29 shlokas
- 1
विदुर उवाच
राजन्निःसंशयं श्रेयो वाच्यस्त्वम् असि बान्धवैः
न त्वशुश्रूषमाणेषु वाक्यं सम्प्रतितिष्ठति
vidura uvāca
rājanniḥsaṃśayaṃ śreyo vācyastvam asi bāndhavaiḥ
na tvaśuśrūṣamāṇeṣu vākyaṃ sampratitiṣṭhati
- 2
हितं हि तव तद्वाक्यम् उक्तवान्कुरुसत्तमः
भीष्मः शांतनवो राजन्प्रतिगृह्णासि तन्न च
hitaṃ hi tava tadvākyam uktavānkurusattamaḥ
bhīṣmaḥ śāṃtanavo rājanpratigṛhṇāsi tanna ca
- 3
तथा द्रोणेन बहुधा भाषितं हितम् उत्तमम्
तच्च राधासुतः कर्णो मन्यते न हितं तव
tathā droṇena bahudhā bhāṣitaṃ hitam uttamam
tacca rādhāsutaḥ karṇo manyate na hitaṃ tava
- 4
चिन्तयंश्च न पश्यामि राजंस्तव सुहृत्तमम्
आभ्यां पुरुषसिंहाभ्यां यो वा स्यात्प्रज्ञयाधिकः
cintayaṃśca na paśyāmi rājaṃstava suhṛttamam
ābhyāṃ puruṣasiṃhābhyāṃ yo vā syātprajñayādhikaḥ
- 5
इमौ हि वृद्धौ वयसा प्रज्ञया च श्रुतेन च
समौ च त्वयि राजेन्द्र तेषु पाण्डुसुतेषु च
imau hi vṛddhau vayasā prajñayā ca śrutena ca
samau ca tvayi rājendra teṣu pāṇḍusuteṣu ca
- 6
धर्मे चानवमौ राजन्सत्यतायां च भारत
रामाद्दाशरथेश्चैव गयाच्चैव न संशयः
dharme cānavamau rājansatyatāyāṃ ca bhārata
rāmāddāśaratheścaiva gayāccaiva na saṃśayaḥ
- 7
न चोक्तवन्तावश्रेयः पुरस्ताद् अपि किंचन
न चाप्यपकृतं किंचिद् अनयोर्लक्ष्यते त्वयि
na coktavantāvaśreyaḥ purastād api kiṃcana
na cāpyapakṛtaṃ kiṃcid anayorlakṣyate tvayi
- 8
ताविमौ पुरुषव्याघ्रावनागसि नृप त्वयि
न मन्त्रयेतां त्वच्छ्रेयः कथं सत्यपराक्रमौ
tāvimau puruṣavyāghrāvanāgasi nṛpa tvayi
na mantrayetāṃ tvacchreyaḥ kathaṃ satyaparākramau
- 9
प्रज्ञावन्तौ नरश्रेष्ठावस्मिंल्लोके नराधिप
त्वन्निमित्तम् अतो नेमौ किंचिज्जिह्मं वदिष्यतः
एतदर्थम् इमौ राजन्महात्मानौ महाद्युती
इति मे नैष्ठिकी बुद्धिर्वर्तते कुरुनन्दन
prajñāvantau naraśreṣṭhāvasmiṃlloke narādhipa
tvannimittam ato nemau kiṃcijjihmaṃ vadiṣyataḥ
etadartham imau rājanmahātmānau mahādyutī
iti me naiṣṭhikī buddhirvartate kurunandana
- 10
न चार्थहेतोर्धर्मज्ञौ वक्ष्यतः पक्षसंश्रितम्
एतद्धि परमं श्रेयो मेनाते तव भारत
na cārthahetordharmajñau vakṣyataḥ pakṣasaṃśritam
etaddhi paramaṃ śreyo menāte tava bhārata
- 11
दुर्योधनप्रभृतयः पुत्रा राजन्यथा तव
तथैव पाण्डवेयास्ते पुत्रा राजन्न संशयः
duryodhanaprabhṛtayaḥ putrā rājanyathā tava
tathaiva pāṇḍaveyāste putrā rājanna saṃśayaḥ
- 12
तेषु चेद् अहितं किंचिन्मन्त्रयेयुर् अबुद्धितः
मन्त्रिणस्ते न ते श्रेयः प्रपश्यन्ति विशेषतः
teṣu ced ahitaṃ kiṃcinmantrayeyur abuddhitaḥ
mantriṇaste na te śreyaḥ prapaśyanti viśeṣataḥ
- 13
अथ ते हृदये राजन्विशेषस्तेषु वर्तते
अन्तरस्थं विवृण्वानाः श्रेयः कुर्युर्न ते ध्रुवम्
atha te hṛdaye rājanviśeṣasteṣu vartate
antarasthaṃ vivṛṇvānāḥ śreyaḥ kuryurna te dhruvam
- 14
एतदर्थम् इमौ राजन्महात्मानौ महाद्युती
नोचतुर्विवृतं किंचिन्न ह्येष तव निश्चयः
etadartham imau rājanmahātmānau mahādyutī
nocaturvivṛtaṃ kiṃcinna hyeṣa tava niścayaḥ
- 15
यच्चाप्यशक्यतां तेषाम् आहतुः पुरुषर्षभौ
तत्तथा पुरुषव्याघ्र तव तद्भद्रम् अस्तु ते
yaccāpyaśakyatāṃ teṣām āhatuḥ puruṣarṣabhau
tattathā puruṣavyāghra tava tadbhadram astu te
- 16
कथं हि पाण्डवः श्रीमान्सव्यसाची परंतपः
शक्यो विजेतुं संग्रामे राजन्मघवता अपि
kathaṃ hi pāṇḍavaḥ śrīmānsavyasācī paraṃtapaḥ
śakyo vijetuṃ saṃgrāme rājanmaghavatā api
- 17
भीमसेनो महाबाहुर्नागायुतबलो महान्
कथं हि युधि शक्येत विजेतुम् अमरैर् अपि
राक्षसाणां क्षयकरो बाहुशाली महाबलः
हिडिम्बो निहतो येन बाहुयुद्धेन भारत
यो रावणसमो युद्धे तथा च बकराक्षसः
स युध्यमानो राजेन्द्र भीमो भीमपराक्रमः
उद्योगं त्वत्कृतं श्रुत्वा युद्धार्थं पाण्डवैः सह
आगमिष्यन्ति सर्वे वै यादवाः शलभा इव
bhīmaseno mahābāhurnāgāyutabalo mahān
kathaṃ hi yudhi śakyeta vijetum amarair api
rākṣasāṇāṃ kṣayakaro bāhuśālī mahābalaḥ
hiḍimbo nihato yena bāhuyuddhena bhārata
yo rāvaṇasamo yuddhe tathā ca bakarākṣasaḥ
sa yudhyamāno rājendra bhīmo bhīmaparākramaḥ
udyogaṃ tvatkṛtaṃ śrutvā yuddhārthaṃ pāṇḍavaiḥ saha
āgamiṣyanti sarve vai yādavāḥ śalabhā iva
- 18
तथैव कृतिनौ युद्धे यमौ यमसुताविव
कथं विषहितुं शक्यौ रणे जीवितुम् इच्छता
tathaiva kṛtinau yuddhe yamau yamasutāviva
kathaṃ viṣahituṃ śakyau raṇe jīvitum icchatā
- 19
यस्मिन्धृतिर् अनुक्रोशः क्षमा सत्यं पराक्रमः
नित्यानि पाण्डवश्रेष्ठे स जीयेत कथं रणे
yasmindhṛtir anukrośaḥ kṣamā satyaṃ parākramaḥ
nityāni pāṇḍavaśreṣṭhe sa jīyeta kathaṃ raṇe
- 20
येषां पक्षधरो रामो येषां मन्त्री जनार्दनः
किं नु तैर् अजितं संख्ये येषां पक्षे च सात्यकिः
yeṣāṃ pakṣadharo rāmo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ
kiṃ nu tair ajitaṃ saṃkhye yeṣāṃ pakṣe ca sātyakiḥ
- 21
द्रुपदः श्वशुरो येषां येषां श्यालाश्च पार्षताः
धृष्टद्युम्नमुखा वीरा भ्रातरो द्रुपदात्मजाः
चैद्यश्च येषां भ्राता च शिशुपालो महारथः
drupadaḥ śvaśuro yeṣāṃ yeṣāṃ śyālāśca pārṣatāḥ
dhṛṣṭadyumnamukhā vīrā bhrātaro drupadātmajāḥ
caidyaśca yeṣāṃ bhrātā ca śiśupālo mahārathaḥ
- 22
सो ऽशक्यतां च विज्ञाय तेषाम् अग्रेण भारत
दायाद्यतां च धर्मेण सम्यक्तेषु समाचर
so 'śakyatāṃ ca vijñāya teṣām agreṇa bhārata
dāyādyatāṃ ca dharmeṇa samyakteṣu samācara
- 23
इदं निर्दिग्धम् अयशः पुरोचनकृतं महत्
तेषाम् अनुग्रहेणाद्य राजन्प्रक्षालयात्मनः
तेषाम् अनुग्रहश्चायं सर्वेषां चैव नः कुले
जीवितं च परं श्रेयः क्षत्रस्य च विवर्धनम्
idaṃ nirdigdham ayaśaḥ purocanakṛtaṃ mahat
teṣām anugraheṇādya rājanprakṣālayātmanaḥ
teṣām anugrahaścāyaṃ sarveṣāṃ caiva naḥ kule
jīvitaṃ ca paraṃ śreyaḥ kṣatrasya ca vivardhanam
- 24
द्रुपदो ऽपि महान्राजा कृतवैरश्च नः पुरा
तस्य संग्रहणं राजन्स्वपक्षस्य विवर्धनम्
drupado 'pi mahānrājā kṛtavairaśca naḥ purā
tasya saṃgrahaṇaṃ rājansvapakṣasya vivardhanam
- 25
बलवन्तश्च दाशार्हा बहवश्च विशां पते
यतः कृष्णस्ततस्ते स्युर्यतः कृष्णस्ततो जयः
balavantaśca dāśārhā bahavaśca viśāṃ pate
yataḥ kṛṣṇastataste syuryataḥ kṛṣṇastato jayaḥ
- 26
यच्च साम्नैव शक्येत कार्यं साधयितुं नृप
को दैवशप्तस्तत्कर्तुं विग्रहेण समाचरेत्
yacca sāmnaiva śakyeta kāryaṃ sādhayituṃ nṛpa
ko daivaśaptastatkartuṃ vigraheṇa samācaret
- 27
श्रुत्वा च जीवतः पार्थान्पौरजानपदो जनः
बलवद्दर्शने गृध्नुस्तेषां राजन्कुरु प्रियम्
śrutvā ca jīvataḥ pārthānpaurajānapado janaḥ
balavaddarśane gṛdhnusteṣāṃ rājankuru priyam
- 28
दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः
अधर्मयुक्ता दुष्प्रज्ञा बाला मैषां वचः कृथाः
duryodhanaśca karṇaśca śakuniścāpi saubalaḥ
adharmayuktā duṣprajñā bālā maiṣāṃ vacaḥ kṛthāḥ
- 29
उक्तम् एतन्मया राजन्पुरा गुणवतस्तव
दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति
धृतराष्ट्रः
अजय्याः पाण्डवा युद्धे हरेण हरिणापि वा
त्रैलोक्येनापि भूपाल किम् उ तैः खलु मानवैः
दैवानुकूलाः कौन्तेया दैवं तेषां परायणम्
प्रत्यक्षम् एतत्सर्वेषां मुक्ता जतुगृहानलात्
जित्वा गन्धर्वराजानं धौम्यं प्राप्य पुरोहितम्
पाञ्चालनगरं प्राप्य हत्वा लक्षम् अमानुषम्
अनम्यं धनुर् आनाम्य शिरोभिः सह भूभृताम्
चैद्यमागधकर्णाद्यैः किं कृतं तत्र भूमिपैः
आरूढमूलाः पार्थाश्च दरिद्रा निर्धना इति
जेतुं शक्या न मन्येथा अजय्याः पाण्डवाः सुरैः
यावत्तिष्ठति लोके ऽस्मिन्कृष्णो यादववंशजः
मुरारिः केशिहन्ता च लीलामानुषविग्रहः
प्रणतार्तिहरो योगी केशवः क्लेशनाशनः
भक्तानुवत्सलो भक्तस्वान्तवेश्मगृही तथा
चतुःसागरपर्यन्तां केवलं पृथिवीं न हि
धर्मात्मजो महाराज तावत्त्रैलोक्यम् अर्हति
अलं कर्णानया बुद्ध्या नोत्साहय सुयोधनम्
शकुने गच्छ मा गाधं निरयं कौरवैः सह
पाण्डवाश्च वयं सर्वे भूमिपालाः सबान्धवाः
वृष्ण्यन्धकपुरोगाश्च यादवाः सहकेशवाः
सर्वे सम्भूय जीवाम सपुत्रपशुबान्धवाः
बोधयध्वं तथा यूयं तथैव शरदां शतम्
मा पुत्रवशगो भूप तव पुत्रः सुदुर्मतिः
आनीय पाण्डवान्साधून्पुत्रांश्च सह सर्वशः
अभेदेन निरीक्षस्व न भेदं चक्षुषोः कुरु
मनसा स्नेहपूर्णेन निर्भेदो नखमांसवत्
पार्थिवार्थे प्रियं ब्रूहि नाप्रियं सूतनन्दन
पुत्र त्वं च न मे ब्रूहि पार्थानाम् अहितं क्वचित्
दुर्योधनम् असन्मार्गान्निवर्तय महामते
uktam etanmayā rājanpurā guṇavatastava
duryodhanāparādhena prajeyaṃ vinaśiṣyati
dhṛtarāṣṭraḥ
ajayyāḥ pāṇḍavā yuddhe hareṇa hariṇāpi vā
trailokyenāpi bhūpāla kim u taiḥ khalu mānavaiḥ
daivānukūlāḥ kaunteyā daivaṃ teṣāṃ parāyaṇam
pratyakṣam etatsarveṣāṃ muktā jatugṛhānalāt
jitvā gandharvarājānaṃ dhaumyaṃ prāpya purohitam
pāñcālanagaraṃ prāpya hatvā lakṣam amānuṣam
anamyaṃ dhanur ānāmya śirobhiḥ saha bhūbhṛtām
caidyamāgadhakarṇādyaiḥ kiṃ kṛtaṃ tatra bhūmipaiḥ
ārūḍhamūlāḥ pārthāśca daridrā nirdhanā iti
jetuṃ śakyā na manyethā ajayyāḥ pāṇḍavāḥ suraiḥ
yāvattiṣṭhati loke 'sminkṛṣṇo yādavavaṃśajaḥ
murāriḥ keśihantā ca līlāmānuṣavigrahaḥ
praṇatārtiharo yogī keśavaḥ kleśanāśanaḥ
bhaktānuvatsalo bhaktasvāntaveśmagṛhī tathā
catuḥsāgaraparyantāṃ kevalaṃ pṛthivīṃ na hi
dharmātmajo mahārāja tāvattrailokyam arhati
alaṃ karṇānayā buddhyā notsāhaya suyodhanam
śakune gaccha mā gādhaṃ nirayaṃ kauravaiḥ saha
pāṇḍavāśca vayaṃ sarve bhūmipālāḥ sabāndhavāḥ
vṛṣṇyandhakapurogāśca yādavāḥ sahakeśavāḥ
sarve sambhūya jīvāma saputrapaśubāndhavāḥ
bodhayadhvaṃ tathā yūyaṃ tathaiva śaradāṃ śatam
mā putravaśago bhūpa tava putraḥ sudurmatiḥ
ānīya pāṇḍavānsādhūnputrāṃśca saha sarvaśaḥ
abhedena nirīkṣasva na bhedaṃ cakṣuṣoḥ kuru
manasā snehapūrṇena nirbhedo nakhamāṃsavat
pārthivārthe priyaṃ brūhi nāpriyaṃ sūtanandana
putra tvaṃ ca na me brūhi pārthānām ahitaṃ kvacit
duryodhanam asanmārgānnivartaya mahāmate

