36 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्ताः प्रयातास्ते पाण्डवा जनमेजय
राज्ञा दक्षिणपाञ्चालान्द्रुपदेनाभिरक्षितान्
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktāḥ prayātāste pāṇḍavā janamejaya
rājñā dakṣiṇapāñcālāndrupadenābhirakṣitān
- 2
ततस्ते तं महात्मानं शुद्धात्मानम् अकल्मषम्
ददृशुः पाण्डवा राजन्पथि द्वैपायनं तदा
tataste taṃ mahātmānaṃ śuddhātmānam akalmaṣam
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājanpathi dvaipāyanaṃ tadā
- 3
तस्मै यथावत्सत्कारं कृत्वा तेन च सान्त्विताः
कथान्ते चाभ्यनुज्ञाताः प्रययुर्द्रुपदक्षयम्
tasmai yathāvatsatkāraṃ kṛtvā tena ca sāntvitāḥ
kathānte cābhyanujñātāḥ prayayurdrupadakṣayam
- 4
पश्यन्तो रमणीयानि वनानि च सरांसि च
तत्र तत्र वसन्तश्च शनैर्जग्मुर्महारथाः
paśyanto ramaṇīyāni vanāni ca sarāṃsi ca
tatra tatra vasantaśca śanairjagmurmahārathāḥ
- 5
स्वाध्यायवन्तः शुचयो मधुराः प्रियवादिनः
आनुपूर्व्येण सम्प्राप्ताः पाञ्चालान्कुरुनन्दनाः
svādhyāyavantaḥ śucayo madhurāḥ priyavādinaḥ
ānupūrvyeṇa samprāptāḥ pāñcālānkurunandanāḥ
- 6
ते तु दृष्ट्वा पुरं तच्च स्कन्धावारं च पाण्डवाः
कुम्भकारस्य शालायां निवेशं चक्रिरे तदा
te tu dṛṣṭvā puraṃ tacca skandhāvāraṃ ca pāṇḍavāḥ
kumbhakārasya śālāyāṃ niveśaṃ cakrire tadā
- 7
तत्र भैक्षं समाजह्रुर्ब्राह्मीं वृत्तिं समाश्रिताः
तांश्च प्राप्तांस्तदा वीराञ्जज्ञिरे न नराः क्वचित्
यज्ञसेनस्तु पाञ्चालो भीष्मद्रोणकृतागसम्
ज्ञात्वात्मानं तदारेभे त्राणायात्मक्रियां क्षमाम्
अवाप्य धृष्टद्युम्नं हि न स द्रोणम् अचिन्तयत्
सुतवैरप्रसङ्गाच्च भीष्माद्भयम् अचिन्तयत्
कन्यादानात्तु शरणं सो ऽमन्यत महीपतिः
जामातुर्बलसंयोगान्मेने ह बलवत्तरम्
tatra bhaikṣaṃ samājahrurbrāhmīṃ vṛttiṃ samāśritāḥ
tāṃśca prāptāṃstadā vīrāñjajñire na narāḥ kvacit
yajñasenastu pāñcālo bhīṣmadroṇakṛtāgasam
jñātvātmānaṃ tadārebhe trāṇāyātmakriyāṃ kṣamām
avāpya dhṛṣṭadyumnaṃ hi na sa droṇam acintayat
sutavairaprasaṅgācca bhīṣmādbhayam acintayat
kanyādānāttu śaraṇaṃ so 'manyata mahīpatiḥ
jāmāturbalasaṃyogānmene ha balavattaram
- 8
यज्ञसेनस्य कामस्तु पाण्डवाय किरीटिने
कृष्णां दद्याम् इति सदा न चैतद्विवृणोति सः
yajñasenasya kāmastu pāṇḍavāya kirīṭine
kṛṣṇāṃ dadyām iti sadā na caitadvivṛṇoti saḥ
- 9
सो ऽन्वेषमाणः कौन्तेयान्पाञ्चाल्यो जनमेजय
शंकरेण वरो दत्तः प्रीतेन च महात्मना
स निष्फलः स्यान्न तु मे इति प्रामाण्यम् आगतः
मया कर्तव्यम् अधुना दुष्करं लक्ष्यवेधनम्
इति निश्चित्य मनसा कारितं लक्ष्यम् उत्तमम्
दृढं धनुर् अनायम्यं कारयामास भारत
वैय्याघ्रपद्यसोग्रं वै सृञ्जयस्य महीपतेः
तद्धनुः किंधुरं नाम देवदत्तम् उपानयत्
आयसी तस्य ज्या चासीत्प्रतिबद्धा महाबला
न तु ज्यां प्रसहेद् अन्यां तद्धनुःप्रवरं महत्
so 'nveṣamāṇaḥ kaunteyānpāñcālyo janamejaya
śaṃkareṇa varo dattaḥ prītena ca mahātmanā
sa niṣphalaḥ syānna tu me iti prāmāṇyam āgataḥ
mayā kartavyam adhunā duṣkaraṃ lakṣyavedhanam
iti niścitya manasā kāritaṃ lakṣyam uttamam
dṛḍhaṃ dhanur anāyamyaṃ kārayāmāsa bhārata
vaiyyāghrapadyasograṃ vai sṛñjayasya mahīpateḥ
taddhanuḥ kiṃdhuraṃ nāma devadattam upānayat
āyasī tasya jyā cāsītpratibaddhā mahābalā
na tu jyāṃ prasahed anyāṃ taddhanuḥpravaraṃ mahat
- 10
यन्त्रं वैहायसं चापि कारयामास कृत्रिमम्
तेन यन्त्रेण सहितं राजा लक्ष्यं च काञ्चनम्
yantraṃ vaihāyasaṃ cāpi kārayāmāsa kṛtrimam
tena yantreṇa sahitaṃ rājā lakṣyaṃ ca kāñcanam
- 11
द्रुपद उवाच
इदं सज्यं धनुः कृत्वा सज्येनानेन सायकैः
अतीत्य लक्ष्यं यो वेद्धा स लब्धा मत्सुताम् इति
drupada uvāca
idaṃ sajyaṃ dhanuḥ kṛtvā sajyenānena sāyakaiḥ
atītya lakṣyaṃ yo veddhā sa labdhā matsutām iti
- 12
वैशंपायन उवाच
इति स द्रुपदो राजा सर्वतः समघोषयत्
तच्छ्रुत्वा पार्थिवाः सर्वे समीयुस्तत्र भारत
vaiśaṃpāyana uvāca
iti sa drupado rājā sarvataḥ samaghoṣayat
tacchrutvā pārthivāḥ sarve samīyustatra bhārata
- 13
ऋषयश्च महात्मानः स्वयंवरदिदृक्षया
यादवा वासुदेवेन सार्धम् अन्धकवृष्णयः
राजानो राजपुत्राश्च युवानो मृष्टकुण्डलाः
नानाजनपदाधीशा यज्वानो भूरिदक्षिणाः
मनोज्ञरूपलावण्या महेन्द्रसमविक्रमाः
क्रोधेन चाग्निसदृशाः क्षमया पृथिवीसमाः
स्थैर्ये मेरुसमा धीराः सूर्यवैश्वानरोपमाः
पृथिव्यां ये च राजान ऋषयश्च तपोधनाः
बालवृद्धान् ऋते सर्वे महीपालाः समागताः
त्रयस्त्रिंशत्सुराः सर्वे विमानैर्व्योम्नि निष्ठिताः
दुर्योधनपुरोगाश्च सकर्णाः कुरवो नृप
ṛṣayaśca mahātmānaḥ svayaṃvaradidṛkṣayā
yādavā vāsudevena sārdham andhakavṛṣṇayaḥ
rājāno rājaputrāśca yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ
nānājanapadādhīśā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ
manojñarūpalāvaṇyā mahendrasamavikramāḥ
krodhena cāgnisadṛśāḥ kṣamayā pṛthivīsamāḥ
sthairye merusamā dhīrāḥ sūryavaiśvānaropamāḥ
pṛthivyāṃ ye ca rājāna ṛṣayaśca tapodhanāḥ
bālavṛddhān ṛte sarve mahīpālāḥ samāgatāḥ
trayastriṃśatsurāḥ sarve vimānairvyomni niṣṭhitāḥ
duryodhanapurogāśca sakarṇāḥ kuravo nṛpa
- 14
ब्राह्मणाश्च महाभागा देशेभ्यः समुपागमन्
ते ऽभ्यर्चिता राजगणा द्रुपदेन महात्मना
ब्राह्मणैर् एव सहिताः पाण्डवाः समुपाविशन्
वैतालिका नर्तकाश्च सूतमागधबन्दिनः
उपोपविष्टा मञ्चेषु द्रष्टुकामाः स्वयंवरम्
brāhmaṇāśca mahābhāgā deśebhyaḥ samupāgaman
te 'bhyarcitā rājagaṇā drupadena mahātmanā
brāhmaṇair eva sahitāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan
vaitālikā nartakāśca sūtamāgadhabandinaḥ
upopaviṣṭā mañceṣu draṣṭukāmāḥ svayaṃvaram
- 15
ततः पौरजनाः सर्वे सागरोद्धूतनिःस्वनाः
शिशुमारपुरं प्राप्य न्यविशंस्ते च पार्थिवाः
tataḥ paurajanāḥ sarve sāgaroddhūtaniḥsvanāḥ
śiśumārapuraṃ prāpya nyaviśaṃste ca pārthivāḥ
- 16
प्रागुत्तरेण नगराद्भूमिभागे समे शुभे
समाजवाटः शुशुभे भवनैः सर्वतो वृतः
prāguttareṇa nagarādbhūmibhāge same śubhe
samājavāṭaḥ śuśubhe bhavanaiḥ sarvato vṛtaḥ
- 17
प्राकारपरिखोपेतो द्वारतोरणमण्डितः
वितानेन विचित्रेण सर्वतः समवस्तृतः
prākāraparikhopeto dvāratoraṇamaṇḍitaḥ
vitānena vicitreṇa sarvataḥ samavastṛtaḥ
- 18
तूर्यौघशतसंकीर्णः परार्ध्यागुरुधूपितः
चन्दनोदकसिक्तश्च माल्यदामैश्च शोभितः
tūryaughaśatasaṃkīrṇaḥ parārdhyāgurudhūpitaḥ
candanodakasiktaśca mālyadāmaiśca śobhitaḥ
- 19
कैलासशिखरप्रख्यैर्नभस्तलविलेखिभिः
सर्वतः संवृतैर्नद्धः प्रासादैः सुकृतोच्छ्रितैः
kailāsaśikharaprakhyairnabhastalavilekhibhiḥ
sarvataḥ saṃvṛtairnaddhaḥ prāsādaiḥ sukṛtocchritaiḥ
- 20
सुवर्णजालसंवीतैर्मणिकुट्टिमभूषितैः
सुखारोहणसोपानैर्महासनपरिच्छदैः
suvarṇajālasaṃvītairmaṇikuṭṭimabhūṣitaiḥ
sukhārohaṇasopānairmahāsanaparicchadaiḥ
- 21
अग्राम्यसमवच्छन्नैर् अगुरूत्तमवासितैः
हंसाच्छवर्णैर्बहुभिर् आयोजनसुगन्धिभिः
agrāmyasamavacchannair agurūttamavāsitaiḥ
haṃsācchavarṇairbahubhir āyojanasugandhibhiḥ
- 22
असंबाधशतद्वारैः शयनासनशोभितैः
बहुधातुपिनद्धाङ्गैर्हिमवच्छिखरैर् इव
asaṃbādhaśatadvāraiḥ śayanāsanaśobhitaiḥ
bahudhātupinaddhāṅgairhimavacchikharair iva
- 23
तत्र नानाप्रकारेषु विमानेषु स्वलंकृताः
स्पर्धमानास्तदान्योन्यं निषेदुः सर्वपार्थिवाः
tatra nānāprakāreṣu vimāneṣu svalaṃkṛtāḥ
spardhamānāstadānyonyaṃ niṣeduḥ sarvapārthivāḥ
- 24
तत्रोपविष्टान्ददृशुर्महासत्त्वपराक्रमान्
राजसिंहान्महाभागान्कृष्णागुरुविभूषितान्
tatropaviṣṭāndadṛśurmahāsattvaparākramān
rājasiṃhānmahābhāgānkṛṣṇāguruvibhūṣitān
- 25
महाप्रसादान्ब्रह्मण्यान्स्वराष्ट्रपरिरक्षिणः
प्रियान्सर्वस्य लोकस्य सुकृतैः कर्मभिः शुभैः
mahāprasādānbrahmaṇyānsvarāṣṭraparirakṣiṇaḥ
priyānsarvasya lokasya sukṛtaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ
- 26
मञ्चेषु च परार्ध्येषु पौरजानपदा जनाः
कृष्णादर्शनतुष्ट्यर्थं सर्वतः समुपाविशन्
mañceṣu ca parārdhyeṣu paurajānapadā janāḥ
kṛṣṇādarśanatuṣṭyarthaṃ sarvataḥ samupāviśan
- 27
ब्राह्मणैस्ते च सहिताः पाण्डवाः समुपाविशन्
ऋद्धिं पाञ्चालराजस्य पश्यन्तस्ताम् अनुत्तमाम्
brāhmaṇaiste ca sahitāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan
ṛddhiṃ pāñcālarājasya paśyantastām anuttamām
- 28
ततः समाजो ववृधे स राजन्दिवसान्बहून्
रत्नप्रदानबहुलः शोभितो नटनर्तकैः
tataḥ samājo vavṛdhe sa rājandivasānbahūn
ratnapradānabahulaḥ śobhito naṭanartakaiḥ
- 29
वर्तमाने समाजे तु रमणीये ऽह्नि षोडशे
मैत्रे मुहूर्ते तत्तस्या राजदाराः पुराविदः
पुत्रवत्यः सुवसनाः प्रतिकर्मोपचक्रमुः
स्वर्णपात्रं च कौशेयं दूर्वासिद्ध्यर्थसंयुतम्
निधाय तैलं स्नानार्थं निन्युर्बाला हरिप्रियाः
लोध्रकल्कहृताभ्यङ्गतैलं कालेयचन्दनम्
चतुष्काभिमुखीं निन्युर् अभिषेकाय योषितः
वैडूर्यमणिपीठेषु निविष्टां द्रौपदीं तदा
सतूर्यं स्नापयांचक्रुः स्वर्णकुम्भस्थितैर्जलैः
तां निवृत्ताभिषेकां च दुकूलद्वयधारिणीम्
निन्युर्मणिस्तम्भयुतां वेदीं वै सुपरिष्कृताम्
निवेश्य प्राङ्मुखीं हृष्टां विस्मिताक्षाः प्रसाधिकाः
केनानुकारणेनेमाम् इत्यन्योन्यं व्यलोकयन्
धूपोष्मणा च केशानाम् आर्द्रभावं व्यपोहयन्
बबन्धुर् अस्या धम्मिल्लं माल्यैः सुरभिगन्धिभिः
दूर्वामधूकरचितं माल्यं तस्या ददुः करे
चक्रुश्च कृष्णागरुणा पत्रभङ्गं कुचद्वये
रेजे सा चक्रवाकाङ्का स्वर्णदीर्घसरिद्वरा
अलकैः कुटिलैस्तस्या मुखं विकसितं बभौ
आसक्तभृङ्गं कुसुमं शशिबिम्बं जिगाय तत्
कालाञ्जनं नयनयोर् आचारार्थं समादधुः
भूषणै रत्नखचितैर् अलंचक्रुर्यथोचितम्
माता च तस्याः पृषती हरितालमनःशिलाम्
अङ्गुलीभ्याम् उपादाय तिलकं विदधे मुखे
अलंकृतां वधूं दृष्ट्वा योषितो मुदम् आययुः
माता न मुमुदे तस्याः पतिः कीदृग्भविष्यति
सौविदल्लाः समागम्य द्रुपदस्याज्ञया ततः
एनाम् आरोपयामासुः करिणीं कुथभूषिताम्
ततो ऽवाद्यन्त वाद्यानि मङ्गलानि दिवि स्पृशन्
विलासिनीजनश्चापि प्रवरं करिणीशतम्
माङ्गल्यगीतं गायन्त्यः पार्श्वयोर् उभयोर्ययुः
जनापहरणे यत्ताः प्रतिहार्यः पुरो ययुः
कोलाहलो महान् आसीत्तस्मिन्पुरवरे तदा
धृष्टद्युम्नो ययावग्रे हयम् आरुह्य भारत
द्रुपदो रङ्गदेशे तु बलेन महता युतः
तस्थौ व्यूह्य महानीकं पालितं दृढधन्विभिः
तस्यां वराङ्ग्याम् आयन्त्यां मञ्चस्था नृपसत्तमाः
तां दृष्ट्वा मन्मथाविष्टा विलासान्विदधुः किल
कश्चिद् अभ्रामयद्भूयः कमलं सुमनोहरम्
लोलपत्रं चलद्भृङ्गं परिवेष्टितकेसरम्
कश्चिद्विलासी गलितं लग्नम् अङ्गदकोटिभिः
प्रालम्बम् अकरोद् अंसे साचीकृतमुखाम्बुजम्
लिलेख पीठं पादेन हैमं तिर्यङ्मुखत्विषा
केतकीदलम् अन्यो ऽपि प्रियं कर्णविभूषणम्
नखाग्रैः पाटयामास कुशालेखविशारदैः
कश्चित्कमलशोणेन नखेन स्वस्तिपाणिना
रत्नाङ्गुलीयप्रभया विद्वान् अक्षान् अवासृजत्
यथाभा तस्य विमला स्वस्थानाच्चलिता तथा
कश्चिद्व्यापारयामास कररत्नाङ्गुलीयकम्
भूयान् एवंविधांस्तत्र द्रौपदी कमलेक्षणा
नीलोत्पलमयं देशं कुर्वाणेवावलोकयत्
आप्लुताङ्गी सुवसना सर्वाभरणभूषिता
vartamāne samāje tu ramaṇīye 'hni ṣoḍaśe
maitre muhūrte tattasyā rājadārāḥ purāvidaḥ
putravatyaḥ suvasanāḥ pratikarmopacakramuḥ
svarṇapātraṃ ca kauśeyaṃ dūrvāsiddhyarthasaṃyutam
nidhāya tailaṃ snānārthaṃ ninyurbālā haripriyāḥ
lodhrakalkahṛtābhyaṅgatailaṃ kāleyacandanam
catuṣkābhimukhīṃ ninyur abhiṣekāya yoṣitaḥ
vaiḍūryamaṇipīṭheṣu niviṣṭāṃ draupadīṃ tadā
satūryaṃ snāpayāṃcakruḥ svarṇakumbhasthitairjalaiḥ
tāṃ nivṛttābhiṣekāṃ ca dukūladvayadhāriṇīm
ninyurmaṇistambhayutāṃ vedīṃ vai supariṣkṛtām
niveśya prāṅmukhīṃ hṛṣṭāṃ vismitākṣāḥ prasādhikāḥ
kenānukāraṇenemām ityanyonyaṃ vyalokayan
dhūpoṣmaṇā ca keśānām ārdrabhāvaṃ vyapohayan
babandhur asyā dhammillaṃ mālyaiḥ surabhigandhibhiḥ
dūrvāmadhūkaracitaṃ mālyaṃ tasyā daduḥ kare
cakruśca kṛṣṇāgaruṇā patrabhaṅgaṃ kucadvaye
reje sā cakravākāṅkā svarṇadīrghasaridvarā
alakaiḥ kuṭilaistasyā mukhaṃ vikasitaṃ babhau
āsaktabhṛṅgaṃ kusumaṃ śaśibimbaṃ jigāya tat
kālāñjanaṃ nayanayor ācārārthaṃ samādadhuḥ
bhūṣaṇai ratnakhacitair alaṃcakruryathocitam
mātā ca tasyāḥ pṛṣatī haritālamanaḥśilām
aṅgulībhyām upādāya tilakaṃ vidadhe mukhe
alaṃkṛtāṃ vadhūṃ dṛṣṭvā yoṣito mudam āyayuḥ
mātā na mumude tasyāḥ patiḥ kīdṛgbhaviṣyati
sauvidallāḥ samāgamya drupadasyājñayā tataḥ
enām āropayāmāsuḥ kariṇīṃ kuthabhūṣitām
tato 'vādyanta vādyāni maṅgalāni divi spṛśan
vilāsinījanaścāpi pravaraṃ kariṇīśatam
māṅgalyagītaṃ gāyantyaḥ pārśvayor ubhayoryayuḥ
janāpaharaṇe yattāḥ pratihāryaḥ puro yayuḥ
kolāhalo mahān āsīttasminpuravare tadā
dhṛṣṭadyumno yayāvagre hayam āruhya bhārata
drupado raṅgadeśe tu balena mahatā yutaḥ
tasthau vyūhya mahānīkaṃ pālitaṃ dṛḍhadhanvibhiḥ
tasyāṃ varāṅgyām āyantyāṃ mañcasthā nṛpasattamāḥ
tāṃ dṛṣṭvā manmathāviṣṭā vilāsānvidadhuḥ kila
kaścid abhrāmayadbhūyaḥ kamalaṃ sumanoharam
lolapatraṃ caladbhṛṅgaṃ pariveṣṭitakesaram
kaścidvilāsī galitaṃ lagnam aṅgadakoṭibhiḥ
prālambam akarod aṃse sācīkṛtamukhāmbujam
lilekha pīṭhaṃ pādena haimaṃ tiryaṅmukhatviṣā
ketakīdalam anyo 'pi priyaṃ karṇavibhūṣaṇam
nakhāgraiḥ pāṭayāmāsa kuśālekhaviśāradaiḥ
kaścitkamalaśoṇena nakhena svastipāṇinā
ratnāṅgulīyaprabhayā vidvān akṣān avāsṛjat
yathābhā tasya vimalā svasthānāccalitā tathā
kaścidvyāpārayāmāsa kararatnāṅgulīyakam
bhūyān evaṃvidhāṃstatra draupadī kamalekṣaṇā
nīlotpalamayaṃ deśaṃ kurvāṇevāvalokayat
āplutāṅgī suvasanā sarvābharaṇabhūṣitā
- 30
वीरकांस्यम् उपादाय काञ्चनं समलंकृतम्
अवतीर्णा ततो रङ्गं द्रौपदी भरतर्षभ
vīrakāṃsyam upādāya kāñcanaṃ samalaṃkṛtam
avatīrṇā tato raṅgaṃ draupadī bharatarṣabha

