46 shlokas
- 1
अर्जुनः
ऋष्योस्तु यत्कृते वैरं विश्वामित्रवसिष्ठयोः
बभूव गन्धर्वपते ब्रूहि तत्सर्वम् एव च
माहात्म्यं च वसिष्ठस्य ब्राह्मण्यं ब्रह्मतेजसः
विश्वामित्रस्य च तथा क्षत्रियस्य महात्मनः
न शृण्वानस्त्वहं तृप्तिम् उपगच्छामि खेचर
आख्याहि गन्धर्वपते विचित्राणीह भाषसे
माहात्म्यं च वसिष्ठस्य विश्वामित्रस्य भाषसे
arjunaḥ
ṛṣyostu yatkṛte vairaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ
babhūva gandharvapate brūhi tatsarvam eva ca
māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya brāhmaṇyaṃ brahmatejasaḥ
viśvāmitrasya ca tathā kṣatriyasya mahātmanaḥ
na śṛṇvānastvahaṃ tṛptim upagacchāmi khecara
ākhyāhi gandharvapate vicitrāṇīha bhāṣase
māhātmyaṃ ca vasiṣṭhasya viśvāmitrasya bhāṣase
- 2
गन्धर्व उवाच
कल्माषपाद इत्यस्मिंल्लोके राजा बभूव ह
इक्ष्वाकुवंशजः पार्थ तेजसासदृशो भुवि
नास्ति तत्र महाराज वैश्वानरसमद्युतेः
gandharva uvāca
kalmāṣapāda ityasmiṃlloke rājā babhūva ha
ikṣvākuvaṃśajaḥ pārtha tejasāsadṛśo bhuvi
nāsti tatra mahārāja vaiśvānarasamadyuteḥ
- 3
स कदाचिद्वनं राजा मृगयां निर्ययौ पुरात्
मृगान्विध्यन्वराहांश्च चचार रिपुमर्दनः
तस्मिन्वने महाघोरे खड्गांश्च बहुशो ऽहनत्
हत्वा च सुचिरं श्रान्तो राजा निववृते ततः
अकामयत्तं याज्यार्थे विश्वामित्रः प्रतापवान्
sa kadācidvanaṃ rājā mṛgayāṃ niryayau purāt
mṛgānvidhyanvarāhāṃśca cacāra ripumardanaḥ
tasminvane mahāghore khaḍgāṃśca bahuśo 'hanat
hatvā ca suciraṃ śrānto rājā nivavṛte tataḥ
akāmayattaṃ yājyārthe viśvāmitraḥ pratāpavān
- 4
स तु राजा महात्मानं वासिष्ठम् ऋषिसत्तमम्
तृषार्तश्च क्षुधार्तश्च एकायनगतः पथि
sa tu rājā mahātmānaṃ vāsiṣṭham ṛṣisattamam
tṛṣārtaśca kṣudhārtaśca ekāyanagataḥ pathi
- 5
अपश्यद् अजितः संख्ये मुनिं प्रतिमुखागतम्
शक्तिं नाम महाभागं वसिष्ठकुलनन्दनम्
ज्येष्ठं पुत्रशतात्पुत्रं वसिष्ठस्य महात्मनः
apaśyad ajitaḥ saṃkhye muniṃ pratimukhāgatam
śaktiṃ nāma mahābhāgaṃ vasiṣṭhakulanandanam
jyeṣṭhaṃ putraśatātputraṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
- 6
अपगच्छ पथो ऽस्माकम् इत्येवं पार्थिवो ऽब्रवीत्
तथा ऋषिर् उवाचैनं सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा
मम पन्था महाराज धर्म एष सनातनः
राज्ञा सर्वेषु धर्मेषु देयः पन्था द्विजातये
एवं परस्परं तौ तु पथो ऽर्थं वाक्यम् ऊचतुः
अपसर्पापसर्पेति वागुत्तरम् अकुर्वताम्
apagaccha patho 'smākam ityevaṃ pārthivo 'bravīt
tathā ṛṣir uvācainaṃ sāntvayañślakṣṇayā girā
mama panthā mahārāja dharma eṣa sanātanaḥ
rājñā sarveṣu dharmeṣu deyaḥ panthā dvijātaye
evaṃ parasparaṃ tau tu patho 'rthaṃ vākyam ūcatuḥ
apasarpāpasarpeti vāguttaram akurvatām
- 7
ऋषिस्तु नापचक्राम तस्मिन्धर्मपथे स्थितः
नापि राजा मुनेर्मानात्क्रोधाच्चापि जगाम ह
ṛṣistu nāpacakrāma tasmindharmapathe sthitaḥ
nāpi rājā munermānātkrodhāccāpi jagāma ha
- 8
अमुञ्चन्तं तु पन्थानं तम् ऋषिं नृपसत्तमः
जघान कशया मोहात्तदा राक्षसवन्मुनिम्
amuñcantaṃ tu panthānaṃ tam ṛṣiṃ nṛpasattamaḥ
jaghāna kaśayā mohāttadā rākṣasavanmunim
- 9
कशाप्रहाराभिहतस्ततः स मुनिसत्तमः
तं शशाप नृपश्रेष्ठं वासिष्ठः क्रोधमूर्छितः
kaśāprahārābhihatastataḥ sa munisattamaḥ
taṃ śaśāpa nṛpaśreṣṭhaṃ vāsiṣṭhaḥ krodhamūrchitaḥ
- 10
हंसि राक्षसवद्यस्माद्राजापसद तापसम्
तस्मात्त्वम् अद्य प्रभृति पुरुषादो भविष्यसि
haṃsi rākṣasavadyasmādrājāpasada tāpasam
tasmāttvam adya prabhṛti puruṣādo bhaviṣyasi
- 11
मनुष्यपिशिते सक्तश्चरिष्यसि महीम् इमाम्
गच्छ राजाधमेत्युक्तः शक्तिना वीर्यशक्तिना
manuṣyapiśite saktaścariṣyasi mahīm imām
gaccha rājādhametyuktaḥ śaktinā vīryaśaktinā
- 12
ततो याज्यनिमित्तं तु विश्वामित्रवसिष्ठयोः
वैरम् आसीत्तदा तं तु विश्वामित्रो ऽन्वपद्यत
tato yājyanimittaṃ tu viśvāmitravasiṣṭhayoḥ
vairam āsīttadā taṃ tu viśvāmitro 'nvapadyata
- 13
तयोर्विवदतोर् एवं समीपम् उपचक्रमे
ऋषिर् उग्रतपाः पार्थ विश्वामित्रः प्रतापवान्
tayorvivadator evaṃ samīpam upacakrame
ṛṣir ugratapāḥ pārtha viśvāmitraḥ pratāpavān
- 14
ततः स बुबुधे पश्चात्तम् ऋषिं नृपसत्तमः
ऋषेः पुत्रं वसिष्ठस्य वसिष्ठम् इव तेजसा
tataḥ sa bubudhe paścāttam ṛṣiṃ nṛpasattamaḥ
ṛṣeḥ putraṃ vasiṣṭhasya vasiṣṭham iva tejasā
- 15
अन्तर्धाय तदात्मानं विश्वामित्रो ऽपि भारत
तावुभावुपचक्राम चिकीर्षन्न् आत्मनः प्रियम्
antardhāya tadātmānaṃ viśvāmitro 'pi bhārata
tāvubhāvupacakrāma cikīrṣann ātmanaḥ priyam
- 16
स तु शप्तस्तदा तेन शक्तिना वै नृपोत्तमः
तस्थौ तत्र च राजा तु सविषादो बभूव ह
शापान्तो द्वादशे वर्षे तव राजन्भविष्यति
उक्तस्तु शक्तिणा राजा स तु तत्रैव संस्थितः
जगाम शरणं शक्तिं प्रसादयितुम् अर्हयन्
sa tu śaptastadā tena śaktinā vai nṛpottamaḥ
tasthau tatra ca rājā tu saviṣādo babhūva ha
śāpānto dvādaśe varṣe tava rājanbhaviṣyati
uktastu śaktiṇā rājā sa tu tatraiva saṃsthitaḥ
jagāma śaraṇaṃ śaktiṃ prasādayitum arhayan
- 17
तस्य भावं विदित्वा स नृपतेः कुरुनन्दन
विश्वामित्रस्ततो रक्ष आदिदेश नृपं प्रति
tasya bhāvaṃ viditvā sa nṛpateḥ kurunandana
viśvāmitrastato rakṣa ādideśa nṛpaṃ prati
- 18
स शापात्तस्य विप्रर्षेर्विश्वामित्रस्य चाज्ञया
राक्षसः किंकरो नाम विवेश नृपतिं तदा
sa śāpāttasya viprarṣerviśvāmitrasya cājñayā
rākṣasaḥ kiṃkaro nāma viveśa nṛpatiṃ tadā
- 19
रक्षसा तु गृहीतं तं विदित्वा स मुनिस्तदा
विश्वामित्रो ऽप्यपक्रामत्तस्माद्देशाद् अरिंदम
rakṣasā tu gṛhītaṃ taṃ viditvā sa munistadā
viśvāmitro 'pyapakrāmattasmāddeśād ariṃdama
- 20
ततः स नृपतिर्विद्वान्रक्षन्न् आत्मानम् आत्मना
बलवत्पीड्यमानो ऽपि रक्षसान्तर्गतेन ह
tataḥ sa nṛpatirvidvānrakṣann ātmānam ātmanā
balavatpīḍyamāno 'pi rakṣasāntargatena ha
- 21
ददर्श तं द्विजः कश्चिद्राजानं प्रस्थितं पुनः
ययाचे क्षुधितश्चैनं समांसं भोजनं तदा
dadarśa taṃ dvijaḥ kaścidrājānaṃ prasthitaṃ punaḥ
yayāce kṣudhitaścainaṃ samāṃsaṃ bhojanaṃ tadā
- 22
तम् उवाचाथ राजर्षिर्द्विजं मित्रसहस्तदा
आस्स्व ब्रह्मंस्त्वम् अत्रैव मुहूर्तम् इति सान्त्वयन्
tam uvācātha rājarṣirdvijaṃ mitrasahastadā
āssva brahmaṃstvam atraiva muhūrtam iti sāntvayan
- 23
निवृत्तः प्रतिदास्यामि भोजनं ते यथेप्सितम्
इत्युक्त्वा प्रययौ राजा तस्थौ च द्विजसत्तमः
nivṛttaḥ pratidāsyāmi bhojanaṃ te yathepsitam
ityuktvā prayayau rājā tasthau ca dvijasattamaḥ
- 24
अन्तर्गतं तु तद्राज्ञस्तदा ब्राह्मणभाषितम्
सो ऽन्तःपुरं प्रविश्याथ संविवेश नराधिपः
ततो राजा परिक्रम्य यथाकामं यथासुखम्
निवृत्तो ऽन्तःपुरं पार्थ प्रविवेश महामनाः
antargataṃ tu tadrājñastadā brāhmaṇabhāṣitam
so 'ntaḥpuraṃ praviśyātha saṃviveśa narādhipaḥ
tato rājā parikramya yathākāmaṃ yathāsukham
nivṛtto 'ntaḥpuraṃ pārtha praviveśa mahāmanāḥ
- 25
ततो ऽर्धरात्र उत्थाय सूदम् आनाय्य सत्वरम्
उवाच राजा संस्मृत्य ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुतम्
tato 'rdharātra utthāya sūdam ānāyya satvaram
uvāca rājā saṃsmṛtya brāhmaṇasya pratiśrutam
- 26
गच्छामुष्मिन्न् असौ देशे ब्राह्मणो मां प्रतीक्षते
अन्नार्थी त्वं तम् अन्नेन समांसेनोपपादय
gacchāmuṣminn asau deśe brāhmaṇo māṃ pratīkṣate
annārthī tvaṃ tam annena samāṃsenopapādaya
- 27
एवम् उक्तस्तदा सूदः सो ऽनासाद्यामिषं क्वचित्
निवेदयामास तदा तस्मै राज्ञे व्यथान्वितः
evam uktastadā sūdaḥ so 'nāsādyāmiṣaṃ kvacit
nivedayāmāsa tadā tasmai rājñe vyathānvitaḥ
- 28
राजा तु रक्षसाविष्टः सूदम् आह गतव्यथः
अप्येनं नरमांसेन भोजयेति पुनः पुनः
rājā tu rakṣasāviṣṭaḥ sūdam āha gatavyathaḥ
apyenaṃ naramāṃsena bhojayeti punaḥ punaḥ
- 29
तथेत्युक्त्वा ततः सूदः संस्थानं वध्यघातिनाम्
गत्वा जहार त्वरितो नरमांसम् अपेतभीः
tathetyuktvā tataḥ sūdaḥ saṃsthānaṃ vadhyaghātinām
gatvā jahāra tvarito naramāṃsam apetabhīḥ
- 30
स तत्संस्कृत्य विधिवद् अन्नोपहितम् आशु वै
तस्मै प्रादाद्ब्राह्मणाय क्षुधिताय तपस्विने
sa tatsaṃskṛtya vidhivad annopahitam āśu vai
tasmai prādādbrāhmaṇāya kṣudhitāya tapasvine

