25 shlokas
- 1
गन्धर्वः
पुनश्चैव महातेजा विश्वामित्रजिघांसया
अग्निं संभृतवान्घोरं शाक्तेयः सुमहातपाः
वासिष्ठसंभृतश्चाग्निर्विश्वामित्रहितैषिणा
तेजसा वह्नितुल्येन ग्रस्तः स्कन्देन धीमता
gandharvaḥ
punaścaiva mahātejā viśvāmitrajighāṃsayā
agniṃ saṃbhṛtavānghoraṃ śākteyaḥ sumahātapāḥ
vāsiṣṭhasaṃbhṛtaścāgnirviśvāmitrahitaiṣiṇā
tejasā vahnitulyena grastaḥ skandena dhīmatā
- 2
अर्जुन उवाच
राज्ञा कल्माषपादेन गुरौ ब्रह्मविदां वरे
कारणं किं पुरस्कृत्य भार्या वै संनियोजिता
arjuna uvāca
rājñā kalmāṣapādena gurau brahmavidāṃ vare
kāraṇaṃ kiṃ puraskṛtya bhāryā vai saṃniyojitā
- 3
जानता च परं धर्मं लोक्यं तेन महात्मना
अगम्यागमनं कस्माद्वसिष्ठेन महात्मना
अधर्मिष्ठं वसिष्ठेन कृतं चापि पुरा सखे
तत्र मे संशयो जातः कार्याकार्यविनिश्चये
कृतं तेन पुरा सर्वं वक्तुम् अर्हसि पृच्छतः
jānatā ca paraṃ dharmaṃ lokyaṃ tena mahātmanā
agamyāgamanaṃ kasmādvasiṣṭhena mahātmanā
adharmiṣṭhaṃ vasiṣṭhena kṛtaṃ cāpi purā sakhe
tatra me saṃśayo jātaḥ kāryākāryaviniścaye
kṛtaṃ tena purā sarvaṃ vaktum arhasi pṛcchataḥ
- 4
गन्धर्व उवाच
धनंजय निबोधेदं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
वसिष्ठं प्रति दुर्धर्षं तथामित्रसहं नृपम्
gandharva uvāca
dhanaṃjaya nibodhedaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi
vasiṣṭhaṃ prati durdharṣaṃ tathāmitrasahaṃ nṛpam
- 5
कथितं ते मया पूर्वं यथा शप्तः स पार्थिवः
शक्तिना भरतश्रेष्ठ वासिष्ठेन महात्मना
kathitaṃ te mayā pūrvaṃ yathā śaptaḥ sa pārthivaḥ
śaktinā bharataśreṣṭha vāsiṣṭhena mahātmanā
- 6
स तु शापवशं प्राप्तः क्रोधपर्याकुलेक्षणः
निर्जगाम पुराद्राजा सहदारः परंतपः
sa tu śāpavaśaṃ prāptaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ
nirjagāma purādrājā sahadāraḥ paraṃtapaḥ
- 7
अरण्यं निर्जनं गत्वा सदारः परिचक्रमे
नानामृगगणाकीर्णं नानासत्त्वसमाकुलम्
araṇyaṃ nirjanaṃ gatvā sadāraḥ paricakrame
nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ nānāsattvasamākulam
- 8
नानागुल्मलताच्छन्नं नानाद्रुमसमावृतम्
अरण्यं घोरसंनादं शापग्रस्तः परिभ्रमन्
nānāgulmalatācchannaṃ nānādrumasamāvṛtam
araṇyaṃ ghorasaṃnādaṃ śāpagrastaḥ paribhraman
- 9
स कदाचित्क्षुधाविष्टो मृगयन्भक्षम् आत्मनः
ददर्श सुपरिक्लिष्टः कस्मिंश्चिद्वननिर्झरे
ब्राह्मणीं ब्राह्मणं चैव मैथुनायोपसंगतौ
sa kadācitkṣudhāviṣṭo mṛgayanbhakṣam ātmanaḥ
dadarśa suparikliṣṭaḥ kasmiṃścidvananirjhare
brāhmaṇīṃ brāhmaṇaṃ caiva maithunāyopasaṃgatau
- 10
तौ समीक्ष्य तु वित्रस्तावकृतार्थौ प्रधावितौ
तयोश्च द्रवतोर्विप्रं जगृहे नृपतिर्बलात्
tau samīkṣya tu vitrastāvakṛtārthau pradhāvitau
tayośca dravatorvipraṃ jagṛhe nṛpatirbalāt
- 11
दृष्ट्वा गृहीतं भर्तारम् अथ ब्राह्मण्यभाषत
शृणु राजन्वचो मह्यं यत्त्वां वक्ष्यामि सुव्रत
dṛṣṭvā gṛhītaṃ bhartāram atha brāhmaṇyabhāṣata
śṛṇu rājanvaco mahyaṃ yattvāṃ vakṣyāmi suvrata
- 12
आदित्यवंशप्रभवस्त्वं हि लोकपरिश्रुतः
अप्रमत्तः स्थितो धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतः
वैष्णवो ऽसि महीपाल रविवंशविवर्धन
येन त्वया पुरा विष्णुस्तोषितः शुभकर्मणा
आत्मानं तृणवत्कृत्वा जीवितं हरये ऽर्पितम्
तदासि रक्षितस्त्वं वै विष्णुना प्रभविष्णुना
ādityavaṃśaprabhavastvaṃ hi lokapariśrutaḥ
apramattaḥ sthito dharme guruśuśrūṣaṇe rataḥ
vaiṣṇavo 'si mahīpāla ravivaṃśavivardhana
yena tvayā purā viṣṇustoṣitaḥ śubhakarmaṇā
ātmānaṃ tṛṇavatkṛtvā jīvitaṃ haraye 'rpitam
tadāsi rakṣitastvaṃ vai viṣṇunā prabhaviṣṇunā
- 13
शापं प्राप्तो ऽसि दुर्धर्ष न पापं कर्तुम् अर्हसि
ऋतुकाले तु सम्प्राप्ते भर्त्रास्म्यद्य समागता
śāpaṃ prāpto 'si durdharṣa na pāpaṃ kartum arhasi
ṛtukāle tu samprāpte bhartrāsmyadya samāgatā
- 14
अकृतार्था ह्यहं भर्त्रा प्रसवार्थश्च मे महान्
प्रसीद नृपतिश्रेष्ठ भर्ता मे ऽयं विसृज्यताम्
akṛtārthā hyahaṃ bhartrā prasavārthaśca me mahān
prasīda nṛpatiśreṣṭha bhartā me 'yaṃ visṛjyatām
- 15
एवं विक्रोशमानायास्तस्याः स सुनृशंसकृत्
भर्तारं भक्षयामास व्याघ्रो मृगम् इवेप्सितम्
evaṃ vikrośamānāyāstasyāḥ sa sunṛśaṃsakṛt
bhartāraṃ bhakṣayāmāsa vyāghro mṛgam ivepsitam
- 16
तस्याः क्रोधाभिभूताया यद् अश्रु न्यपतद्भुवि
सो ऽग्निः समभवद्दीप्तस्तं च देशं व्यदीपयत्
tasyāḥ krodhābhibhūtāyā yad aśru nyapatadbhuvi
so 'gniḥ samabhavaddīptastaṃ ca deśaṃ vyadīpayat
- 17
ततः सा शोकसंतप्ता भर्तृव्यसनदुःखिता
कल्माषपादं राजर्षिम् अशपद्ब्राह्मणी रुषा
tataḥ sā śokasaṃtaptā bhartṛvyasanaduḥkhitā
kalmāṣapādaṃ rājarṣim aśapadbrāhmaṇī ruṣā
- 18
यस्मान्ममाकृतार्थायास्त्वया क्षुद्र नृशंसवत्
प्रेक्षन्त्या भक्षितो मे ऽद्य प्रभुर्भर्ता महायशाः
yasmānmamākṛtārthāyāstvayā kṣudra nṛśaṃsavat
prekṣantyā bhakṣito me 'dya prabhurbhartā mahāyaśāḥ
- 19
तस्मात्त्वम् अपि दुर्बुद्धे मच्छापपरिविक्षतः
पत्नीम् ऋतावनुप्राप्य सद्यस्त्यक्ष्यसि जीवितम्
तेन प्रसाद्यमाना सा प्रसादम् अकरोत्तदा
tasmāttvam api durbuddhe macchāpaparivikṣataḥ
patnīm ṛtāvanuprāpya sadyastyakṣyasi jīvitam
tena prasādyamānā sā prasādam akarottadā
- 20
यस्य चर्षेर्वसिष्ठस्य त्वया पुत्रा विनाशिताः
तेन संगम्य ते भार्या तनयं जनयिष्यति
स ते वंशकरः पुत्रो भविष्यति नृपाधम
yasya carṣervasiṣṭhasya tvayā putrā vināśitāḥ
tena saṃgamya te bhāryā tanayaṃ janayiṣyati
sa te vaṃśakaraḥ putro bhaviṣyati nṛpādhama
- 21
एवं शप्त्वा तु राजानं सा तम् आङ्गिरसी शुभा
तस्यैव संनिधौ दीप्तं प्रविवेश हुताशनम्
evaṃ śaptvā tu rājānaṃ sā tam āṅgirasī śubhā
tasyaiva saṃnidhau dīptaṃ praviveśa hutāśanam
- 22
वसिष्ठश्च महाभागः सर्वम् एतद् अपश्यत
ज्ञानयोगेन महता तपसा च परंतप
न चाप्यत्र महाबाहो अधर्मः प्रतिपद्यते
ब्राह्मणो यद् अपत्यं हि प्रार्थितः सम्प्रयच्छति
यदा तु कामतो गच्छेत्परनारीं नरो नृप
तदास्य परदारोक्तम् अधर्मस्य फलं भवेत्
अपकल्कस्तु राजेन्द्र निस्तीर्यैतद्द्विजोत्तमः
नान्यतो भरतश्रेष्ठ स हि लोकगुरुर्यतः
vasiṣṭhaśca mahābhāgaḥ sarvam etad apaśyata
jñānayogena mahatā tapasā ca paraṃtapa
na cāpyatra mahābāho adharmaḥ pratipadyate
brāhmaṇo yad apatyaṃ hi prārthitaḥ samprayacchati
yadā tu kāmato gacchetparanārīṃ naro nṛpa
tadāsya paradāroktam adharmasya phalaṃ bhavet
apakalkastu rājendra nistīryaitaddvijottamaḥ
nānyato bharataśreṣṭha sa hi lokagururyataḥ
- 23
मुक्तशापश्च राजर्षिः कालेन महता ततः
ऋतुकाले ऽभिपतितो मदयन्त्या निवारितः
muktaśāpaśca rājarṣiḥ kālena mahatā tataḥ
ṛtukāle 'bhipatito madayantyā nivāritaḥ
- 24
न हि सस्मार नृपतिस्तं शापं शापमोहितः
देव्याः सो ऽथ वचः श्रुत्वा स तस्या नृपसत्तमः
तं च शापम् अनुस्मृत्य पर्यतप्यद्भृशं तदा
na hi sasmāra nṛpatistaṃ śāpaṃ śāpamohitaḥ
devyāḥ so 'tha vacaḥ śrutvā sa tasyā nṛpasattamaḥ
taṃ ca śāpam anusmṛtya paryatapyadbhṛśaṃ tadā
- 25
एतस्मात्कारणाद्राजा वसिष्ठं संन्ययोजयत्
स्वदारे भरतश्रेष्ठ शापदोषसमन्वितः
यदा कल्माषपादस्तु राक्षसत्वम् अवाप सः
तदा वसिष्ठः कुरुणा यज्ञार्थे संवृतो ऽभवत्
यदा कल्माषपादस्तु राक्षसत्वं विसृष्टवान्
तदा तेनैव राज्ञा तु वसिष्ठः संवृतो ऽभवत्
एवं वसिष्ठो युष्माकं पुरोधाः संवृतो ऽभवत्
etasmātkāraṇādrājā vasiṣṭhaṃ saṃnyayojayat
svadāre bharataśreṣṭha śāpadoṣasamanvitaḥ
yadā kalmāṣapādastu rākṣasatvam avāpa saḥ
tadā vasiṣṭhaḥ kuruṇā yajñārthe saṃvṛto 'bhavat
yadā kalmāṣapādastu rākṣasatvaṃ visṛṣṭavān
tadā tenaiva rājñā tu vasiṣṭhaḥ saṃvṛto 'bhavat
evaṃ vasiṣṭho yuṣmākaṃ purodhāḥ saṃvṛto 'bhavat

