रियाया मनो जातु प्रवर्तते
ऋषिपुत्रीषु चान्यासु नावर्णास्वपरासु च
एवं प्रणिहितात्मानं विद्धि मां कलभाषिणि
तस्य मे त्वयि भावो ऽस्ति क्षत्रिया ह्यसि का वद
न हि मे भीरु विप्रायां मनः प्रसहते गतिम्
भजे त्वाम् आयतापाङ्गे भक्तं भजितुम् अर्हसि
भुङ्क्ष्व राज्यं विशालाक्षि बुद्धिं मा त्वन्यथा कृथाः
darśanād eva hi śubhe tvayā me 'pahṛtaṃ manaḥ
icchāmi tvām ahaṃ jñātuṃ tanmamācakṣva śobhane
sthito 'smyamitasaubhāgye vivakṣuścāsmi kiṃcana
śṛṇu me nāganāsoru vacanaṃ mattakāśini
rājarṣer anvaye jātaḥ pūror asmi viśeṣataḥ
vṛṇe tvām adya suśroṇi duḥṣanto varavarṇini
na me 'nyatra kṣatriyāyā mano jātu pravartate
ṛṣiputrīṣu cānyāsu nāvarṇāsvaparāsu ca
evaṃ praṇihitātmānaṃ viddhi māṃ kalabhāṣiṇi
tasya me tvayi bhāvo 'sti kṣatriyā hyasi kā vada
na hi me bhīru viprāyāṃ manaḥ prasahate gatim
bhaje tvām āyatāpāṅge bhaktaṃ bhajitum arhasi
bhuṅkṣva rājyaṃ viśālākṣi buddhiṃ mā tvanyathā kṛthāḥ
- 14
एवम् उक्ता तदा कन्या तेन राज्ञा तदाश्रमे
उवाच हसती वाक्यम् इदं सुमधुराक्षरम्
evam uktā tadā kanyā tena rājñā tadāśrame
uvāca hasatī vākyam idaṃ sumadhurākṣaram
- 15
कण्वस्याहं भगवतो दुःषन्त दुहिता मता
ताम् उवाच ततो राजा कन्यां राजीवलोचनाम्
तपस्विनो धृतिमतो धर्मज्ञस्य यशस्विनः
अस्वतन्त्रास्मि राजेन्द्र काश्यपो मे गुरुः पिता
तम् एव प्रार्थय स्वार्थं नायुक्तं कर्तुम् अर्हसि
kaṇvasyāhaṃ bhagavato duḥṣanta duhitā matā
tām uvāca tato rājā kanyāṃ rājīvalocanām
tapasvino dhṛtimato dharmajñasya yaśasvinaḥ
asvatantrāsmi rājendra kāśyapo me guruḥ pitā
tam eva prārthaya svārthaṃ nāyuktaṃ kartum arhasi
- 16
दुःषन्त उवाच
ऊर्ध्वरेता महाभागो भगवांल्लोकपूजितः
चलेद्धि वृत्ताद्धर्मो ऽपि न चलेत्संशितव्रतः
duḥṣanta uvāca
ūrdhvaretā mahābhāgo bhagavāṃllokapūjitaḥ
caleddhi vṛttāddharmo 'pi na caletsaṃśitavrataḥ
- 17
कथं त्वं तस्य दुहिता सम्भूता वरवर्णिनी
संशयो मे महान् अत्र तं मे छेत्तुम् इहार्हसि
kathaṃ tvaṃ tasya duhitā sambhūtā varavarṇinī
saṃśayo me mahān atra taṃ me chettum ihārhasi
- 18
शकुन्तलोवाच
यथायम् आगमो मह्यं यथा चेदम् अभूत्पुरा
अन्यथा सन्तम् आत्मानम् अन्यथा सत्सु भाषते
स पापेनावृतो मूर्खस्तेन आत्मापहारकः
शृणु राजन्यथातत्त्वं यथास्मि दुहिता मुनेः
śakuntalovāca
yathāyam āgamo mahyaṃ yathā cedam abhūtpurā
anyathā santam ātmānam anyathā satsu bhāṣate
sa pāpenāvṛto mūrkhastena ātmāpahārakaḥ
śṛṇu rājanyathātattvaṃ yathāsmi duhitā muneḥ
- 19
ऋषिः कश्चिद् इहागम्य मम जन्माभ्यचोदयत्
ऊर्ध्वरेता यथासि त्वं कुतस्तेयं शकुन्तला
पुत्री त्वत्तः कथं जाता तत्त्वं मे ब्रूहि काश्यप
तस्मै प्रोवाच भगवान्यथा तच्छृणु पार्थिव
ṛṣiḥ kaścid ihāgamya mama janmābhyacodayat
ūrdhvaretā yathāsi tvaṃ kutasteyaṃ śakuntalā
putrī tvattaḥ kathaṃ jātā tattvaṃ me brūhi kāśyapa
tasmai provāca bhagavānyathā tacchṛṇu pārthiva
- 20
तप्यमानः किल पुरा विश्वामित्रो महत्तपः
सुभृशं तापयामास शक्रं सुरगणेश्वरम्
tapyamānaḥ kila purā viśvāmitro mahattapaḥ
subhṛśaṃ tāpayāmāsa śakraṃ suragaṇeśvaram
- 21
तपसा दीप्तवीर्यो ऽयं स्थानान्मां च्यावयेद् इति
भीतः पुरंदरस्तस्मान्मेनकाम् इदम् अब्रवीत्
tapasā dīptavīryo 'yaṃ sthānānmāṃ cyāvayed iti
bhītaḥ puraṃdarastasmānmenakām idam abravīt
- 22
गुणैर्दिव्यैर् अप्सरसां मेनके त्वं विशिष्यसे
श्रेयो मे कुरु कल्याणि यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु
guṇairdivyair apsarasāṃ menake tvaṃ viśiṣyase
śreyo me kuru kalyāṇi yattvāṃ vakṣyāmi tacchṛṇu
- 23
असावादित्यसंकाशो विश्वामित्रो महातपाः
तप्यमानस्तपो घोरं मम कम्पयते मनः
तपस्तस्य महाघोरं ब्रह्मचर्यं च संश्रितम्
asāvādityasaṃkāśo viśvāmitro mahātapāḥ
tapyamānastapo ghoraṃ mama kampayate manaḥ
tapastasya mahāghoraṃ brahmacaryaṃ ca saṃśritam
- 24
मेनके तव भारो ऽयं विश्वामित्रः सुमध्यमे
संशितात्मा सुदुर्धर्ष उग्रे तपसि वर्तते
menake tava bhāro 'yaṃ viśvāmitraḥ sumadhyame
saṃśitātmā sudurdharṣa ugre tapasi vartate
- 25
स मां न च्यावयेत्स्थानात्तं वै गत्वा प्रलोभय
चर तस्य तपोविघ्नं कुरु मे प्रियम् उत्तमम्
sa māṃ na cyāvayetsthānāttaṃ vai gatvā pralobhaya
cara tasya tapovighnaṃ kuru me priyam uttamam
- 26
रूपयौवनमाधुर्यचेष्टितस्मितभाषितैः
लोभयित्वा वरारोहे तपसः संनिवर्तय
rūpayauvanamādhuryaceṣṭitasmitabhāṣitaiḥ
lobhayitvā varārohe tapasaḥ saṃnivartaya
- 27
मेनकोवाच
महातेजाः स भगवान्सदैव च महातपाः
कोपनश्च तथा ह्येनं जानाति भगवान् अपि
menakovāca
mahātejāḥ sa bhagavānsadaiva ca mahātapāḥ
kopanaśca tathā hyenaṃ jānāti bhagavān api
- 28
तेजसस्तपसश्चैव कोपस्य च महात्मनः
त्वम् अप्युद्विजसे यस्य नोद्विजेयम् अहं कथम्
tejasastapasaścaiva kopasya ca mahātmanaḥ
tvam apyudvijase yasya nodvijeyam ahaṃ katham
- 29
महाभागं वसिष्ठं यः पुत्रैर् इष्टैर्व्ययोजयत्
क्षत्रे जातश्च यः पूर्वम् अभवद्ब्राह्मणो बलात्
mahābhāgaṃ vasiṣṭhaṃ yaḥ putrair iṣṭairvyayojayat
kṣatre jātaśca yaḥ pūrvam abhavadbrāhmaṇo balāt
- 30
शौचार्थं यो नदीं चक्रे दुर्गमां बहुभिर्जलैः
यां तां पुण्यतमां लोके कौशिकीति विदुर्जनाः
śaucārthaṃ yo nadīṃ cakre durgamāṃ bahubhirjalaiḥ
yāṃ tāṃ puṇyatamāṃ loke kauśikīti vidurjanāḥ

