78 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
अर्जुनस्तु परं यत्नम् आतस्थे गुरुपूजने
अस्त्रे च परमं योगं प्रियो द्रोणस्य चाभवत्
तं दृष्ट्वा नित्यम् उद्युक्तम् इष्वस्त्रं प्रति फाल्गुनम्
ततो द्रोणो ऽब्रवीद् एनं राज्ञ एव निवेशने
vaiśaṃpāyana uvāca
arjunastu paraṃ yatnam ātasthe gurupūjane
astre ca paramaṃ yogaṃ priyo droṇasya cābhavat
taṃ dṛṣṭvā nityam udyuktam iṣvastraṃ prati phālgunam
tato droṇo 'bravīd enaṃ rājña eva niveśane
- 2
द्रोणेन तु तदाहूय रहस्युक्तो ऽन्नसाधकः
अन्धकारे ऽर्जुनायान्नं न देयं ते कथंचन
न चाख्येयम् इदं चापि मद्वाक्यं विजये त्वया
droṇena tu tadāhūya rahasyukto 'nnasādhakaḥ
andhakāre 'rjunāyānnaṃ na deyaṃ te kathaṃcana
na cākhyeyam idaṃ cāpi madvākyaṃ vijaye tvayā
- 3
ततः कदाचिद्भुञ्जाने प्रववौ वायुर् अर्जुने
तेन तत्र प्रदीपः स दीप्यमानो निवापितः
tataḥ kadācidbhuñjāne pravavau vāyur arjune
tena tatra pradīpaḥ sa dīpyamāno nivāpitaḥ
- 4
भुङ्क्त एवार्जुनो भक्तं न चास्यास्याद्व्यमुह्यत
हस्तस्तेजस्विनो नित्यम् अन्नग्रहणकारणात्
तद् अभ्यासकृतं मत्वा रात्रावभ्यस्त पाण्डवः
योग्यां चक्रे महाबाहुर्धनुषा पाण्डुनन्दनः
bhuṅkta evārjuno bhaktaṃ na cāsyāsyādvyamuhyata
hastastejasvino nityam annagrahaṇakāraṇāt
tad abhyāsakṛtaṃ matvā rātrāvabhyasta pāṇḍavaḥ
yogyāṃ cakre mahābāhurdhanuṣā pāṇḍunandanaḥ
- 5
तस्य ज्यातलनिर्घोषं द्रोणः शुश्राव भारत
उपेत्य चैनम् उत्थाय परिष्वज्येदम् अब्रवीत्
tasya jyātalanirghoṣaṃ droṇaḥ śuśrāva bhārata
upetya cainam utthāya pariṣvajyedam abravīt
- 6
प्रयतिष्ये तथा कर्तुं यथा नान्यो धनुर्धरः
अस्त्रवान्नान्वियेषास्त्रं यथा त्वं नाद्य कश्चन
धनुर्ग्रहे ऽपि मे शिष्यो भविष्यसि विशेषवान्
एतद्धृदि तदा जिष्णोर्ववृधे द्रोणशासनम्
परमं चाकरोद्यत्नं धनुर्वेदे परंतपः
अर्जुनो नरशार्दूलः सर्वशस्त्रभृतां वरः
सर्वक्रियाभ्यनुज्ञानात्तथा शिष्यान्समानयत्
दुर्योधनं चित्रसेनं दुःशासनविविंशती
अर्जुनं च समानीय अश्वत्थामानम् एव च
शिशुकं मृण्मयं कृत्वा द्रोणो गङ्गाजले ततः
शिष्याणां पश्यतां चैव क्षिपति स्म महाभुजः
चक्षुषी वाससा चैव बद्ध्वा प्रादाच्छरासनम्
शिशुकं विध्यतेमं वै जलस्थं बद्धचक्षुषः
तत्क्षणेनैव बीभत्सुर् आवापैर्दशभिर्वशी
पञ्चकैर् अनुविव्याध मग्नं शिशुकम् अम्भसि
तस्य दृष्ट्वा क्रियाः सर्वा द्रोणो ऽमन्यत पाण्डवम्
विशिष्टं सर्वशिष्येभ्यः प्रीतिमांश्चाभवत्तदा
अथाब्रवीन्महात्मानं भारद्वाजो महारथम्
अस्त्रं विशिष्टम् अन्येषु यन्न विद्येत पाण्डव
ससंहारप्रयोगं च त्वम् अधीष्व व्रतं चर
अस्त्रं ब्रह्मशिरो नाम दहेद्यत्पृथिवीम् अपि
यावन्मन्त्रप्रयोगो ऽपि विनियोगे भविष्यति
तावान् एव तु संहारे कर्तव्य इति चान्ततः
न मानुषे प्रयोक्तव्यं ब्रह्मणो ऽस्त्रं कथंचन
बाधते मानुषाञ्शत्रून्यदा वामानुषः क्वचित्
तस्माद् एतत्प्रयोक्तव्यं ब्राह्मम् अस्त्रं सनातनम्
तथेत्येव च बीभत्सुर् उवाच च कृताञ्जलिः
चकार च तथा सर्वं यथोक्तं मनुजर्षभ
अवाप्तास्त्रं तु बीभत्सुम् अनुज्ञाय महामतिः
उवाच परमप्रीतो मत्समो ऽसीति पाण्डवम्
त्वत्समो भविता लोके सत्यम् एतद्ब्रवीमि ते
prayatiṣye tathā kartuṃ yathā nānyo dhanurdharaḥ
astravānnānviyeṣāstraṃ yathā tvaṃ nādya kaścana
dhanurgrahe 'pi me śiṣyo bhaviṣyasi viśeṣavān
etaddhṛdi tadā jiṣṇorvavṛdhe droṇaśāsanam
paramaṃ cākarodyatnaṃ dhanurvede paraṃtapaḥ
arjuno naraśārdūlaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
sarvakriyābhyanujñānāttathā śiṣyānsamānayat
duryodhanaṃ citrasenaṃ duḥśāsanaviviṃśatī
arjunaṃ ca samānīya aśvatthāmānam eva ca
śiśukaṃ mṛṇmayaṃ kṛtvā droṇo gaṅgājale tataḥ
śiṣyāṇāṃ paśyatāṃ caiva kṣipati sma mahābhujaḥ
cakṣuṣī vāsasā caiva baddhvā prādāccharāsanam
śiśukaṃ vidhyatemaṃ vai jalasthaṃ baddhacakṣuṣaḥ
tatkṣaṇenaiva bībhatsur āvāpairdaśabhirvaśī
pañcakair anuvivyādha magnaṃ śiśukam ambhasi
tasya dṛṣṭvā kriyāḥ sarvā droṇo 'manyata pāṇḍavam
viśiṣṭaṃ sarvaśiṣyebhyaḥ prītimāṃścābhavattadā
athābravīnmahātmānaṃ bhāradvājo mahāratham
astraṃ viśiṣṭam anyeṣu yanna vidyeta pāṇḍava
sasaṃhāraprayogaṃ ca tvam adhīṣva vrataṃ cara
astraṃ brahmaśiro nāma dahedyatpṛthivīm api
yāvanmantraprayogo 'pi viniyoge bhaviṣyati
tāvān eva tu saṃhāre kartavya iti cāntataḥ
na mānuṣe prayoktavyaṃ brahmaṇo 'straṃ kathaṃcana
bādhate mānuṣāñśatrūnyadā vāmānuṣaḥ kvacit
tasmād etatprayoktavyaṃ brāhmam astraṃ sanātanam
tathetyeva ca bībhatsur uvāca ca kṛtāñjaliḥ
cakāra ca tathā sarvaṃ yathoktaṃ manujarṣabha
avāptāstraṃ tu bībhatsum anujñāya mahāmatiḥ
uvāca paramaprīto matsamo 'sīti pāṇḍavam
tvatsamo bhavitā loke satyam etadbravīmi te
- 7
ततो द्रोणो ऽर्जुनं भूयो रथेषु च गजेषु च
अश्वेषु भूमावपि च रणशिक्षाम् अशिक्षयत्
अस्त्रेषु सम्यक्चारेषु द्रोणशिष्यो व्यचारयत्
tato droṇo 'rjunaṃ bhūyo ratheṣu ca gajeṣu ca
aśveṣu bhūmāvapi ca raṇaśikṣām aśikṣayat
astreṣu samyakcāreṣu droṇaśiṣyo vyacārayat
- 8
गदायुद्धे ऽसिचर्यायां तोमरप्रासशक्तिषु
द्रोणः संकीर्णयुद्धेषु शिक्षयामास पाण्डवम्
gadāyuddhe 'sicaryāyāṃ tomaraprāsaśaktiṣu
droṇaḥ saṃkīrṇayuddheṣu śikṣayāmāsa pāṇḍavam
- 9
तस्य तत्कौशलं दृष्ट्वा धनुर्वेदजिघृक्षवः
राजानो राजपुत्राश्च समाजग्मुः सहस्रशः
तान्सर्वाञ्शिक्षयामास द्रोणः शस्त्रभृतां वरः
tasya tatkauśalaṃ dṛṣṭvā dhanurvedajighṛkṣavaḥ
rājāno rājaputrāśca samājagmuḥ sahasraśaḥ
tānsarvāñśikṣayāmāsa droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
- 10
ततो निषादराजस्य हिरण्यधनुषः सुतः
एकलव्यो महाराज द्रोणम् अभ्याजगाम ह
tato niṣādarājasya hiraṇyadhanuṣaḥ sutaḥ
ekalavyo mahārāja droṇam abhyājagāma ha
- 11
न स तं प्रतिजग्राह नैषादिर् इति चिन्तयन्
शिष्यं धनुषि धर्मज्ञस्तेषाम् एवान्ववेक्षया
शिष्यो ऽसि मम नैषादे प्रयोगो बलवत्तरः
निवर्तस्व गृहान् एव अनुज्ञातो ऽसि नित्यशः
na sa taṃ pratijagrāha naiṣādir iti cintayan
śiṣyaṃ dhanuṣi dharmajñasteṣām evānvavekṣayā
śiṣyo 'si mama naiṣāde prayogo balavattaraḥ
nivartasva gṛhān eva anujñāto 'si nityaśaḥ
- 12
स तु द्रोणस्य शिरसा पादौ गृह्य परंतपः
अरण्यम् अनुसंप्राप्तः कृत्वा द्रोणं महीमयम्
sa tu droṇasya śirasā pādau gṛhya paraṃtapaḥ
araṇyam anusaṃprāptaḥ kṛtvā droṇaṃ mahīmayam
- 13
तस्मिन्न् आचार्यवृत्तिं च परमाम् आस्थितस्तदा
इष्वस्त्रे योगम् आतस्थे परं नियमम् आस्थितः
tasminn ācāryavṛttiṃ ca paramām āsthitastadā
iṣvastre yogam ātasthe paraṃ niyamam āsthitaḥ
- 14
परया श्रद्धया युक्तो योगेन परमेण च
विमोक्षादानसंधाने लघुत्वं परम् आप सः
लाघवं चास्त्रयोगं च नचिरात्प्रत्यपद्यत
parayā śraddhayā yukto yogena parameṇa ca
vimokṣādānasaṃdhāne laghutvaṃ param āpa saḥ
lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca nacirātpratyapadyata
- 15
अथ द्रोणाभ्यनुज्ञाताः कदाचित्कुरुपाण्डवाः
रथैर्विनिर्ययुः सर्वे मृगयाम् अरिमर्दनाः
atha droṇābhyanujñātāḥ kadācitkurupāṇḍavāḥ
rathairviniryayuḥ sarve mṛgayām arimardanāḥ
- 16
तत्रोपकरणं गृह्य नरः कश्चिद्यदृच्छया
राजन्न् अनुजगामैकः श्वानम् आदाय पाण्डवान्
tatropakaraṇaṃ gṛhya naraḥ kaścidyadṛcchayā
rājann anujagāmaikaḥ śvānam ādāya pāṇḍavān
- 17
तेषां विचरतां तत्र तत्तत्कर्म चिकीर्षताम्
श्वा चरन्स वने मूढो नैषादिं प्रति जग्मिवान्
तस्य रोरूयमाणस्य नष्टस्य विजने वने
शब्दं शुश्राव नैषादिः शुनस्तस्य तु मारिष
teṣāṃ vicaratāṃ tatra tattatkarma cikīrṣatām
śvā caransa vane mūḍho naiṣādiṃ prati jagmivān
tasya rorūyamāṇasya naṣṭasya vijane vane
śabdaṃ śuśrāva naiṣādiḥ śunastasya tu māriṣa
- 18
स कृष्णं मलदिग्धाङ्गं कृष्णाजिनधरं वने
नैषादिं श्वा समालक्ष्य भषंस्तस्थौ तदन्तिके
sa kṛṣṇaṃ maladigdhāṅgaṃ kṛṣṇājinadharaṃ vane
naiṣādiṃ śvā samālakṣya bhaṣaṃstasthau tadantike
- 19
तदा तस्याथ भषतः शुनः सप्त शरान्मुखे
लाघवं दर्शयन्न् अस्त्रे मुमोच युगपद्यथा
वेगमज्जन [॥। औ५ ज़ेइछेन्झ्] ᄆअं वनैः
आयामपरिणामाभ्यां बभुस्ते तु शराङ्कुराः
समप्रमाणिभिर्जिह्मा क्षिप्रैर्व्याभषतः शरैः
यथा शैलं शिलोत्थाभिः सप्तार्चिभिर् अरिंदमैः
tadā tasyātha bhaṣataḥ śunaḥ sapta śarānmukhe
lāghavaṃ darśayann astre mumoca yugapadyathā
vegamajjana [||| au5 ja़eichenjh] ᄆaṃ vanaiḥ
āyāmapariṇāmābhyāṃ babhuste tu śarāṅkurāḥ
samapramāṇibhirjihmā kṣiprairvyābhaṣataḥ śaraiḥ
yathā śailaṃ śilotthābhiḥ saptārcibhir ariṃdamaiḥ
- 20
स तु श्वा शरपूर्णास्यः पाण्डवान् आजगाम ह
तं दृष्ट्वा पाण्डवा वीरा विस्मयं परमं ययुः
sa tu śvā śarapūrṇāsyaḥ pāṇḍavān ājagāma ha
taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavā vīrā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ
- 21
लाघवं शब्दवेधित्वं दृष्ट्वा तत्परमं तदा
प्रेक्ष्य तं व्रीडिताश्चासन्प्रशशंसुश्च सर्वशः
श्वानं तु पाण्डवा दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः
lāghavaṃ śabdavedhitvaṃ dṛṣṭvā tatparamaṃ tadā
prekṣya taṃ vrīḍitāścāsanpraśaśaṃsuśca sarvaśaḥ
śvānaṃ tu pāṇḍavā dṛṣṭvā vismayotphullalocanāḥ
- 22
तं ततो ऽन्वेषमाणास्ते वने वननिवासिनम्
ददृशुः पाण्डवा राजन्न् अस्यन्तम् अनिशं शरान्
taṃ tato 'nveṣamāṇāste vane vananivāsinam
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājann asyantam aniśaṃ śarān
- 23
न चैनम् अभ्यजानंस्ते तदा विकृतदर्शनम्
अथैनं परिपप्रच्छुः को भवान्कस्य वेत्युत
स श्रुत्वा वचनं तेषां पाण्डवानां महात्मनाम्
na cainam abhyajānaṃste tadā vikṛtadarśanam
athainaṃ paripapracchuḥ ko bhavānkasya vetyuta
sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām
- 24
एकलव्य उवाच
निषादाधिपतेर्वीरा हिरण्यधनुषः सुतम्
द्रोणशिष्यं च मां वित्त धनुर्वेदकृतश्रमम्
ekalavya uvāca
niṣādādhipatervīrā hiraṇyadhanuṣaḥ sutam
droṇaśiṣyaṃ ca māṃ vitta dhanurvedakṛtaśramam
- 25
वैशंपायन उवाच
ते तम् आज्ञाय तत्त्वेन पुनर् आगम्य पाण्डवाः
यथावृत्तं च ते सर्वं द्रोणायाचख्युर् अद्भुतम्
vaiśaṃpāyana uvāca
te tam ājñāya tattvena punar āgamya pāṇḍavāḥ
yathāvṛttaṃ ca te sarvaṃ droṇāyācakhyur adbhutam
- 26
कौन्तेयस्त्वर्जुनो राजन्न् एकलव्यम् अनुस्मरन्
रहो द्रोणं समागम्य प्रणयाद् इदम् अब्रवीत्
kaunteyastvarjuno rājann ekalavyam anusmaran
raho droṇaṃ samāgamya praṇayād idam abravīt
- 27
नन्वहं परिरभ्यैकः प्रीतिपूर्वम् इदं वचः
भवतोक्तो न मे शिष्यस्त्वद्विशिष्टो भविष्यति
nanvahaṃ parirabhyaikaḥ prītipūrvam idaṃ vacaḥ
bhavatokto na me śiṣyastvadviśiṣṭo bhaviṣyati
- 28
अथ कस्मान्मद्विशिष्टो लोकाद् अपि च वीर्यवान्
अस्त्यन्यो भवतः शिष्यो निषादाधिपतेः सुतः
atha kasmānmadviśiṣṭo lokād api ca vīryavān
astyanyo bhavataḥ śiṣyo niṣādādhipateḥ sutaḥ
- 29
मुहूर्तम् इव तं द्रोणश्चिन्तयित्वा विनिश्चयम्
सव्यसाचिनम् आदाय नैषादिं प्रति जग्मिवान्
muhūrtam iva taṃ droṇaścintayitvā viniścayam
savyasācinam ādāya naiṣādiṃ prati jagmivān
- 30
ददर्श मलदिग्धाङ्गं जटिलं चीरवाससम्
एकलव्यं धनुष्पाणिम् अस्यन्तम् अनिशं शरान्
dadarśa maladigdhāṅgaṃ jaṭilaṃ cīravāsasam
ekalavyaṃ dhanuṣpāṇim asyantam aniśaṃ śarān

