22 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तौ रथाभ्यां नरव्याघ्रौ दावस्योभयतः स्थितौ
दिक्षु सर्वासु भूतानां चक्राते कदनं महत्
जनमेजयः
वैशंपायनः
किमर्थं भगवान् अग्निः खाण्डवं दग्धुम् इच्छति
एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं वद ब्राह्मणसत्तम
श्वेतो नाम महाराज आसीद् इक्ष्वाकुवंशजः
यजतस्तस्य राज्ञस्तु सत्रं द्वादशवार्षिकम्
निरन्तराज्यधारौघैर्हूयमानो विभावसुः
तत्र पाण्डुच्छविर् अभूत्पाण्डुरोगेण धिष्ठितः
नान्यस्य हविर् आदातुं शक्तो ऽभूद्धव्यवाहनः
श्रान्तः श्रान्ततनुर्नित्यं ततो ब्रह्माणम् आगमत्
गत्वा पितामहं देवं नमस्कृत्वा च पावकः
विज्ञापयामास तदा स्वशरीरस्य वेदनाम्
ब्रह्मोवाच तदा ज्ञात्वा दग्ध्वा खाण्डवसत्त्रकम्
अरोगः सिद्धतेजाश्च भविष्यसि न संशयः
उक्तमात्रे तदा तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना
खाण्डवं दग्धुकामः सन्गत्वा दग्धुं प्रचक्रमे
वनपालैस्तदा देवैः शमितो वारिणागमत्
सप्तकृत्वो विघातं च वहन्खाण्डवदाहकम्
ततो ब्रह्माणम् अगमत्पुनर्ज्ञापितवान्प्रभुम्
तेनापि च समादिष्टस्तद्धि पाण्डरविग्रहः
नरनारायणौ यौ तु द्वापरे कृष्णफल्गुनौ
भविष्यन्तौ महात्मानौ खाण्डवस्य समीपतः
तौ प्रार्थय महाशूरौ साहाय्यं ते करिष्यतः
vaiśaṃpāyana uvāca
tau rathābhyāṃ naravyāghrau dāvasyobhayataḥ sthitau
dikṣu sarvāsu bhūtānāṃ cakrāte kadanaṃ mahat
janamejayaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
kimarthaṃ bhagavān agniḥ khāṇḍavaṃ dagdhum icchati
etad icchāmyahaṃ śrotuṃ vada brāhmaṇasattama
śveto nāma mahārāja āsīd ikṣvākuvaṃśajaḥ
yajatastasya rājñastu satraṃ dvādaśavārṣikam
nirantarājyadhāraughairhūyamāno vibhāvasuḥ
tatra pāṇḍucchavir abhūtpāṇḍurogeṇa dhiṣṭhitaḥ
nānyasya havir ādātuṃ śakto 'bhūddhavyavāhanaḥ
śrāntaḥ śrāntatanurnityaṃ tato brahmāṇam āgamat
gatvā pitāmahaṃ devaṃ namaskṛtvā ca pāvakaḥ
vijñāpayāmāsa tadā svaśarīrasya vedanām
brahmovāca tadā jñātvā dagdhvā khāṇḍavasattrakam
arogaḥ siddhatejāśca bhaviṣyasi na saṃśayaḥ
uktamātre tadā tena brahmaṇā parameṣṭhinā
khāṇḍavaṃ dagdhukāmaḥ sangatvā dagdhuṃ pracakrame
vanapālaistadā devaiḥ śamito vāriṇāgamat
saptakṛtvo vighātaṃ ca vahankhāṇḍavadāhakam
tato brahmāṇam agamatpunarjñāpitavānprabhum
tenāpi ca samādiṣṭastaddhi pāṇḍaravigrahaḥ
naranārāyaṇau yau tu dvāpare kṛṣṇaphalgunau
bhaviṣyantau mahātmānau khāṇḍavasya samīpataḥ
tau prārthaya mahāśūrau sāhāyyaṃ te kariṣyataḥ
- 2
यत्र यत्र हि दृश्यन्ते प्राणिनः खाण्डवालयाः
पलायन्तस्तत्र तत्र तौ वीरौ पर्यधावताम्
yatra yatra hi dṛśyante prāṇinaḥ khāṇḍavālayāḥ
palāyantastatra tatra tau vīrau paryadhāvatām
- 3
छिद्रं हि न प्रपश्यन्ति रथयोर् आशुविक्रमात्
आविद्धाविव दृश्येते रथिनौ तौ रथोत्तमौ
chidraṃ hi na prapaśyanti rathayor āśuvikramāt
āviddhāviva dṛśyete rathinau tau rathottamau
- 4
खाण्डवे दह्यमाने तु भूतान्यथ सहस्रशः
उत्पेतुर्भैरवान्नादान्विनदन्तो दिशो दश
khāṇḍave dahyamāne tu bhūtānyatha sahasraśaḥ
utpeturbhairavānnādānvinadanto diśo daśa
- 5
दग्धैकदेशा बहवो निष्टप्ताश्च तथापरे
स्फुटिताक्षा विशीर्णाश्च विप्लुताश्च विचेतसः
dagdhaikadeśā bahavo niṣṭaptāśca tathāpare
sphuṭitākṣā viśīrṇāśca viplutāśca vicetasaḥ
- 6
समालिङ्ग्य सुतान् अन्ये पितॄन्मातॄंस्तथापरे
त्यक्तुं न शेकुः स्नेहेन तथैव निधनं गताः
samāliṅgya sutān anye pitṝnmātṝṃstathāpare
tyaktuṃ na śekuḥ snehena tathaiva nidhanaṃ gatāḥ
- 7
विकृतैर्दर्शनैर् अन्ये समुत्पेतुः सहस्रशः
तत्र तत्र विघूर्णन्तः पुनर् अग्नौ प्रपेदिरे
vikṛtairdarśanair anye samutpetuḥ sahasraśaḥ
tatra tatra vighūrṇantaḥ punar agnau prapedire
- 8
दग्धपक्षाक्षिचरणा विचेष्टन्तो महीतले
तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते विनश्यन्तः शरीरिणः
dagdhapakṣākṣicaraṇā viceṣṭanto mahītale
tatra tatra sma dṛśyante vinaśyantaḥ śarīriṇaḥ
- 9
जलस्थानेषु सर्वेषु क्वाथ्यमानेषु भारत
गतसत्त्वाः स्म दृश्यन्ते कूर्ममत्स्याः सहस्रशः
jalasthāneṣu sarveṣu kvāthyamāneṣu bhārata
gatasattvāḥ sma dṛśyante kūrmamatsyāḥ sahasraśaḥ
- 10
शरीरैः संप्रदीप्तैश्च देहवन्त इवाग्नयः
अदृश्यन्त वने तस्मिन्प्राणिनः प्राणसंक्षये
śarīraiḥ saṃpradīptaiśca dehavanta ivāgnayaḥ
adṛśyanta vane tasminprāṇinaḥ prāṇasaṃkṣaye
- 11
तांस्तथोत्पततः पार्थः शरैः संछिद्य खण्डशः
दीप्यमाने ततः प्रास्यत्प्रहसन्कृष्णवर्त्मनि
tāṃstathotpatataḥ pārthaḥ śaraiḥ saṃchidya khaṇḍaśaḥ
dīpyamāne tataḥ prāsyatprahasankṛṣṇavartmani
- 12
ते शराचितसर्वाङ्गा विनदन्तो महारवान्
ऊर्ध्वम् उत्पत्य वेगेन निपेतुः पावके पुनः
te śarācitasarvāṅgā vinadanto mahāravān
ūrdhvam utpatya vegena nipetuḥ pāvake punaḥ
- 13
शरैर् अभ्याहतानां च दह्यतां च वनौकसाम्
विरावः श्रूयते ह स्म समुद्रस्येव मथ्यतः
उपलभ्य समुत्पेतुः समुत्पेतुर्महीधरात्
śarair abhyāhatānāṃ ca dahyatāṃ ca vanaukasām
virāvaḥ śrūyate ha sma samudrasyeva mathyataḥ
upalabhya samutpetuḥ samutpeturmahīdharāt
- 14
वह्नेश्चापि प्रहृष्टस्य खम् उत्पेतुर्महार्चिषः
जनयामासुर् उद्वेगं सुमहान्तं दिवौकसाम्
तेनार्चिषा सुसंतप्ता देवाः सर्षिपुरोगमाः
vahneścāpi prahṛṣṭasya kham utpeturmahārciṣaḥ
janayāmāsur udvegaṃ sumahāntaṃ divaukasām
tenārciṣā susaṃtaptā devāḥ sarṣipurogamāḥ
- 15
ततो जग्मुर्महात्मानः सर्व एव दिवौकसः
शरणं देवराजानं सहस्राक्षं पुरंदरम्
tato jagmurmahātmānaḥ sarva eva divaukasaḥ
śaraṇaṃ devarājānaṃ sahasrākṣaṃ puraṃdaram
- 16
देवा ऊचुः
किं न्विमे मानवाः सर्वे दह्यन्ते कृष्णवर्त्मना
कच्चिन्न संक्षयः प्राप्तो लोकानाम् अमरेश्वर
इत्याक्रोशम् अकुर्वंस्ते लोकाः सर्वे भयान्विताः
devā ūcuḥ
kiṃ nvime mānavāḥ sarve dahyante kṛṣṇavartmanā
kaccinna saṃkṣayaḥ prāpto lokānām amareśvara
ityākrośam akurvaṃste lokāḥ sarve bhayānvitāḥ
- 17
वैशंपायन उवाच
तच्छ्रुत्वा वृत्रहा तेभ्यः स्वयम् एवान्ववेक्ष्य च
खाण्डवस्य विमोक्षार्थं प्रययौ हरिवाहनः
vaiśaṃpāyana uvāca
tacchrutvā vṛtrahā tebhyaḥ svayam evānvavekṣya ca
khāṇḍavasya vimokṣārthaṃ prayayau harivāhanaḥ
- 18
महता मेघजालेन नानारूपेण वज्रभृत्
आकाशं समवस्तीर्य प्रववर्ष सुरेश्वरः
mahatā meghajālena nānārūpeṇa vajrabhṛt
ākāśaṃ samavastīrya pravavarṣa sureśvaraḥ
- 19
ततो ऽक्षमात्रा विसृजन्धाराः शतसहस्रशः
अभ्यवर्षत्सहस्राक्षः पावकं खाण्डवं प्रति
tato 'kṣamātrā visṛjandhārāḥ śatasahasraśaḥ
abhyavarṣatsahasrākṣaḥ pāvakaṃ khāṇḍavaṃ prati
- 20
असंप्राप्तास्तु ता धारास्तेजसा जातवेदसः
ख एव समशुष्यन्त न काश्चित्पावकं गताः
asaṃprāptāstu tā dhārāstejasā jātavedasaḥ
kha eva samaśuṣyanta na kāścitpāvakaṃ gatāḥ
- 21
ततो नमुचिहा क्रुद्धो भृशम् अर्चिष्मतस्तदा
पुनर् एवाभ्यवर्षत्तम् अम्भः प्रविसृजन्बहु
tato namucihā kruddho bhṛśam arciṣmatastadā
punar evābhyavarṣattam ambhaḥ pravisṛjanbahu
- 22
अर्चिर्धाराभिसंबद्धं धूमविद्युत्समाकुलम्
बभूव तद्वनं घोरं स्तनयित्नुसघोषवत्
arcirdhārābhisaṃbaddhaṃ dhūmavidyutsamākulam
babhūva tadvanaṃ ghoraṃ stanayitnusaghoṣavat

