106 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
राजोपरिचरो नाम धर्मनित्यो महीपतिः
बभूव मृगयां गन्तुं स कदाचिद्धृतव्रतः
vaiśaṃpāyana uvāca
rājoparicaro nāma dharmanityo mahīpatiḥ
babhūva mṛgayāṃ gantuṃ sa kadāciddhṛtavrataḥ
- 2
स चेदिविषयं रम्यं वसुः पौरवनन्दनः
इन्द्रोपदेशाज्जग्राह ग्रहणीयं महीपतिः
sa cediviṣayaṃ ramyaṃ vasuḥ pauravanandanaḥ
indropadeśājjagrāha grahaṇīyaṃ mahīpatiḥ
- 3
तम् आश्रमे न्यस्तशस्त्रं निवसन्तं तपोरतिम्
देवः साक्षात्स्वयं वज्री समुपायान्महीपतिम्
tam āśrame nyastaśastraṃ nivasantaṃ taporatim
devaḥ sākṣātsvayaṃ vajrī samupāyānmahīpatim
- 4
इन्द्रत्वम् अर्हो राजायं तपसेत्यनुचिन्त्य वै
त्वं नो गतिर्महाराजन्न् इति वज्र्यवदन्मुहुः
तं सान्त्वेन नृपं साक्षात्तपसः संन्यवर्तयत्
indratvam arho rājāyaṃ tapasetyanucintya vai
tvaṃ no gatirmahārājann iti vajryavadanmuhuḥ
taṃ sāntvena nṛpaṃ sākṣāttapasaḥ saṃnyavartayat
- 5
इन्द्र उवाच
देवान् अहं पालयिता पालय त्वं हि मानुषान्
न संकीर्येत धर्मो ऽयं पृथिव्यां पृथिवीपते
तं पाहि धर्मो हि धृतः कृत्स्नं धारयते जगत्
indra uvāca
devān ahaṃ pālayitā pālaya tvaṃ hi mānuṣān
na saṃkīryeta dharmo 'yaṃ pṛthivyāṃ pṛthivīpate
taṃ pāhi dharmo hi dhṛtaḥ kṛtsnaṃ dhārayate jagat
- 6
लोक्यं धर्मं पालय त्वं नित्ययुक्तः समाहितः
धर्मयुक्तस्ततो लोकान्पुण्यान् आप्स्यसि शाश्वतान्
lokyaṃ dharmaṃ pālaya tvaṃ nityayuktaḥ samāhitaḥ
dharmayuktastato lokānpuṇyān āpsyasi śāśvatān
- 7
दिविष्ठस्य भुविष्ठस्त्वं सखा भूत्वा मम प्रियः
ऊधः पृथिव्या यो देशस्तम् आवस नराधिप
diviṣṭhasya bhuviṣṭhastvaṃ sakhā bhūtvā mama priyaḥ
ūdhaḥ pṛthivyā yo deśastam āvasa narādhipa
- 8
पशव्यश्चैव पुण्यश्च सुस्थिरो धनधान्यवान्
स्वारक्ष्यश्चैव सौम्यश्च भोग्यैर्भूमिगुणैर्युतः
paśavyaścaiva puṇyaśca susthiro dhanadhānyavān
svārakṣyaścaiva saumyaśca bhogyairbhūmiguṇairyutaḥ
- 9
अत्यन्यान् एष देशो हि धनरत्नादिभिर्युतः
वसुपूर्णा च वसुधा वस चेदिषु चेदिप
atyanyān eṣa deśo hi dhanaratnādibhiryutaḥ
vasupūrṇā ca vasudhā vasa cediṣu cedipa
- 10
धर्मशीला जनपदाः सुसंतोषाश्च साधवः
न च मिथ्याप्रलापो ऽत्र स्वैरेष्वपि कुतो ऽन्यथा
dharmaśīlā janapadāḥ susaṃtoṣāśca sādhavaḥ
na ca mithyāpralāpo 'tra svaireṣvapi kuto 'nyathā
- 11
न च पित्रा विभज्यन्ते नरा गुरुहिते रताः
युञ्जते धुरि नो गाश्च कृशाः संधुक्षयन्ति च
na ca pitrā vibhajyante narā guruhite ratāḥ
yuñjate dhuri no gāśca kṛśāḥ saṃdhukṣayanti ca
- 12
सर्वे वर्णाः स्वधर्मस्थाः सदा चेदिषु मानद
न ते ऽस्त्यविदितं किंचित्त्रिषु लोकेषु यद्भवेत्
sarve varṇāḥ svadharmasthāḥ sadā cediṣu mānada
na te 'styaviditaṃ kiṃcittriṣu lokeṣu yadbhavet
- 13
देवोपभोग्यं दिव्यं च आकाशे स्फाटिकं महत्
आकाशगं त्वां मद्दत्तं विमानम् उपपत्स्यते
devopabhogyaṃ divyaṃ ca ākāśe sphāṭikaṃ mahat
ākāśagaṃ tvāṃ maddattaṃ vimānam upapatsyate
- 14
त्वम् एकः सर्वमर्त्येषु विमानवरम् आस्थितः
चरिष्यस्युपरिस्थो वै देवो विग्रहवान् इव
tvam ekaḥ sarvamartyeṣu vimānavaram āsthitaḥ
cariṣyasyuparistho vai devo vigrahavān iva
- 15
ददामि ते वैजयन्तीं मालाम् अम्लानपङ्कजाम्
धारयिष्यति संग्रामे या त्वां शस्त्रैर् अविक्षतम्
dadāmi te vaijayantīṃ mālām amlānapaṅkajām
dhārayiṣyati saṃgrāme yā tvāṃ śastrair avikṣatam
- 16
लक्षणं चैतद् एवेह भविता ते नराधिप
इन्द्रमालेति विख्यातं धन्यम् अप्रतिमं महत्
एवं संसान्त्व्य नृपतिं तपसः संन्यवर्तयत्
lakṣaṇaṃ caitad eveha bhavitā te narādhipa
indramāleti vikhyātaṃ dhanyam apratimaṃ mahat
evaṃ saṃsāntvya nṛpatiṃ tapasaḥ saṃnyavartayat
- 17
वैशंपायन उवाच
यष्टिं च वैणवीं तस्मै ददौ वृत्रनिषूदनः
इष्टप्रदानम् उद्दिश्य शिष्टानां परिपालिनीम्
प्रययौ देवतैः सार्धं कृत्वा कार्यं दिवौकसाम्
ततस्तु राजा चेदीनाम् इन्द्राभरणभूषितः
इन्द्रदत्तं विमानं तदास्थाय प्रययौ पुरीम्
vaiśaṃpāyana uvāca
yaṣṭiṃ ca vaiṇavīṃ tasmai dadau vṛtraniṣūdanaḥ
iṣṭapradānam uddiśya śiṣṭānāṃ paripālinīm
prayayau devataiḥ sārdhaṃ kṛtvā kāryaṃ divaukasām
tatastu rājā cedīnām indrābharaṇabhūṣitaḥ
indradattaṃ vimānaṃ tadāsthāya prayayau purīm
- 18
तस्याः शक्रस्य पूजार्थं भूमौ भूमिपतिस्तदा
प्रवेशं कारयामास गते संवत्सरे तदा
सर्वोत्सववरं तदा
मार्गशीर्षे महाराज
मार्गशीर्षे महाराज पौर्णमास्यां महामहम्
tasyāḥ śakrasya pūjārthaṃ bhūmau bhūmipatistadā
praveśaṃ kārayāmāsa gate saṃvatsare tadā
sarvotsavavaraṃ tadā
mārgaśīrṣe mahārāja
mārgaśīrṣe mahārāja paurṇamāsyāṃ mahāmaham
- 19
ततः प्रभृति चाद्यापि यष्ट्याः क्षितिपसत्तमैः
प्रवेशः क्रियते राजन्यथा तेन प्रवर्तितः
tataḥ prabhṛti cādyāpi yaṣṭyāḥ kṣitipasattamaiḥ
praveśaḥ kriyate rājanyathā tena pravartitaḥ
- 20
अपरेद्युस्तथा चास्याः क्रियते उच्छ्रयो नृपैः
अलंकृतायाः पिटकैर्गन्धैर्माल्यैश्च भूषणैः
माल्यदामपरिक्षिप्ता विधिवत्क्रियते ऽपि च
द्वात्रिंशत्किष्कुसंमिताम्
उद्धृत्य पीठके चापि द्वादशारत्निकोच्छ्रिते
महाराजतवासोभिः परिक्षिप्य ध्वजोत्तमम्
वासोभिर् अन्नपानैश्च पूजितैर्ब्राह्मणर्षभैः
पुण्याहवाचनं कृत्वा ध्वज उच्छ्रीयते तदा
शङ्खभेरीमृदङ्गैश्च
चतुर्विंशत्यङ्गुलात्मा हस्तः किष्कुर् इति स्मृतः
द्वात्रिंशत्किष्कुर् आयता
पीठे च द्वादशारत्नीर् उच्छ्रिते रत्नभूषिते
वासोभिः पञ्चवर्णैस्तु समाल्यैर्भूषितं ध्वजम्
aparedyustathā cāsyāḥ kriyate ucchrayo nṛpaiḥ
alaṃkṛtāyāḥ piṭakairgandhairmālyaiśca bhūṣaṇaiḥ
mālyadāmaparikṣiptā vidhivatkriyate 'pi ca
dvātriṃśatkiṣkusaṃmitām
uddhṛtya pīṭhake cāpi dvādaśāratnikocchrite
mahārājatavāsobhiḥ parikṣipya dhvajottamam
vāsobhir annapānaiśca pūjitairbrāhmaṇarṣabhaiḥ
puṇyāhavācanaṃ kṛtvā dhvaja ucchrīyate tadā
śaṅkhabherīmṛdaṅgaiśca
caturviṃśatyaṅgulātmā hastaḥ kiṣkur iti smṛtaḥ
dvātriṃśatkiṣkur āyatā
pīṭhe ca dvādaśāratnīr ucchrite ratnabhūṣite
vāsobhiḥ pañcavarṇaistu samālyairbhūṣitaṃ dhvajam
- 21
भगवान्पूज्यते चात्र हास्यरूपेण शंकरः
माणिभद्रादयो यक्षाः पूज्यन्ते दैवतैः सह
नानाविधानि दानानि दत्त्वार्थिभ्यः सुहृज्जनैः
अलंकृत्वा माल्यदामैर्वस्त्रैर्नानाविधैस्तथा
व्रतिभिः सजलैः सर्वैः क्रीडित्वा नृपशासनात्
सभाजयित्वा राजानं कृत्वा नर्माश्रिताः कथाः
रमन्ते नागराः सर्वे तथा जानपदैः सह
सूताश्च मागधाश्चैव नटन्ते नटनर्तकैः
प्रीत्या च नरशार्दूल सर्वे चक्रुर्महोत्सवम्
सान्तःपुरः सहामात्यः सर्वाभरणभूषितः
महाराजतवासांसि वसित्वा चेदिराट्तथा
जातिहिङ्गुलिकेनाक्तः सदारो मुमुदे तदा
एवं जानपदाः सर्वे चक्रुर् इन्द्रमहं तदा
यथा चेदिपतिः प्रीतश्चकारेन्द्रमखं वसुः
रेजे चेदिपतिस्तत्र दिवि देवपतिर्यथा
स्वयम् एव गृहीतेन वसोः प्रीत्या महात्मनः
bhagavānpūjyate cātra hāsyarūpeṇa śaṃkaraḥ
māṇibhadrādayo yakṣāḥ pūjyante daivataiḥ saha
nānāvidhāni dānāni dattvārthibhyaḥ suhṛjjanaiḥ
alaṃkṛtvā mālyadāmairvastrairnānāvidhaistathā
vratibhiḥ sajalaiḥ sarvaiḥ krīḍitvā nṛpaśāsanāt
sabhājayitvā rājānaṃ kṛtvā narmāśritāḥ kathāḥ
ramante nāgarāḥ sarve tathā jānapadaiḥ saha
sūtāśca māgadhāścaiva naṭante naṭanartakaiḥ
prītyā ca naraśārdūla sarve cakrurmahotsavam
sāntaḥpuraḥ sahāmātyaḥ sarvābharaṇabhūṣitaḥ
mahārājatavāsāṃsi vasitvā cedirāṭtathā
jātihiṅgulikenāktaḥ sadāro mumude tadā
evaṃ jānapadāḥ sarve cakrur indramahaṃ tadā
yathā cedipatiḥ prītaścakārendramakhaṃ vasuḥ
reje cedipatistatra divi devapatiryathā
svayam eva gṛhītena vasoḥ prītyā mahātmanaḥ
- 22
एतां पूजां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा देव कृतां शुभाम्
हरिभिर्वाजिभिर्युक्तम् अन्तरिक्षगतं रथम्
आस्थाय सह शच्या च वृतो ह्यप्सरसां गणैः
वसुना राजमुख्येन प्रीतिमान् अब्रवीद्विभुः
etāṃ pūjāṃ mahendrastu dṛṣṭvā deva kṛtāṃ śubhām
haribhirvājibhiryuktam antarikṣagataṃ ratham
āsthāya saha śacyā ca vṛto hyapsarasāṃ gaṇaiḥ
vasunā rājamukhyena prītimān abravīdvibhuḥ
- 23
ये पूजयिष्यन्ति नरा राजानश्च महं मम
कारयिष्यन्ति च मुदा यथा चेदिपतिर्नृपः
ye pūjayiṣyanti narā rājānaśca mahaṃ mama
kārayiṣyanti ca mudā yathā cedipatirnṛpaḥ
- 24
तेषां श्रीर्विजयश्चैव सराष्ट्राणां भविष्यति
तथा स्फीतो जनपदो मुदितश्च भविष्यति
निरीतिकानि सस्यानि भवन्ति बहुधा नृप
राक्षसाश्च पिशाचाश्च न लुम्पन्ते कथंचन
teṣāṃ śrīrvijayaścaiva sarāṣṭrāṇāṃ bhaviṣyati
tathā sphīto janapado muditaśca bhaviṣyati
nirītikāni sasyāni bhavanti bahudhā nṛpa
rākṣasāśca piśācāśca na lumpante kathaṃcana
- 25
एवं महात्मना तेन महेन्द्रेण नराधिप
वसुः प्रीत्या मघवता महाराजो ऽभिसत्कृतः
एवं कृत्वा महेन्द्रस्तु जगाम स्वं निवेशनम्
evaṃ mahātmanā tena mahendreṇa narādhipa
vasuḥ prītyā maghavatā mahārājo 'bhisatkṛtaḥ
evaṃ kṛtvā mahendrastu jagāma svaṃ niveśanam
- 26
उत्सवं कारयिष्यन्ति सदा शक्रस्य ये नराः
भूमिदानादिभिर्दानैर्यथा पूता भवन्ति वै
वरदानमहायज्ञैस्तथा शक्रोत्सवेन ते
utsavaṃ kārayiṣyanti sadā śakrasya ye narāḥ
bhūmidānādibhirdānairyathā pūtā bhavanti vai
varadānamahāyajñaistathā śakrotsavena te
- 27
सम्पूजितो मघवता वसुश्चेदिपतिस्तदा
पालयामास धर्मेण चेदिस्थः पृथिवीम् इमाम्
इन्द्रप्रीत्या भूमिपतिश्चकारेन्द्रमहं वसुः
sampūjito maghavatā vasuścedipatistadā
pālayāmāsa dharmeṇa cedisthaḥ pṛthivīm imām
indraprītyā bhūmipatiścakārendramahaṃ vasuḥ
- 28
पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्न् अमितौजसः
नानाराज्येषु च सुतान्स सम्राड् अभ्यषेचयत्
putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsann amitaujasaḥ
nānārājyeṣu ca sutānsa samrāḍ abhyaṣecayat
- 29
महारथो मगधराड्विश्रुतो यो बृहद्रथः
प्रत्यग्रहः कुशाम्बश्च यम् आहुर्मणिवाहनम्
मच्छिल्लश्च यदुश्चैव राजन्यश्चापराजितः
mahāratho magadharāḍviśruto yo bṛhadrathaḥ
pratyagrahaḥ kuśāmbaśca yam āhurmaṇivāhanam
macchillaśca yaduścaiva rājanyaścāparājitaḥ
- 30
एते तस्य सुता राजन्राजर्षेर्भूरितेजसः
न्यवेशयन्नामभिः स्वैस्ते देशांश्च पुराणि च
वासवाः पञ्च राजानः पृथग्वंशाश्च शाश्वताः
ete tasya sutā rājanrājarṣerbhūritejasaḥ
nyaveśayannāmabhiḥ svaiste deśāṃśca purāṇi ca
vāsavāḥ pañca rājānaḥ pṛthagvaṃśāśca śāśvatāḥ

