36 shlokas
- 1
सूत उवाच
इदम् अत्यद्भुतं चान्यद् आस्तीकस्यानुशुश्रुमः
तथा वरैश्छन्द्यमाने राज्ञा पारिक्षितेन ह
sūta uvāca
idam atyadbhutaṃ cānyad āstīkasyānuśuśrumaḥ
tathā varaiśchandyamāne rājñā pārikṣitena ha
- 2
इन्द्रहस्ताच्च्युतो नागः ख एव यद् अतिष्ठत
ततश्चिन्तापरो राजा बभूव जनमेजयः
indrahastāccyuto nāgaḥ kha eva yad atiṣṭhata
tataścintāparo rājā babhūva janamejayaḥ
- 3
हूयमाने भृशं दीप्ते विधिवत्पावके तदा
न स्म स प्रापतद्वह्नौ तक्षको भयपीडितः
hūyamāne bhṛśaṃ dīpte vidhivatpāvake tadā
na sma sa prāpatadvahnau takṣako bhayapīḍitaḥ
- 4
शौनक उवाच
किं सूत तेषां विप्राणां मन्त्रग्रामो मनीषिणाम्
न प्रत्यभात्तदाग्नौ यन्न पपात स तक्षकः
śaunaka uvāca
kiṃ sūta teṣāṃ viprāṇāṃ mantragrāmo manīṣiṇām
na pratyabhāttadāgnau yanna papāta sa takṣakaḥ
- 5
सूत उवाच
तम् इन्द्रहस्ताद्विस्रस्तं विसंज्ञं पन्नगोत्तमम्
आस्तीकस्तिष्ठ तिष्ठेति वाचस्तिस्रो ऽभ्युदैरयत्
sūta uvāca
tam indrahastādvisrastaṃ visaṃjñaṃ pannagottamam
āstīkastiṣṭha tiṣṭheti vācastisro 'bhyudairayat
- 6
वितस्थे सो ऽन्तरिक्षे ऽथ हृदयेन विदूयता
यथा तिष्ठेत वै कश्चिद्गोचक्रस्यान्तरा नरः
vitasthe so 'ntarikṣe 'tha hṛdayena vidūyatā
yathā tiṣṭheta vai kaścidgocakrasyāntarā naraḥ
- 7
ततो राजाब्रवीद्वाक्यं सदस्यैश्चोदितो भृशम्
कामम् एतद्भवत्वेवं यथास्तीकस्य भाषितम्
tato rājābravīdvākyaṃ sadasyaiścodito bhṛśam
kāmam etadbhavatvevaṃ yathāstīkasya bhāṣitam
- 8
समाप्यताम् इदं कर्म पन्नगाः सन्त्वनामयाः
प्रीयताम् अयम् आस्तीकः सत्यं सूतवचो ऽस्तु तत्
samāpyatām idaṃ karma pannagāḥ santvanāmayāḥ
prīyatām ayam āstīkaḥ satyaṃ sūtavaco 'stu tat
- 9
ततो हलहलाशब्दः प्रीतिजः समवर्तत
आस्तीकस्य वरे दत्ते तथैवोपरराम च
tato halahalāśabdaḥ prītijaḥ samavartata
āstīkasya vare datte tathaivopararāma ca
- 10
स यज्ञः पाण्डवेयस्य राज्ञः पारिक्षितस्य ह
समापिते ततः सत्रे विधिवद्विधिदर्शिभिः
प्रीतिमांश्चाभवद्राजा भारतो जनमेजयः
sa yajñaḥ pāṇḍaveyasya rājñaḥ pārikṣitasya ha
samāpite tataḥ satre vidhivadvidhidarśibhiḥ
prītimāṃścābhavadrājā bhārato janamejayaḥ
- 11
ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो ये तत्रासन्समागताः
तेभ्यश्च प्रददौ वित्तं शतशो ऽथ सहस्रशः
ṛtvigbhyaḥ sasadasyebhyo ye tatrāsansamāgatāḥ
tebhyaśca pradadau vittaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ
- 12
लोहिताक्षाय सूताय तथा स्थपतये विभुः
येनोक्तं तत्र सत्राग्रे यज्ञस्य विनिवर्तनम्
lohitākṣāya sūtāya tathā sthapataye vibhuḥ
yenoktaṃ tatra satrāgre yajñasya vinivartanam
- 13
निमित्तं ब्राह्मण इति तस्मै वित्तं ददौ बहु
दत्त्वा द्रव्यं यथान्यायं भोजनाच्छादनान्वितम्
प्रीतस्तस्मै नरपतिर् अप्रमेयपराक्रमः
ततो गत्वा चावभृथं कृत्वा स्नानम् अनन्तरम्
ततश्चकारावभृथं विधिदृष्टेन कर्मणा
nimittaṃ brāhmaṇa iti tasmai vittaṃ dadau bahu
dattvā dravyaṃ yathānyāyaṃ bhojanācchādanānvitam
prītastasmai narapatir aprameyaparākramaḥ
tato gatvā cāvabhṛthaṃ kṛtvā snānam anantaram
tataścakārāvabhṛthaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā
- 14
आस्तीकं प्रेषयामास गृहान् एव सुसत्कृतम्
राजा प्रीतमनाः प्रीतं कृतकृत्यं मनीषिणम्
āstīkaṃ preṣayāmāsa gṛhān eva susatkṛtam
rājā prītamanāḥ prītaṃ kṛtakṛtyaṃ manīṣiṇam
- 15
पुनरागमनं कार्यम् इति चैनं वचो ऽब्रवीत्
भविष्यसि सदस्यो मे वाजिमेधे महाक्रतौ
punarāgamanaṃ kāryam iti cainaṃ vaco 'bravīt
bhaviṣyasi sadasyo me vājimedhe mahākratau
- 16
तथेत्युक्त्वा प्रदुद्राव स चास्तीको मुदा युतः
कृत्वा स्वकार्यम् अतुलं तोषयित्वा च पार्थिवम्
tathetyuktvā pradudrāva sa cāstīko mudā yutaḥ
kṛtvā svakāryam atulaṃ toṣayitvā ca pārthivam
- 17
स गत्वा परमप्रीतो मातरं मातुलं च तम्
अभिगम्योपसंगृह्य यथावृत्तं न्यवेदयत्
sa gatvā paramaprīto mātaraṃ mātulaṃ ca tam
abhigamyopasaṃgṛhya yathāvṛttaṃ nyavedayat
- 18
एतच्छ्रुत्वा प्रीयमाणाः समेता ये तत्रासन्पन्नगा वीतमोहाः
त आस्तीके वै प्रीतिमन्तो बभूवुर् ऊचुश्चैनं वरम् इष्टं वृणीष्व
etacchrutvā prīyamāṇāḥ sametā ye tatrāsanpannagā vītamohāḥ
ta āstīke vai prītimanto babhūvur ūcuścainaṃ varam iṣṭaṃ vṛṇīṣva
- 19
भूयो भूयः सर्वशस्ते ऽब्रुवंस्तं किं ते प्रियं करवामो ऽद्य विद्वन्
प्रीता वयं मोक्षिताश्चैव सर्वे कामं किं ते करवामो ऽद्य वत्स
bhūyo bhūyaḥ sarvaśaste 'bruvaṃstaṃ kiṃ te priyaṃ karavāmo 'dya vidvan
prītā vayaṃ mokṣitāścaiva sarve kāmaṃ kiṃ te karavāmo 'dya vatsa
- 20
आस्तीक उवाच
सायं प्रातः सुप्रसन्नात्मरूपा लोके विप्रा मानवाश्चेतरे ऽपि
धर्माख्यानं ये वदेयुर्ममेदं तेषां युष्मद्भ्यो नैव किंचिद्भयं स्यात्
āstīka uvāca
sāyaṃ prātaḥ suprasannātmarūpā loke viprā mānavāścetare 'pi
dharmākhyānaṃ ye vadeyurmamedaṃ teṣāṃ yuṣmadbhyo naiva kiṃcidbhayaṃ syāt
- 21
सूत उवाच
तैश्चाप्युक्तो भागिनेयः प्रसन्नैर् एतत्सत्यं कामम् एवं चरन्तः
प्रीत्या युक्ता ईप्सितं सर्वशस्ते कर्तारः स्म प्रवणा भागिनेय
sūta uvāca
taiścāpyukto bhāgineyaḥ prasannair etatsatyaṃ kāmam evaṃ carantaḥ
prītyā yuktā īpsitaṃ sarvaśaste kartāraḥ sma pravaṇā bhāgineya
- 22
जरत्कारोर्जरत्कार्वां समुत्पन्नो महायशाः
गुणवान्वै महातेजाः कार्यकर्ता महायशाः
आस्तीकः सत्यसंधो मां पन्नगेभ्यो ऽभिरक्षतु
आस्तीकेनोरगैः सार्धं यः पुरा समयः कृतः
सूत उवाच
तं स्मरन्तं महाभागा न मां हिंसितुम् अर्हथ
सर्पापसर्प भद्रं ते गच्छ सर्प महाविष
जनमेजयस्य यज्ञान्ते आस्तीकवचनं स्मर
आस्तीकवचनं स्मृत्वा यः सर्पो न निवर्तते
शतधा भिद्यते मूर्ध्नि शिंशवृक्षफलं यथा
स एवम् उक्तस्तु तदा द्विजेन्द्रः
समागतैस्तैर्भुजगेन्द्रमुख्यैः
सम्प्राप्य प्रीतिं विपुलां महात्मा
ततो मनो गमनायाथ दध्रे
jaratkārorjaratkārvāṃ samutpanno mahāyaśāḥ
guṇavānvai mahātejāḥ kāryakartā mahāyaśāḥ
āstīkaḥ satyasaṃdho māṃ pannagebhyo 'bhirakṣatu
āstīkenoragaiḥ sārdhaṃ yaḥ purā samayaḥ kṛtaḥ
sūta uvāca
taṃ smarantaṃ mahābhāgā na māṃ hiṃsitum arhatha
sarpāpasarpa bhadraṃ te gaccha sarpa mahāviṣa
janamejayasya yajñānte āstīkavacanaṃ smara
āstīkavacanaṃ smṛtvā yaḥ sarpo na nivartate
śatadhā bhidyate mūrdhni śiṃśavṛkṣaphalaṃ yathā
sa evam uktastu tadā dvijendraḥ
samāgataistairbhujagendramukhyaiḥ
samprāpya prītiṃ vipulāṃ mahātmā
tato mano gamanāyātha dadhre
- 23
असितं चार्तिमन्तं च सुनीथं चापि यः स्मरेत्
दिवा वा यदि वा रात्रौ नास्य सर्पभयं भवेत्
इत्येवं नागराजो ऽथ नागानां मध्यमस्तथा
उक्त्वा सहैव ते सर्वैः स्वम् एव भवनं ययौ
asitaṃ cārtimantaṃ ca sunīthaṃ cāpi yaḥ smaret
divā vā yadi vā rātrau nāsya sarpabhayaṃ bhavet
ityevaṃ nāgarājo 'tha nāgānāṃ madhyamastathā
uktvā sahaiva te sarvaiḥ svam eva bhavanaṃ yayau
- 24
सूत उवाच
मोक्षयित्वा स भुजगान्सर्पसत्राद्द्विजोत्तमः
जगाम काले धर्मात्मा दिष्टान्तं पुत्रपौत्रवान्
sūta uvāca
mokṣayitvā sa bhujagānsarpasatrāddvijottamaḥ
jagāma kāle dharmātmā diṣṭāntaṃ putrapautravān
- 25
इत्याख्यानं मयास्तीकं यथावत्कीर्तितं तव
यत्कीर्तयित्वा सर्पेभ्यो न भयं विद्यते क्वचित्
यन्मां त्वं पृष्टवान्ब्रह्मञ्श्रुत्वा डुण्डुभभाषितम्
व्येतु ते सुमहद्ब्रह्मन्कौतूहलम् अरिंदम
ityākhyānaṃ mayāstīkaṃ yathāvatkīrtitaṃ tava
yatkīrtayitvā sarpebhyo na bhayaṃ vidyate kvacit
yanmāṃ tvaṃ pṛṣṭavānbrahmañśrutvā ḍuṇḍubhabhāṣitam
vyetu te sumahadbrahmankautūhalam ariṃdama
- 26
श्रुत्वा धर्मिष्ठम् आख्यानम् आस्तीकं पुण्यवर्धनम्
सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते
यथा कथितवान्ब्रह्मन्प्रमतिः पूर्वजस्तव
पुत्राय रुरवे प्रीतः पृच्छते भार्गवोत्तम
यद्वाक्यं श्रुतवांश्चाहं तथा च कथितं मया
आस्तीकस्य कवेर्विप्र श्रीमच्चरितम् आदितः
श्रुत्वास्तीकश्च चरितं यः स्मरेद्भक्तितत्परः
पुत्रपौत्रधनायुश्च कुलसंतति चाक्षया
महापुण्यं यशश्चैव लभते नात्र संशयः
सर्वपापविनिर्मुक्तो दीर्घम् आयुर् अवाप्नुयात्
गार्हस्थ्यं धर्मम् अखिलं प्रयायात्पुत्रपौत्रवान्
śrutvā dharmiṣṭham ākhyānam āstīkaṃ puṇyavardhanam
sarvapāpairvinirmukto brahmaloke mahīyate
yathā kathitavānbrahmanpramatiḥ pūrvajastava
putrāya rurave prītaḥ pṛcchate bhārgavottama
yadvākyaṃ śrutavāṃścāhaṃ tathā ca kathitaṃ mayā
āstīkasya kavervipra śrīmaccaritam āditaḥ
śrutvāstīkaśca caritaṃ yaḥ smaredbhaktitatparaḥ
putrapautradhanāyuśca kulasaṃtati cākṣayā
mahāpuṇyaṃ yaśaścaiva labhate nātra saṃśayaḥ
sarvapāpavinirmukto dīrgham āyur avāpnuyāt
gārhasthyaṃ dharmam akhilaṃ prayāyātputrapautravān
- 27
शौनक उवाच
भृगुवंशात्प्रभृत्येव त्वया मे कथितं महत्
आख्यानम् अखिलं तात सौते प्रीतो ऽस्मि तेन ते
śaunaka uvāca
bhṛguvaṃśātprabhṛtyeva tvayā me kathitaṃ mahat
ākhyānam akhilaṃ tāta saute prīto 'smi tena te
- 28
प्रक्ष्यामि चैव भूयस्त्वां यथावत्सूतनन्दन
यां कथां व्याससम्पन्नां तां च भूयः प्रचक्ष्व मे
prakṣyāmi caiva bhūyastvāṃ yathāvatsūtanandana
yāṃ kathāṃ vyāsasampannāṃ tāṃ ca bhūyaḥ pracakṣva me
- 29
तस्मिन्परमदुष्प्रापे सर्पसत्रे महात्मनाम्
कर्मान्तरेषु विधिवत्सदस्यानां महाकवे
tasminparamaduṣprāpe sarpasatre mahātmanām
karmāntareṣu vidhivatsadasyānāṃ mahākave
- 30
या बभूवुः कथाश्चित्रा येष्वर्थेषु यथातथम्
त्वत्त इच्छामहे श्रोतुं सौते त्वं वै विचक्षणः
yā babhūvuḥ kathāścitrā yeṣvartheṣu yathātatham
tvatta icchāmahe śrotuṃ saute tvaṃ vai vicakṣaṇaḥ

