32 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
मन्दपालो ऽपि कौरव्य चिन्तयानः सुतांस्तदा
उक्तवान् अप्यशीतांशुं नैव स स्म न तप्यते
vaiśaṃpāyana uvāca
mandapālo 'pi kauravya cintayānaḥ sutāṃstadā
uktavān apyaśītāṃśuṃ naiva sa sma na tapyate
- 2
स तप्यमानः पुत्रार्थे लपिताम् इदम् अब्रवीत्
कथं न्वशक्ताः प्लवने लपिते मम पुत्रकाः
sa tapyamānaḥ putrārthe lapitām idam abravīt
kathaṃ nvaśaktāḥ plavane lapite mama putrakāḥ
- 3
वर्धमाने हुतवहे वाते शीघ्रं प्रवायति
असमर्था विमोक्षाय भविष्यन्ति ममात्मजाः
vardhamāne hutavahe vāte śīghraṃ pravāyati
asamarthā vimokṣāya bhaviṣyanti mamātmajāḥ
- 4
कथं न्वशक्ता त्राणाय माता तेषां तपस्विनी
भविष्यत्यसुखाविष्टा पुत्रत्राणम् अपश्यती
kathaṃ nvaśaktā trāṇāya mātā teṣāṃ tapasvinī
bhaviṣyatyasukhāviṣṭā putratrāṇam apaśyatī
- 5
कथं नु सरणे ऽशक्तान्पतने च ममात्मजान्
संतप्यमाना अभितो वाशमानाभिधावती
kathaṃ nu saraṇe 'śaktānpatane ca mamātmajān
saṃtapyamānā abhito vāśamānābhidhāvatī
- 6
जरितारिः कथं पुत्रः सारिसृक्कः कथं च मे
स्तम्बमित्रः कथं द्रोणः कथं सा च तपस्विनी
jaritāriḥ kathaṃ putraḥ sārisṛkkaḥ kathaṃ ca me
stambamitraḥ kathaṃ droṇaḥ kathaṃ sā ca tapasvinī
- 7
लालप्यमानं तम् ऋषिं मन्दपालं तथा वने
लपिता प्रत्युवाचेदं सासूयम् इव भारत
lālapyamānaṃ tam ṛṣiṃ mandapālaṃ tathā vane
lapitā pratyuvācedaṃ sāsūyam iva bhārata
- 8
न ते सुतेष्ववेक्षास्ति तान् ऋषीन् उक्तवान् असि
तेजस्विनो वीर्यवन्तो न तेषां ज्वलनाद्भयम्
na te suteṣvavekṣāsti tān ṛṣīn uktavān asi
tejasvino vīryavanto na teṣāṃ jvalanādbhayam
- 9
तथाग्नौ ते परीत्ताश्च त्वया हि मम संनिधौ
प्रतिश्रुतं तथा चेति ज्वलनेन महात्मना
tathāgnau te parīttāśca tvayā hi mama saṃnidhau
pratiśrutaṃ tathā ceti jvalanena mahātmanā
- 10
लोकपालो ऽनृतां वाचं न तु वक्ता कथंचन
समर्थास्ते च वक्तारो न ते तेष्वस्ति मानसम्
lokapālo 'nṛtāṃ vācaṃ na tu vaktā kathaṃcana
samarthāste ca vaktāro na te teṣvasti mānasam
- 11
ताम् एव तु ममामित्रीं चिन्तयन्परितप्यसे
ध्रुवं मयि न ते स्नेहो यथा तस्यां पुराभवत्
tām eva tu mamāmitrīṃ cintayanparitapyase
dhruvaṃ mayi na te sneho yathā tasyāṃ purābhavat
- 12
न हि पक्षवता न्याय्यं निःस्नेहेन सुहृज्जने
पीड्यमान उपद्रष्टुं शक्तेनात्मा कथंचन
na hi pakṣavatā nyāyyaṃ niḥsnehena suhṛjjane
pīḍyamāna upadraṣṭuṃ śaktenātmā kathaṃcana
- 13
गच्छ त्वं जरिताम् एव यदर्थं परितप्यसे
चरिष्याम्यहम् अप्येका यथा कापुरुषे तथा
gaccha tvaṃ jaritām eva yadarthaṃ paritapyase
cariṣyāmyaham apyekā yathā kāpuruṣe tathā
- 14
मन्दपाल उवाच
नाहम् एवं चरे लोके यथा त्वम् अभिमन्यसे
अपत्यहेतोर्विचरे तच्च कृच्छ्रगतं मम
mandapāla uvāca
nāham evaṃ care loke yathā tvam abhimanyase
apatyahetorvicare tacca kṛcchragataṃ mama
- 15
भूतं हित्वा भविष्ये ऽर्थे यो ऽवलम्बेत मन्दधीः
अवमन्येत तं लोको यथेच्छसि तथा कुरु
bhūtaṃ hitvā bhaviṣye 'rthe yo 'valambeta mandadhīḥ
avamanyeta taṃ loko yathecchasi tathā kuru
- 16
एष हि ज्वलमानो ऽग्निर्लेलिहानो महीरुहान्
द्वेष्यं हि हृदि संतापं जनयत्यशिवं मम
eṣa hi jvalamāno 'gnirlelihāno mahīruhān
dveṣyaṃ hi hṛdi saṃtāpaṃ janayatyaśivaṃ mama
- 17
वैशंपायन उवाच
तस्माद्देशाद् अतिक्रान्ते ज्वलने जरिता ततः
जगाम पुत्रकान् एव त्वरिता पुत्रगृद्धिनी
vaiśaṃpāyana uvāca
tasmāddeśād atikrānte jvalane jaritā tataḥ
jagāma putrakān eva tvaritā putragṛddhinī
- 18
सा तान्कुशलिनः सर्वान्निर्मुक्ताञ्जातवेदसः
रोरूयमाणा कृपणा सुतान्दृष्टवती वने
sā tānkuśalinaḥ sarvānnirmuktāñjātavedasaḥ
rorūyamāṇā kṛpaṇā sutāndṛṣṭavatī vane
- 19
अश्रद्धेयतमं तेषां दर्शनं सा पुनः पुनः
एकैकशश्च तान्पुत्रान्क्रोशमानान्वपद्यत
जरिता तु परिष्वज्य पुत्रस्नेहाद् अचुम्बत
aśraddheyatamaṃ teṣāṃ darśanaṃ sā punaḥ punaḥ
ekaikaśaśca tānputrānkrośamānānvapadyata
jaritā tu pariṣvajya putrasnehād acumbata
- 20
ततो ऽभ्यगच्छत्सहसा मन्दपालो ऽपि भारत
अथ ते सर्व एवैनं नाभ्यनन्दन्त वै सुताः
गुरुत्वान्मन्दपालस्य तपसश्च विशेषतः
अभिवादयामहे सर्वे जातपक्षाः प्रसादतः
एवम् उक्तवतां तेषां प्रतिनन्द्य महातपाः
परिष्वज्य च तान्पुत्रान्मूर्ध्न्युपाघ्राय बालकान्
पुत्रस्पर्शात्तु या प्रीतिस्ताम् अवाप स गौतमः
गुरुत्वान्मन्दपालस्य इति पादान्तिकं गताः
tato 'bhyagacchatsahasā mandapālo 'pi bhārata
atha te sarva evainaṃ nābhyanandanta vai sutāḥ
gurutvānmandapālasya tapasaśca viśeṣataḥ
abhivādayāmahe sarve jātapakṣāḥ prasādataḥ
evam uktavatāṃ teṣāṃ pratinandya mahātapāḥ
pariṣvajya ca tānputrānmūrdhnyupāghrāya bālakān
putrasparśāttu yā prītistām avāpa sa gautamaḥ
gurutvānmandapālasya iti pādāntikaṃ gatāḥ
- 21
लालप्यमानम् एकैकं जरितां च पुनः पुनः
नोचुस्ते वचनं किंचित्तम् ऋषिं साध्वसाधु वा
lālapyamānam ekaikaṃ jaritāṃ ca punaḥ punaḥ
nocuste vacanaṃ kiṃcittam ṛṣiṃ sādhvasādhu vā
- 22
मन्दपाल उवाच
ज्येष्ठः सुतस्ते कतमः कतमस्तदनन्तरः
मध्यमः कतमः पुत्रः कनिष्ठः कतमश्च ते
mandapāla uvāca
jyeṣṭhaḥ sutaste katamaḥ katamastadanantaraḥ
madhyamaḥ katamaḥ putraḥ kaniṣṭhaḥ katamaśca te
- 23
एवं ब्रुवन्तं दुःखार्तं किं मां न प्रतिभाषसे
कृतवान् अस्मि हव्याशे नैव शान्तिम् इतो लभे
एवम् उक्त्वा तु तां पत्नीं मन्दपालस्तथास्पृशत्
evaṃ bruvantaṃ duḥkhārtaṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase
kṛtavān asmi havyāśe naiva śāntim ito labhe
evam uktvā tu tāṃ patnīṃ mandapālastathāspṛśat
- 24
जरितोवाच
किं ते ज्येष्ठे सुते कार्यं किम् अनन्तरजेन वा
किं च ते मध्यमे कार्यं किं कनिष्ठे तपस्विनि
jaritovāca
kiṃ te jyeṣṭhe sute kāryaṃ kim anantarajena vā
kiṃ ca te madhyame kāryaṃ kiṃ kaniṣṭhe tapasvini
- 25
यस्त्वं मां सर्वशो हीनाम् उत्सृज्यासि गतः पुरा
ताम् एव लपितां गच्छ तरुणीं चारुहासिनीम्
yastvaṃ māṃ sarvaśo hīnām utsṛjyāsi gataḥ purā
tām eva lapitāṃ gaccha taruṇīṃ cāruhāsinīm
- 26
मन्दपाल उवाच
न स्त्रीणां विद्यते किंचिद् अन्यत्र पुरुषान्तरात्
सापत्नकम् ऋते लोके भवितव्यं हि तत्तथा
वैराग्निदीपनं चैव भृशम् उद्वेगकारि च
स्त्रीणां सदा हि सापत्न्यं भवितव्यं हि तत्तथा
mandapāla uvāca
na strīṇāṃ vidyate kiṃcid anyatra puruṣāntarāt
sāpatnakam ṛte loke bhavitavyaṃ hi tattathā
vairāgnidīpanaṃ caiva bhṛśam udvegakāri ca
strīṇāṃ sadā hi sāpatnyaṃ bhavitavyaṃ hi tattathā
- 27
सुव्रतापि हि कल्याणी सर्वलोकपरिश्रुता
अरुन्धती पर्यशङ्कद्वसिष्ठम् ऋषिसत्तमम्
suvratāpi hi kalyāṇī sarvalokapariśrutā
arundhatī paryaśaṅkadvasiṣṭham ṛṣisattamam
- 28
विशुद्धभावम् अत्यन्तं सदा प्रियहिते रतम्
सप्तर्षिमध्यगं वीरम् अवमेने च तं मुनिम्
viśuddhabhāvam atyantaṃ sadā priyahite ratam
saptarṣimadhyagaṃ vīram avamene ca taṃ munim
- 29
अपध्यानेन सा तेन धूमारुणसमप्रभा
लक्ष्यालक्ष्या नाभिरूपा निमित्तम् इव लक्ष्यते
apadhyānena sā tena dhūmāruṇasamaprabhā
lakṣyālakṣyā nābhirūpā nimittam iva lakṣyate
- 30
अपत्यहेतोः सम्प्राप्तं तथा त्वम् अपि माम् इह
इष्टम् एवंगते हित्वा सा तथैव च वर्तसे
apatyahetoḥ samprāptaṃ tathā tvam api mām iha
iṣṭam evaṃgate hitvā sā tathaiva ca vartase

