27 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ययातिः स्वपुरं प्राप्य महेन्द्रपुरसंनिभम्
प्रविश्यान्तःपुरं तत्र देवयानीं न्यवेशयत्
vaiśaṃpāyana uvāca
yayātiḥ svapuraṃ prāpya mahendrapurasaṃnibham
praviśyāntaḥpuraṃ tatra devayānīṃ nyaveśayat
- 2
देवयान्याश्चानुमते तां सुतां वृषपर्वणः
अशोकवनिकाभ्याशे गृहं कृत्वा न्यवेशयत्
devayānyāścānumate tāṃ sutāṃ vṛṣaparvaṇaḥ
aśokavanikābhyāśe gṛhaṃ kṛtvā nyaveśayat
- 3
वृतां दासीसहस्रेण शर्मिष्ठाम् आसुरायणीम्
वासोभिर् अन्नपानैश्च संविभज्य सुसत्कृताम्
vṛtāṃ dāsīsahasreṇa śarmiṣṭhām āsurāyaṇīm
vāsobhir annapānaiśca saṃvibhajya susatkṛtām
- 4
देवयान्या तु सहितः स नृपो नहुषात्मजः
प्रीत्या परमया युक्तो मुमुदे शाश्वतीः समाः
अशोकवनिकाभ्याशे देवयानी समागता
शर्मिष्ठया सा क्रीडित्वा रमणीये मनोरमे
तत्रैव तां तु निर्दिश्य सह राज्ञा ययौ गृहम्
एवम् एव बहुप्रीत्या मुमुदे बहुकालतः
विजहार बहून् अब्दान्देववन्मुदितो भृशम्
devayānyā tu sahitaḥ sa nṛpo nahuṣātmajaḥ
prītyā paramayā yukto mumude śāśvatīḥ samāḥ
aśokavanikābhyāśe devayānī samāgatā
śarmiṣṭhayā sā krīḍitvā ramaṇīye manorame
tatraiva tāṃ tu nirdiśya saha rājñā yayau gṛham
evam eva bahuprītyā mumude bahukālataḥ
vijahāra bahūn abdāndevavanmudito bhṛśam
- 5
ऋतुकाले तु सम्प्राप्ते देवयानी वराङ्गना
लेभे गर्भं प्रथमतः कुमारं च व्यजायत
ṛtukāle tu samprāpte devayānī varāṅganā
lebhe garbhaṃ prathamataḥ kumāraṃ ca vyajāyata
- 6
गते वर्षसहस्रे तु शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
ददर्श यौवनं प्राप्ता ऋतुं सा चान्वचिन्तयत्
शुद्धा स्नाता तु शर्मिष्ठा सर्वालंकारभूषिता
अशोकशाखाम् आलम्ब्य सुफुल्लैः स्तबकैर्वृताम्
आदर्शे मुखम् उद्वीक्ष्य भर्तृदर्शनलालसा
शोकमोहसमाविष्टा वचनं चेदम् अब्रवीत्
अशोक शोकापनुद शोकोपहतचेतसम्
त्वन्नामानं कुरु क्षिप्रं प्रियसंदर्शनाद्धि माम्
एवम् उक्तवती सा तु शर्मिष्ठा पुनर् अब्रवीत्
gate varṣasahasre tu śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
dadarśa yauvanaṃ prāptā ṛtuṃ sā cānvacintayat
śuddhā snātā tu śarmiṣṭhā sarvālaṃkārabhūṣitā
aśokaśākhām ālambya suphullaiḥ stabakairvṛtām
ādarśe mukham udvīkṣya bhartṛdarśanalālasā
śokamohasamāviṣṭā vacanaṃ cedam abravīt
aśoka śokāpanuda śokopahatacetasam
tvannāmānaṃ kuru kṣipraṃ priyasaṃdarśanāddhi mām
evam uktavatī sā tu śarmiṣṭhā punar abravīt
- 7
ऋतुकालश्च सम्प्राप्तो न च मे ऽस्ति पतिर्वृतः
किं प्राप्तं किं नु कर्तव्यं किं वा कृत्वा कृतं भवेत्
ṛtukālaśca samprāpto na ca me 'sti patirvṛtaḥ
kiṃ prāptaṃ kiṃ nu kartavyaṃ kiṃ vā kṛtvā kṛtaṃ bhavet
- 8
देवयानी प्रजातासौ वृथाहं प्राप्तयौवना
देवयानी पुण्यकृता तस्या भर्ता हि नाहुषः
यथा तया वृतो भर्ता तथैवाहं वृणोमि तम्
devayānī prajātāsau vṛthāhaṃ prāptayauvanā
devayānī puṇyakṛtā tasyā bhartā hi nāhuṣaḥ
yathā tayā vṛto bhartā tathaivāhaṃ vṛṇomi tam
- 9
राज्ञा पुत्रफलं देयम् इति मे निश्चिता मतिः
अपीदानीं स धर्मात्मा इयान्मे दर्शनं रहः
वैशंपायनः
केशे बद्ध्वा तु राजानं याचे ऽहं सदृशं पतिम्
गृहे मुदा देवयानीपुत्रम् ईक्ष्य पुनः पुनः
क्रीडन्न् अन्तःपुरे तस्याः क्वचित्क्षणम् अवाप सः
rājñā putraphalaṃ deyam iti me niścitā matiḥ
apīdānīṃ sa dharmātmā iyānme darśanaṃ rahaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
keśe baddhvā tu rājānaṃ yāce 'haṃ sadṛśaṃ patim
gṛhe mudā devayānīputram īkṣya punaḥ punaḥ
krīḍann antaḥpure tasyāḥ kvacitkṣaṇam avāpa saḥ
- 10
अथ निष्क्रम्य राजासौ तस्मिन्काले यदृच्छया
अशोकवनिकाभ्याशे शर्मिष्ठां प्राप्य विष्ठितः
atha niṣkramya rājāsau tasminkāle yadṛcchayā
aśokavanikābhyāśe śarmiṣṭhāṃ prāpya viṣṭhitaḥ
- 11
तम् एकं रहिते दृष्ट्वा शर्मिष्ठा चारुहासिनी
प्रत्युद्गम्याञ्जलिं कृत्वा राजानं वाक्यम् अब्रवीत्
tam ekaṃ rahite dṛṣṭvā śarmiṣṭhā cāruhāsinī
pratyudgamyāñjaliṃ kṛtvā rājānaṃ vākyam abravīt
- 12
सोमस्येन्द्रस्य विष्णोर्वा यमस्य वरुणस्य वा
तव वा नाहुष कुले कः स्त्रियं स्प्रष्टुम् अर्हति
somasyendrasya viṣṇorvā yamasya varuṇasya vā
tava vā nāhuṣa kule kaḥ striyaṃ spraṣṭum arhati
- 13
रूपाभिजनशीलैर्हि त्वं राजन्वेत्थ मां सदा
सा त्वां याचे प्रसाद्याहम् ऋतुं देहि नराधिप
rūpābhijanaśīlairhi tvaṃ rājanvettha māṃ sadā
sā tvāṃ yāce prasādyāham ṛtuṃ dehi narādhipa
- 14
ययातिर् उवाच
वेद्मि त्वां शीलसम्पन्नां दैत्यकन्याम् अनिन्दिताम्
रूपे च ते न पश्यामि सूच्यग्रम् अपि निन्दितम्
तदा प्रभृति त्वां दृष्ट्वा स्मराम्यनिशम् उत्तमे
yayātir uvāca
vedmi tvāṃ śīlasampannāṃ daityakanyām aninditām
rūpe ca te na paśyāmi sūcyagram api ninditam
tadā prabhṛti tvāṃ dṛṣṭvā smarāmyaniśam uttame
- 15
अब्रवीद् उशना काव्यो देवयानीं यदावहम्
नेयम् आह्वयितव्या ते शयने वार्षपर्वणी
देवयान्याः प्रियं कृत्वा शर्मिष्ठाम् अपि पोषय
abravīd uśanā kāvyo devayānīṃ yadāvaham
neyam āhvayitavyā te śayane vārṣaparvaṇī
devayānyāḥ priyaṃ kṛtvā śarmiṣṭhām api poṣaya
- 16
शर्मिष्ठोवाच
न नर्मयुक्तं वचनं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन्न विवाहकाले
प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुर् अपातकानि
śarmiṣṭhovāca
na narmayuktaṃ vacanaṃ hinasti na strīṣu rājanna vivāhakāle
prāṇātyaye sarvadhanāpahāre pañcānṛtānyāhur apātakāni
- 17
पृष्टं तु साक्ष्ये प्रवदन्तम् अन्यथा वदन्ति मिथ्योपहितं नरेन्द्र
एकार्थतायां तु समाहितायां मिथ्या वदन्तम् अनृतं हिनस्ति
अनृतं नानृतं स्त्रीषु परिहासविवाहयोः
आत्मप्राणार्थघातेषु तद् एवोत्तमतां व्रजेत्
धर्मसूक्ष्मार्थतत्त्वज्ञा एवम् आहुर्मनीषिणः
pṛṣṭaṃ tu sākṣye pravadantam anyathā vadanti mithyopahitaṃ narendra
ekārthatāyāṃ tu samāhitāyāṃ mithyā vadantam anṛtaṃ hinasti
anṛtaṃ nānṛtaṃ strīṣu parihāsavivāhayoḥ
ātmaprāṇārthaghāteṣu tad evottamatāṃ vrajet
dharmasūkṣmārthatattvajñā evam āhurmanīṣiṇaḥ
- 18
ययातिर् उवाच
यथा वदसि कल्याणि ममाप्येतद्धि काङ्क्षितम्
ब्राह्मणस्य तु तद्वाक्यं हृदि मे परिवर्तते
राजा प्रमाणं भूतानां स नश्येत मृषा वदन्
अर्थकृच्छ्रम् अपि प्राप्य न मिथ्या कर्तुम् उत्सहे
yayātir uvāca
yathā vadasi kalyāṇi mamāpyetaddhi kāṅkṣitam
brāhmaṇasya tu tadvākyaṃ hṛdi me parivartate
rājā pramāṇaṃ bhūtānāṃ sa naśyeta mṛṣā vadan
arthakṛcchram api prāpya na mithyā kartum utsahe
- 19
शर्मिष्ठोवाच
समावेतौ मतौ राजन्पतिः सख्याश्च यः पतिः
समं विवाहम् इत्याहुः सख्या मे ऽसि पतिर्वृतः
śarmiṣṭhovāca
samāvetau matau rājanpatiḥ sakhyāśca yaḥ patiḥ
samaṃ vivāham ityāhuḥ sakhyā me 'si patirvṛtaḥ
- 20
ययातिर् उवाच
दातव्यं याचमानेभ्य इति मे व्रतम् आहितम्
त्वं च याचसि मां कामं ब्रूहि किं करवाणि ते
धनं वा यदि वा कामं राज्यं वापि शुचिस्मिते
yayātir uvāca
dātavyaṃ yācamānebhya iti me vratam āhitam
tvaṃ ca yācasi māṃ kāmaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te
dhanaṃ vā yadi vā kāmaṃ rājyaṃ vāpi śucismite
- 21
शर्मिष्ठोवाच
अधर्मात्त्राहि मां राजन्धर्मं च प्रतिपादय
नान्यं वृणे पुत्रकामा पुत्रात्परतरं न च
त्वत्तो ऽपत्यवती लोके चरेयं धर्मम् उत्तमम्
पुत्रार्थं भर्तृपोषार्थं स्त्रियः सृष्टाः स्वयंभुवा
अपतिश्चापि या कन्या अनपत्या च या भवेत्
तस्या जन्म वृथा लोके गतिस्तस्या न विद्यते
śarmiṣṭhovāca
adharmāttrāhi māṃ rājandharmaṃ ca pratipādaya
nānyaṃ vṛṇe putrakāmā putrātparataraṃ na ca
tvatto 'patyavatī loke careyaṃ dharmam uttamam
putrārthaṃ bhartṛpoṣārthaṃ striyaḥ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā
apatiścāpi yā kanyā anapatyā ca yā bhavet
tasyā janma vṛthā loke gatistasyā na vidyate
- 22
त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः
यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम्
सह दत्तास्मि काव्येन देवयान्या महर्षिणा
पूज्या पोषयितव्येति न मृषा कर्तुम् अर्हसि
सुवर्णमणिमुक्तानि वस्त्राण्याभरणानि च
याचतां हि ददासि त्वं गोग्रामादीनि यानि च
बाहिरं दानम् इत्युक्तं न शरीराश्रयं नृप
दुष्करं पुत्रदानं च आत्मदानं च दुष्करम्
शरीरदानात्तत्सर्वं दत्तं भवति मारिष
यस्य यस्य यथाकामं तस्य तस्य ददाम्यहम्
इत्युक्त्वा नगरे राजंस्त्रिकालं घोषितं त्वया
अनृतं त्वयोक्तं राजेन्द्र वृथा घोषितम् एव च
तत्सत्यं कुरु राजेन्द्र यथा वैश्रवणस्तथा
traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam
saha dattāsmi kāvyena devayānyā maharṣiṇā
pūjyā poṣayitavyeti na mṛṣā kartum arhasi
suvarṇamaṇimuktāni vastrāṇyābharaṇāni ca
yācatāṃ hi dadāsi tvaṃ gogrāmādīni yāni ca
bāhiraṃ dānam ityuktaṃ na śarīrāśrayaṃ nṛpa
duṣkaraṃ putradānaṃ ca ātmadānaṃ ca duṣkaram
śarīradānāttatsarvaṃ dattaṃ bhavati māriṣa
yasya yasya yathākāmaṃ tasya tasya dadāmyaham
ityuktvā nagare rājaṃstrikālaṃ ghoṣitaṃ tvayā
anṛtaṃ tvayoktaṃ rājendra vṛthā ghoṣitam eva ca
tatsatyaṃ kuru rājendra yathā vaiśravaṇastathā
- 23
देवयान्या भुजिष्यास्मि वश्या च तव भार्गवी
सा चाहं च त्वया राजन्भरणीये भजस्व माम्
devayānyā bhujiṣyāsmi vaśyā ca tava bhārgavī
sā cāhaṃ ca tvayā rājanbharaṇīye bhajasva mām
- 24
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तस्तु राजा स तथ्यम् इत्येव जज्ञिवान्
काव्यस्य देवयान्याश्च भीतो धर्मभयाद् अपि
पूजयामास शर्मिष्ठां धर्मं च प्रत्यपादयत्
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैर्मन्त्रिभिश्चैव संवृतः
कृत्वा विवाहं विधिवद्दत्त्वा ब्राह्मणदक्षिणाम्
पुण्ये नक्षत्रसंयोगे मुहूर्ते द्विजपूजिते
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktastu rājā sa tathyam ityeva jajñivān
kāvyasya devayānyāśca bhīto dharmabhayād api
pūjayāmāsa śarmiṣṭhāṃ dharmaṃ ca pratyapādayat
ṛtvikpurohitācāryairmantribhiścaiva saṃvṛtaḥ
kṛtvā vivāhaṃ vidhivaddattvā brāhmaṇadakṣiṇām
puṇye nakṣatrasaṃyoge muhūrte dvijapūjite
- 25
समागम्य च शर्मिष्ठां यथाकामम् अवाप्य च
अन्योन्यम् अभिसंपूज्य जग्मतुस्तौ यथागतम्
samāgamya ca śarmiṣṭhāṃ yathākāmam avāpya ca
anyonyam abhisaṃpūjya jagmatustau yathāgatam
- 26
तस्मिन्समागमे सुभ्रूः शर्मिष्ठा चारुहासिनी
लेभे गर्भं प्रथमतस्तस्मान्नृपतिसत्तमात्
tasminsamāgame subhrūḥ śarmiṣṭhā cāruhāsinī
lebhe garbhaṃ prathamatastasmānnṛpatisattamāt
- 27
प्रजज्ञे च ततः काले राजन्राजीवलोचना
कुमारं देवगर्भाभं राजीवनिभलोचनम्
prajajñe ca tataḥ kāle rājanrājīvalocanā
kumāraṃ devagarbhābhaṃ rājīvanibhalocanam

