31 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तेन विक्रमता तूर्णम् ऊरुवेगसमीरितम्
वनं सवृक्षविटपं व्याघूर्णितम् इवाभवत्
प्रववावनिलो राजञ्शुचिशुक्रागमे यथा
आवर्जितलतावृक्षं मार्गं चक्रे महाबलः
vaiśaṃpāyana uvāca
tena vikramatā tūrṇam ūruvegasamīritam
vanaṃ savṛkṣaviṭapaṃ vyāghūrṇitam ivābhavat
pravavāvanilo rājañśuciśukrāgame yathā
āvarjitalatāvṛkṣaṃ mārgaṃ cakre mahābalaḥ
- 2
स मृद्नन्पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन्
आरुजन्दारुगुल्मांश्च पथस्तस्य समीपजान्
स रोषित इव क्रुद्धो वने भञ्जन्महाद्रुमान्
त्रिःप्रस्रुतमदः शुष्मी षष्टिवर्षी मतङ्गराट्
sa mṛdnanpuṣpitāṃścaiva phalitāṃśca vanaspatīn
ārujandārugulmāṃśca pathastasya samīpajān
sa roṣita iva kruddho vane bhañjanmahādrumān
triḥprasrutamadaḥ śuṣmī ṣaṣṭivarṣī mataṅgarāṭ
- 3
तथा वृक्षान्भञ्जमानो जगामामितविक्रमः
तस्य कक्षद्वयोद्भूतपवनध्वनिर् उत्थितः
गुम्भिताशेषदिग्भागः शुश्रुवे ऽतिभयंकरः
तस्य वेगेन पाण्डूनां मूर्च्छेव समजायत
tathā vṛkṣānbhañjamāno jagāmāmitavikramaḥ
tasya kakṣadvayodbhūtapavanadhvanir utthitaḥ
gumbhitāśeṣadigbhāgaḥ śuśruve 'tibhayaṃkaraḥ
tasya vegena pāṇḍūnāṃ mūrccheva samajāyata
- 4
असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः
उत्ततार नदीं गङ्गां विहंगासंगवाग्मिनीम्
मातरं च वहन्भ्रातॄन् अश्रमेण समीरजः
पथि प्रच्छन्नम् आसेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा
asakṛccāpi saṃtīrya dūrapāraṃ bhujaplavaiḥ
uttatāra nadīṃ gaṅgāṃ vihaṃgāsaṃgavāgminīm
mātaraṃ ca vahanbhrātṝn aśrameṇa samīrajaḥ
pathi pracchannam āsedurdhārtarāṣṭrabhayāttadā
- 5
कृच्छ्रेण मातरं त्वेकां सुकुमारीं यशस्विनीम्
अवहत्तत्र पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च
kṛcchreṇa mātaraṃ tvekāṃ sukumārīṃ yaśasvinīm
avahattatra pṛṣṭhena rodhaḥsu viṣameṣu ca
- 6
आगमंस्ते वनोद्देशम् अल्पमूलफलोदकम्
क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभाः
āgamaṃste vanoddeśam alpamūlaphalodakam
krūrapakṣimṛgaṃ ghoraṃ sāyāhne bharatarṣabhāḥ
- 7
घोरा समभवत्संध्या दारुणा मृगपक्षिणः
अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैर् आसन्न् अनार्तवैः
शीर्णपर्णफलै राजन्बहुगुल्मक्षुपैर्द्रुमैः
भग्नावभुग्नभूयिष्ठैर्नानाद्रुमसमाकुलैः
ghorā samabhavatsaṃdhyā dāruṇā mṛgapakṣiṇaḥ
aprakāśā diśaḥ sarvā vātair āsann anārtavaiḥ
śīrṇaparṇaphalai rājanbahugulmakṣupairdrumaiḥ
bhagnāvabhugnabhūyiṣṭhairnānādrumasamākulaiḥ
- 8
ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताः
नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया
अतीव गहनं घोरं दुर्विज्ञेयपथं क्वचित्
न्यविशन्त हि ते सर्वे निरास्वादे महावने
ततस्तृषापरिक्षामा कुन्ती पुत्रान् अथाब्रवीत्
माता सती पाण्डवानां पञ्चानां मध्यतः स्थिता
तृष्णया हि परीतास्मि पुत्रान्भृशम् अथाब्रवीत्
तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्य मातृस्नेहात्प्रजल्पितम्
कारुण्येन मनस्तप्तं गमनायोपचक्रमे
रात्र्याम् एव गतास्तूर्णं चतुर्विंशतियोजनम्
इतः परम् अहं शक्ता न गन्तुं च पदात्पदम्
शयिष्ये वृक्षमूले ऽत्र धार्तराष्ट्रा हरन्तु माम्
शृणु भीम वचो मह्यं तव बाहुबलात्पुरः
स्थातुं न शक्ताः कौरव्याः किं बिभेषि वृथा सुत
अन्ये ऽरयो न मे सन्ति भीमसेनाद् ऋते भुवि
धार्तराष्ट्राद्वृथा भीरो न मां स्वप्तुम् इहेच्छसि
भीमपृष्ठस्थिता चेत्थं दूयमानेन चेतसा
साश्रुध्वनि रुदन्ती सा निद्रावशम् उपागता
te śrameṇa ca kauravyāstṛṣṇayā ca prapīḍitāḥ
nāśaknuvaṃstadā gantuṃ nidrayā ca pravṛddhayā
atīva gahanaṃ ghoraṃ durvijñeyapathaṃ kvacit
nyaviśanta hi te sarve nirāsvāde mahāvane
tatastṛṣāparikṣāmā kuntī putrān athābravīt
mātā satī pāṇḍavānāṃ pañcānāṃ madhyataḥ sthitā
tṛṣṇayā hi parītāsmi putrānbhṛśam athābravīt
tacchrutvā bhīmasenasya mātṛsnehātprajalpitam
kāruṇyena manastaptaṃ gamanāyopacakrame
rātryām eva gatāstūrṇaṃ caturviṃśatiyojanam
itaḥ param ahaṃ śaktā na gantuṃ ca padātpadam
śayiṣye vṛkṣamūle 'tra dhārtarāṣṭrā harantu mām
śṛṇu bhīma vaco mahyaṃ tava bāhubalātpuraḥ
sthātuṃ na śaktāḥ kauravyāḥ kiṃ bibheṣi vṛthā suta
anye 'rayo na me santi bhīmasenād ṛte bhuvi
dhārtarāṣṭrādvṛthā bhīro na māṃ svaptum ihecchasi
bhīmapṛṣṭhasthitā cetthaṃ dūyamānena cetasā
sāśrudhvani rudantī sā nidrāvaśam upāgatā
- 9
ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत्
न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयम् उपाद्रवत्
tato bhīmo vanaṃ ghoraṃ praviśya vijanaṃ mahat
nyagrodhaṃ vipulacchāyaṃ ramaṇīyam upādravat
- 10
तत्र निक्षिप्य तान्सर्वान् उवाच भरतर्षभः
पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वम् इति प्रभो
tatra nikṣipya tānsarvān uvāca bharatarṣabhaḥ
pānīyaṃ mṛgayāmīha viśramadhvam iti prabho
- 11
एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः
ध्रुवम् अत्र जलस्थायो महान् इति मतिर्मम
ete ruvanti madhuraṃ sārasā jalacāriṇaḥ
dhruvam atra jalasthāyo mahān iti matirmama
- 12
अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत
जगाम तत्र यत्र स्म रुवन्ति जलचारिणः
anujñātaḥ sa gaccheti bhrātrā jyeṣṭhena bhārata
jagāma tatra yatra sma ruvanti jalacāriṇaḥ
- 13
स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ
तेषाम् अर्थे च जग्राह भ्रातॄणां भ्रातृवत्सलः
पङ्कजानाम् अनेकैश्च पत्रैर्बद्ध्वा जलाशयान्
उत्तरीयेण पानीयम् आजहार तदा नृप
sa tatra pītvā pānīyaṃ snātvā ca bharatarṣabha
teṣām arthe ca jagrāha bhrātṝṇāṃ bhrātṛvatsalaḥ
paṅkajānām anekaiśca patrairbaddhvā jalāśayān
uttarīyeṇa pānīyam ājahāra tadā nṛpa
- 14
गव्यूतिमात्राद् आगत्य त्वरितो मातरं प्रति
शोकदुःखपरीतात्मा निशश्वासोरगो यथा
भ्रातॄंश्च मातरं चैव जलं शीतम् अपाययत्
पीतोदकास्ते सर्वे ऽपि परिश्रमवशात्पुनः
निद्रापहृतधैर्याश्च सुषुपुर्भृशविह्वलाः
स सुप्तां मातरं दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च वसुधातले
महारौद्रे वने घोरे वृक्षमूले सुशीतले
विक्षिप्तकरपादांश्च दीर्घोच्छ्वासमहारवान्
ऊर्ध्ववक्त्रान्महाकायान्पञ्चेन्द्रान् इव भूतले
अज्ञातवृक्षनिलयप्रेतराक्षससाध्वसान्
भृशं दुःखपरीतात्मा विललाप वृकोदरः
अतः कष्टतरं किं नु द्रष्टव्यं हि भविष्यति
यत्पश्यामि महीसुप्तान्भ्रातॄन् अद्य सुमन्दभाक्
gavyūtimātrād āgatya tvarito mātaraṃ prati
śokaduḥkhaparītātmā niśaśvāsorago yathā
bhrātṝṃśca mātaraṃ caiva jalaṃ śītam apāyayat
pītodakāste sarve 'pi pariśramavaśātpunaḥ
nidrāpahṛtadhairyāśca suṣupurbhṛśavihvalāḥ
sa suptāṃ mātaraṃ dṛṣṭvā bhrātṝṃśca vasudhātale
mahāraudre vane ghore vṛkṣamūle suśītale
vikṣiptakarapādāṃśca dīrghocchvāsamahāravān
ūrdhvavaktrānmahākāyānpañcendrān iva bhūtale
ajñātavṛkṣanilayapretarākṣasasādhvasān
bhṛśaṃ duḥkhaparītātmā vilalāpa vṛkodaraḥ
ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu draṣṭavyaṃ hi bhaviṣyati
yatpaśyāmi mahīsuptānbhrātṝn adya sumandabhāk
- 15
शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते
नाधिजग्मुस्तदा निद्रां ते ऽद्य सुप्ता महीतले
śayaneṣu parārdhyeṣu ye purā vāraṇāvate
nādhijagmustadā nidrāṃ te 'dya suptā mahītale
- 16
स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसंघावमर्दिनः
कुन्तिभोजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम्
svasāraṃ vasudevasya śatrusaṃghāvamardinaḥ
kuntibhojasutāṃ kuntīṃ sarvalakṣaṇapūjitām
- 17
स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः
प्रासादशयनां नित्यं पुण्डरीकान्तरप्रभाम्
snuṣāṃ vicitravīryasya bhāryāṃ pāṇḍormahātmanaḥ
prāsādaśayanāṃ nityaṃ puṇḍarīkāntaraprabhām
- 18
सुकुमारतरां स्त्रीणां महार्हशयनोचिताम्
शयानां पश्यताद्येह पृथिव्याम् अतथोचिताम्
sukumāratarāṃ strīṇāṃ mahārhaśayanocitām
śayānāṃ paśyatādyeha pṛthivyām atathocitām
- 19
धर्माद् इन्द्राच्च वायोश्च सुषुवे या सुतान् इमान्
सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते ह्यद्यातथोचिता
dharmād indrācca vāyośca suṣuve yā sutān imān
seyaṃ bhūmau pariśrāntā śete hyadyātathocitā
- 20
किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुम् अतः परम्
यो ऽहम् अद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले
kiṃ nu duḥkhataraṃ śakyaṃ mayā draṣṭum ataḥ param
yo 'ham adya naravyāghrānsuptānpaśyāmi bhūtale
- 21
त्रिषु लोकेषु यद्राज्यं धर्मविद्यो ऽर्हते नृपः
सो ऽयं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम्
triṣu lokeṣu yadrājyaṃ dharmavidyo 'rhate nṛpaḥ
so 'yaṃ bhūmau pariśrāntaḥ śete prākṛtavatkatham
- 22
अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो भुवि
शेते प्राकृतवद्भूमावतो दुःखतरं नु किम्
इमौ नीलोत्पलश्यामौ नरेष्वप्रतिमौ भुवि
ayaṃ nīlāmbudaśyāmo nareṣvapratimo bhuvi
śete prākṛtavadbhūmāvato duḥkhataraṃ nu kim
imau nīlotpalaśyāmau nareṣvapratimau bhuvi
- 23
अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा
तौ प्राकृतवद् अद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले
aśvināviva devānāṃ yāvimau rūpasaṃpadā
tau prākṛtavad adyemau prasuptau dharaṇītale
- 24
ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमाः कुलपांसनाः
स जीवेत्सुसुखं लोके ग्रामे द्रुम इवैकजः
jñātayo yasya naiva syurviṣamāḥ kulapāṃsanāḥ
sa jīvetsusukhaṃ loke grāme druma ivaikajaḥ
- 25
एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः
चैत्यो भवति निर्ज्ञातिर् अर्चनीयः सुपूजितः
eko vṛkṣo hi yo grāme bhavetparṇaphalānvitaḥ
caityo bhavati nirjñātir arcanīyaḥ supūjitaḥ
- 26
येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्मसंश्रिताः
ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः
yeṣāṃ ca bahavaḥ śūrā jñātayo dharmasaṃśritāḥ
te jīvanti sukhaṃ loke bhavanti ca nirāmayāḥ
- 27
बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः
जीवन्त्यन्योन्यम् आश्रित्य द्रुमाः काननजा इव
balavantaḥ samṛddhārthā mitrabāndhavanandanāḥ
jīvantyanyonyam āśritya drumāḥ kānanajā iva
- 28
वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना
राज्यलुब्धेन मूर्खेण दुर्मन्त्रिसहितेन च
दुष्टेनाधर्मशीलेन स्वार्थनिष्ठैकबुद्धिना
विवासिता न दग्धाश्च कथंचित्तस्य शासनात्
vayaṃ tu dhṛtarāṣṭreṇa saputreṇa durātmanā
rājyalubdhena mūrkheṇa durmantrisahitena ca
duṣṭenādharmaśīlena svārthaniṣṭhaikabuddhinā
vivāsitā na dagdhāśca kathaṃcittasya śāsanāt
- 29
तस्मान्मुक्ता वयं दाहाद् इमं वृक्षम् उपाश्रिताः
कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशम् अनुत्तमम्
सकामो भव दुर्बुद्धे धार्तराष्ट्राल्पदर्शन
नूनं देवाः प्रसन्नास्ते नानुज्ञां मे युधिष्ठिरः
प्रयच्छति वधे तुभ्यं तेन जीवसि दुर्मते
नन्वद्य ससुतामात्यं सकर्णानुजसौबलम्
गत्वा क्रोधसमाविष्टः प्रेषयिष्ये यमक्षयम्
किं नु शक्यं मया कर्तुं यत्ते न क्रुध्यते नृपः
धर्मात्मा पाण्डवश्रेष्ठः पापाचार युधिष्ठिरः
एवम् उक्त्वा महाबाहुः क्रोधसंदीप्तमानसः
करं करेण निष्पिष्य निःश्वसन्दीनमानसः
पुनर्दीनमना भूत्वा शान्तार्चिर् इव पावकः
भ्रातॄन्महीतले सुप्तान् अवैक्षत वृकोदरः
विश्वस्तान् इव संविष्टान्पृथग्जनसमान् इव
tasmānmuktā vayaṃ dāhād imaṃ vṛkṣam upāśritāḥ
kāṃ diśaṃ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśam anuttamam
sakāmo bhava durbuddhe dhārtarāṣṭrālpadarśana
nūnaṃ devāḥ prasannāste nānujñāṃ me yudhiṣṭhiraḥ
prayacchati vadhe tubhyaṃ tena jīvasi durmate
nanvadya sasutāmātyaṃ sakarṇānujasaubalam
gatvā krodhasamāviṣṭaḥ preṣayiṣye yamakṣayam
kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yatte na krudhyate nṛpaḥ
dharmātmā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pāpācāra yudhiṣṭhiraḥ
evam uktvā mahābāhuḥ krodhasaṃdīptamānasaḥ
karaṃ kareṇa niṣpiṣya niḥśvasandīnamānasaḥ
punardīnamanā bhūtvā śāntārcir iva pāvakaḥ
bhrātṝnmahītale suptān avaikṣata vṛkodaraḥ
viśvastān iva saṃviṣṭānpṛthagjanasamān iva
- 30
नातिदूरे च नगरं वनाद् अस्माद्धि लक्षये
जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम्
nātidūre ca nagaraṃ vanād asmāddhi lakṣaye
jāgartavye svapantīme hanta jāgarmyahaṃ svayam

