94 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
स एवं शंतनुर्धीमान्देवराजर्षिसत्कृतः
धर्मात्मा सर्वलोकेषु सत्यवाग् इति विश्रुतः
शंतनोः कीर्तयिष्यामि सर्वान् एव गुणान् अहम्
vaiśaṃpāyana uvāca
sa evaṃ śaṃtanurdhīmāndevarājarṣisatkṛtaḥ
dharmātmā sarvalokeṣu satyavāg iti viśrutaḥ
śaṃtanoḥ kīrtayiṣyāmi sarvān eva guṇān aham
- 2
दमो दानं क्षमा बुद्धिर्ह्रीर्धृतिस्तेज उत्तमम्
नित्यान्यासन्महासत्त्वे शंतनौ पुरुषर्षभे
damo dānaṃ kṣamā buddhirhrīrdhṛtisteja uttamam
nityānyāsanmahāsattve śaṃtanau puruṣarṣabhe
- 3
एवं स गुणसम्पन्नो धर्मार्थकुशलो नृपः
आसीद्भरतवंशस्य गोप्ता साधुजनस्य च
evaṃ sa guṇasampanno dharmārthakuśalo nṛpaḥ
āsīdbharatavaṃśasya goptā sādhujanasya ca
- 4
कम्बुग्रीवः पृथुव्यंसो मत्तवारणविक्रमः
अन्वितः परिपूर्णार्थैः सर्वैर्नृपतिलक्षणैः
तस्य कीर्तिमतो वृत्तम् अवेक्ष्य सततं नराः
धर्म एव परः कामाद् अर्थाच्चेति व्यवस्थितः
kambugrīvaḥ pṛthuvyaṃso mattavāraṇavikramaḥ
anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvairnṛpatilakṣaṇaiḥ
tasya kīrtimato vṛttam avekṣya satataṃ narāḥ
dharma eva paraḥ kāmād arthācceti vyavasthitaḥ
- 5
एतान्यासन्महासत्त्वे शंतनौ भरतर्षभ
न चास्य सदृशः कश्चित्क्षत्रियो धर्मतो ऽभवत्
etānyāsanmahāsattve śaṃtanau bharatarṣabha
na cāsya sadṛśaḥ kaścitkṣatriyo dharmato 'bhavat
- 6
वर्तमानं हि धर्मे स्वे सर्वधर्मविदां वरम्
तं महीपा महीपालं राजराज्ये ऽभ्यषेचयन्
vartamānaṃ hi dharme sve sarvadharmavidāṃ varam
taṃ mahīpā mahīpālaṃ rājarājye 'bhyaṣecayan
- 7
वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्नविबोधनाः
प्रति भारतगोप्तारं समपद्यन्त भूमिपाः
तेन कीर्तिमता शिष्टाः शक्रप्रतिमतेजसा
यज्ञदानतपःशीलाः समपद्यन्त पार्थिवाः
vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnavibodhanāḥ
prati bhāratagoptāraṃ samapadyanta bhūmipāḥ
tena kīrtimatā śiṣṭāḥ śakrapratimatejasā
yajñadānatapaḥśīlāḥ samapadyanta pārthivāḥ
- 8
शंतनुप्रमुखैर्गुप्ते लोके नृपतिभिस्तदा
नियमात्सर्ववर्णानां ब्रह्मोत्तरम् अवर्तत
śaṃtanupramukhairgupte loke nṛpatibhistadā
niyamātsarvavarṇānāṃ brahmottaram avartata
- 9
ब्रह्म पर्यचरत्क्षत्रं विशः क्षत्रम् अनुव्रताः
ब्रह्मक्षत्रानुरक्ताश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः
brahma paryacaratkṣatraṃ viśaḥ kṣatram anuvratāḥ
brahmakṣatrānuraktāśca śūdrāḥ paryacaranviśaḥ
- 10
स हास्तिनपुरे रम्ये कुरूणां पुटभेदने
वसन्सागरपर्यन्ताम् अन्वशाद्वै वसुंधराम्
sa hāstinapure ramye kurūṇāṃ puṭabhedane
vasansāgaraparyantām anvaśādvai vasuṃdharām
- 11
स देवराजसदृशो धर्मज्ञः सत्यवाग् ऋजुः
दानधर्मतपोयोगाच्छ्रिया परमया युतः
sa devarājasadṛśo dharmajñaḥ satyavāg ṛjuḥ
dānadharmatapoyogācchriyā paramayā yutaḥ
- 12
अरागद्वेषसंयुक्तः सोमवत्प्रियदर्शनः
तेजसा सूर्यसंकाशो वायुवेगसमो जवे
अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः
arāgadveṣasaṃyuktaḥ somavatpriyadarśanaḥ
tejasā sūryasaṃkāśo vāyuvegasamo jave
antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ
- 13
वधः पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्
शंतनौ पृथिवीपाले नावर्तत वृथा नृप
vadhaḥ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām
śaṃtanau pṛthivīpāle nāvartata vṛthā nṛpa
- 14
धर्मब्रह्मोत्तरे राज्ये शंतनुर्विनयात्मवान्
समं शशास भूतानि कामरागविवर्जितः
चकोरनेत्रस्ताम्रास्यः सिंहर्षभगतिर्युवा
गुणैर् अनुपमैर्युक्तः समस्तैर् अभिकामिकैः
गम्भीरः सत्त्वसम्पन्नः पूर्णचन्द्रनिभाननः
dharmabrahmottare rājye śaṃtanurvinayātmavān
samaṃ śaśāsa bhūtāni kāmarāgavivarjitaḥ
cakoranetrastāmrāsyaḥ siṃharṣabhagatiryuvā
guṇair anupamairyuktaḥ samastair abhikāmikaiḥ
gambhīraḥ sattvasampannaḥ pūrṇacandranibhānanaḥ
- 15
देवर्षिपितृयज्ञार्थम् आरभ्यन्त तदा क्रियाः
न चाधर्मेण केषांचित्प्राणिनाम् अभवद्वधः
devarṣipitṛyajñārtham ārabhyanta tadā kriyāḥ
na cādharmeṇa keṣāṃcitprāṇinām abhavadvadhaḥ
- 16
असुखानाम् अनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम्
स एव राजा भूतानां सर्वेषाम् अभवत्पिता
asukhānām anāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām
sa eva rājā bhūtānāṃ sarveṣām abhavatpitā
- 17
तस्मिन्कुरुपतिश्रेष्ठे राजराजेश्वरे सति
श्रिता वाग् अभवत्सत्यं दानधर्माश्रितं मनः
यज्ञार्थं पशवः सृष्टाः संतानार्थं च मैथुनम्
tasminkurupatiśreṣṭhe rājarājeśvare sati
śritā vāg abhavatsatyaṃ dānadharmāśritaṃ manaḥ
yajñārthaṃ paśavaḥ sṛṣṭāḥ saṃtānārthaṃ ca maithunam
- 18
स समाः षोडशाष्टौ च चतस्रो ऽष्टौ तथापराः
रतिम् अप्राप्नुवन्स्त्रीषु बभूव वनगोचरः
तपसा कर्षितोग्रेण जपध्यानरतः सदा
sa samāḥ ṣoḍaśāṣṭau ca catasro 'ṣṭau tathāparāḥ
ratim aprāpnuvanstrīṣu babhūva vanagocaraḥ
tapasā karṣitogreṇa japadhyānarataḥ sadā
- 19
तथारूपस्तथाचारस्तथावृत्तस्तथाश्रुतः
गाङ्गेयस्तस्य पुत्रो ऽभून्नाम्ना देवव्रतो वसुः
tathārūpastathācārastathāvṛttastathāśrutaḥ
gāṅgeyastasya putro 'bhūnnāmnā devavrato vasuḥ
- 20
सर्वास्त्रेषु स निष्णातः पार्थिवेष्वितरेषु च
महाबलो महासत्त्वो महावीर्यो महारथः
sarvāstreṣu sa niṣṇātaḥ pārthiveṣvitareṣu ca
mahābalo mahāsattvo mahāvīryo mahārathaḥ
- 21
स कदाचिन्मृगं विद्ध्वा गङ्गाम् अनुसरन्नदीम्
भागीरथीम् अल्पजलां शंतनुर्दृष्टवान्नृपः
sa kadācinmṛgaṃ viddhvā gaṅgām anusarannadīm
bhāgīrathīm alpajalāṃ śaṃtanurdṛṣṭavānnṛpaḥ
- 22
तां दृष्ट्वा चिन्तयामास शंतनुः पुरुषर्षभः
स्यन्दते किं न्वियं नाद्य सरिच्छ्रेष्ठा यथा पुरा
tāṃ dṛṣṭvā cintayāmāsa śaṃtanuḥ puruṣarṣabhaḥ
syandate kiṃ nviyaṃ nādya saricchreṣṭhā yathā purā
- 23
ततो निमित्तम् अन्विच्छन्ददर्श स महामनाः
कुमारं रूपसम्पन्नं बृहन्तं चारुदर्शनम्
tato nimittam anvicchandadarśa sa mahāmanāḥ
kumāraṃ rūpasampannaṃ bṛhantaṃ cārudarśanam
- 24
दिव्यम् अस्त्रं विकुर्वाणं यथा देवं पुरंदरम्
कृत्स्नां गङ्गां समावृत्य शरैस्तीक्ष्णैर् अवस्थितम्
divyam astraṃ vikurvāṇaṃ yathā devaṃ puraṃdaram
kṛtsnāṃ gaṅgāṃ samāvṛtya śaraistīkṣṇair avasthitam
- 25
तां शरैर् आवृतां दृष्ट्वा नदीं गङ्गां तदन्तिके
अभवद्विस्मितो राजा कर्म दृष्ट्वातिमानुषम्
tāṃ śarair āvṛtāṃ dṛṣṭvā nadīṃ gaṅgāṃ tadantike
abhavadvismito rājā karma dṛṣṭvātimānuṣam
- 26
जातमात्रं पुरा दृष्टं तं पुत्रं शंतनुस्तदा
नोपलेभे स्मृतिं धीमान् अभिज्ञातुं तम् आत्मजम्
न स्मृतिः शंतनोर् आसीद् अभिज्ञातुं स्वम् आत्मजम्
jātamātraṃ purā dṛṣṭaṃ taṃ putraṃ śaṃtanustadā
nopalebhe smṛtiṃ dhīmān abhijñātuṃ tam ātmajam
na smṛtiḥ śaṃtanor āsīd abhijñātuṃ svam ātmajam
- 27
स तु तं पितरं दृष्ट्वा मोहयामास मायया
संमोह्य तु ततः क्षिप्रं तत्रैवान्तरधीयत
sa tu taṃ pitaraṃ dṛṣṭvā mohayāmāsa māyayā
saṃmohya tu tataḥ kṣipraṃ tatraivāntaradhīyata
- 28
तद् अद्भुतं तदा दृष्ट्वा तत्र राजा स शंतनुः
शङ्कमानः सुतं गङ्गाम् अब्रवीद्दर्शयेति ह
शङ्कमानः सुतं प्राप्य गङ्गा वचनम् अब्रवीत्
tad adbhutaṃ tadā dṛṣṭvā tatra rājā sa śaṃtanuḥ
śaṅkamānaḥ sutaṃ gaṅgām abravīddarśayeti ha
śaṅkamānaḥ sutaṃ prāpya gaṅgā vacanam abravīt
- 29
दर्शयामास तं गङ्गा बिभ्रती रूपम् उत्तमम्
गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ तं कुमारम् अलंकृतम्
darśayāmāsa taṃ gaṅgā bibhratī rūpam uttamam
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇau taṃ kumāram alaṃkṛtam
- 30
अलंकृताम् आभरणैर् अरजोऽम्बरधारिणीम्
दृष्टपूर्वाम् अपि सतीं नाभ्यजानात्स शंतनुः
alaṃkṛtām ābharaṇair arajo'mbaradhāriṇīm
dṛṣṭapūrvām api satīṃ nābhyajānātsa śaṃtanuḥ

