30 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततः सत्यवती काले वधूं स्नाताम् ऋतौ तदा
संवेशयन्ती शयने शनकैर्वाक्यम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ satyavatī kāle vadhūṃ snātām ṛtau tadā
saṃveśayantī śayane śanakairvākyam abravīt
- 2
कौसल्ये देवरस्ते ऽस्ति सो ऽद्य त्वानुप्रवेक्ष्यति
अप्रमत्ता प्रतीक्षैनं निशीथे आगमिष्यति
kausalye devaraste 'sti so 'dya tvānupravekṣyati
apramattā pratīkṣainaṃ niśīthe āgamiṣyati
- 3
श्वश्र्वास्तद्वचनं श्रुत्वा शयाना शयने शुभे
साचिन्तयत्तदा भीष्मम् अन्यांश्च कुरुपुंगवान्
ततः सुप्तजनप्राये निशीथे भगवान् ऋषिः
śvaśrvāstadvacanaṃ śrutvā śayānā śayane śubhe
sācintayattadā bhīṣmam anyāṃśca kurupuṃgavān
tataḥ suptajanaprāye niśīthe bhagavān ṛṣiḥ
- 4
ततो ऽम्बिकायां प्रथमं नियुक्तः सत्यवाग् ऋषिः
दीप्यमानेषु दीपेषु शयनं प्रविवेश ह
सत्यवत्या नियुक्तस्तु सत्यवाग् ऋषिसत्तमः
जगाम तस्याः शयनं विपुले तपसि स्थितः
tato 'mbikāyāṃ prathamaṃ niyuktaḥ satyavāg ṛṣiḥ
dīpyamāneṣu dīpeṣu śayanaṃ praviveśa ha
satyavatyā niyuktastu satyavāg ṛṣisattamaḥ
jagāma tasyāḥ śayanaṃ vipule tapasi sthitaḥ
- 5
तस्य कृष्णस्य कपिला जटा दीप्ते च लोचने
बभ्रूणि चैव श्मश्रूणि दृष्ट्वा देवी न्यमीलयत्
तं समीक्ष्य तु कौसल्या दुष्प्रेक्ष्यम् अतथोचिता
विरूपम् इति वित्रस्ता संकुच्यासीन्निमीलिता
विरूपो हि जटी चापि दुर्वर्णः पुरुषः कृशः
सुगन्धेतरगन्धश्च सर्वथा दुष्प्रधर्षणः
tasya kṛṣṇasya kapilā jaṭā dīpte ca locane
babhrūṇi caiva śmaśrūṇi dṛṣṭvā devī nyamīlayat
taṃ samīkṣya tu kausalyā duṣprekṣyam atathocitā
virūpam iti vitrastā saṃkucyāsīnnimīlitā
virūpo hi jaṭī cāpi durvarṇaḥ puruṣaḥ kṛśaḥ
sugandhetaragandhaśca sarvathā duṣpradharṣaṇaḥ
- 6
संबभूव तया रात्रौ मातुः प्रियचिकीर्षया
भयात्काशिसुता तं तु नाशक्नोद् अभिवीक्षितुम्
saṃbabhūva tayā rātrau mātuḥ priyacikīrṣayā
bhayātkāśisutā taṃ tu nāśaknod abhivīkṣitum
- 7
ततो निष्क्रान्तम् आसाद्य माता पुत्रम् अथाब्रवीत्
अप्यस्यां गुणवान्पुत्र राजपुत्रो भविष्यति
इत्युक्तः सो ऽब्रवीन्मातः कुमारो मातृदोषतः
अन्धो नागायुतप्राणो भविष्यत्यम्बिकोदरात्
tato niṣkrāntam āsādya mātā putram athābravīt
apyasyāṃ guṇavānputra rājaputro bhaviṣyati
ityuktaḥ so 'bravīnmātaḥ kumāro mātṛdoṣataḥ
andho nāgāyutaprāṇo bhaviṣyatyambikodarāt
- 8
निशम्य तद्वचो मातुर्व्यासः परमबुद्धिमान्
प्रोवाचातीन्द्रियज्ञानो विधिना सम्प्रचोदितः
niśamya tadvaco māturvyāsaḥ paramabuddhimān
provācātīndriyajñāno vidhinā sampracoditaḥ
- 9
नागायुतसमप्राणो विद्वान्राजर्षिसत्तमः
महाभागो महावीर्यो महाबुद्धिर्भविष्यति
nāgāyutasamaprāṇo vidvānrājarṣisattamaḥ
mahābhāgo mahāvīryo mahābuddhirbhaviṣyati
- 10
तस्य चापि शतं पुत्रा भविष्यन्ति महाबलाः
किं तु मातुः स वैगुण्याद् अन्ध एव भविष्यति
tasya cāpi śataṃ putrā bhaviṣyanti mahābalāḥ
kiṃ tu mātuḥ sa vaiguṇyād andha eva bhaviṣyati
- 11
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माता पुत्रम् अथाब्रवीत्
अलब्धलाभः पुत्रो ऽयं यद्यन्धो वै भविष्यति
अस्य वंशस्य गोप्तारं सतां शोकविनाशनम्
तस्माद् अवरजं पुत्रं जनयान्यं नराधिपम्
भ्रातुर्भार्यापरा चेयं रूपयौवनशालिनी
अस्याम् उत्पादयापत्यं मन्नियोगाद्गुणाधिकम्
नान्धः कुरूणां नृपतिर् अनुरूपस्तपोधन
tasya tadvacanaṃ śrutvā mātā putram athābravīt
alabdhalābhaḥ putro 'yaṃ yadyandho vai bhaviṣyati
asya vaṃśasya goptāraṃ satāṃ śokavināśanam
tasmād avarajaṃ putraṃ janayānyaṃ narādhipam
bhrāturbhāryāparā ceyaṃ rūpayauvanaśālinī
asyām utpādayāpatyaṃ manniyogādguṇādhikam
nāndhaḥ kurūṇāṃ nṛpatir anurūpastapodhana
- 12
ज्ञातिवंशस्य गोप्तारं पितॄणां वंशवर्धनम्
द्वितीयं कुरुवंशस्य राजानं दातुम् अर्हसि
jñātivaṃśasya goptāraṃ pitṝṇāṃ vaṃśavardhanam
dvitīyaṃ kuruvaṃśasya rājānaṃ dātum arhasi
- 13
स तथेति प्रतिज्ञाय निश्चक्राम महातपाः
सापि कालेन कौसल्या सुषुवे ऽन्धं तम् आत्मजम्
अम्बालिकां समाधाय तस्यां सत्यवती सुतम्
भूयो नियोजयामास संतानाय कुलस्य वै
विषण्णाम्बालिका साध्वी निषण्णा शयनोत्तमे
को न्वेष्यतीति ध्यायन्ती नियता सम्प्रतीक्षते
धृतराष्ट्र यतस्तेन धृतराष्ट्रस्ततो ऽभवत्
sa tatheti pratijñāya niścakrāma mahātapāḥ
sāpi kālena kausalyā suṣuve 'ndhaṃ tam ātmajam
ambālikāṃ samādhāya tasyāṃ satyavatī sutam
bhūyo niyojayāmāsa saṃtānāya kulasya vai
viṣaṇṇāmbālikā sādhvī niṣaṇṇā śayanottame
ko nveṣyatīti dhyāyantī niyatā sampratīkṣate
dhṛtarāṣṭra yatastena dhṛtarāṣṭrastato 'bhavat
- 14
पुनर् एव तु सा देवी परिभाष्य स्नुषां ततः
ऋषिम् आवाहयत्सत्या यथापूर्वम् अनिन्दिता
punar eva tu sā devī paribhāṣya snuṣāṃ tataḥ
ṛṣim āvāhayatsatyā yathāpūrvam aninditā
- 15
ततस्तेनैव विधिना महर्षिस्ताम् अपद्यत
अम्बालिकाम् अथाभ्यागाद् ऋषिं दृष्ट्वा च सापि तम्
विषण्णा पाण्डुसंकाशा समपद्यत भारत
tatastenaiva vidhinā maharṣistām apadyata
ambālikām athābhyāgād ṛṣiṃ dṛṣṭvā ca sāpi tam
viṣaṇṇā pāṇḍusaṃkāśā samapadyata bhārata
- 16
तां भीतां पाण्डुसंकाशां विषण्णां प्रेक्ष्य पार्थिव
व्यासः सत्यवतीपुत्र इदं वचनम् अब्रवीत्
tāṃ bhītāṃ pāṇḍusaṃkāśāṃ viṣaṇṇāṃ prekṣya pārthiva
vyāsaḥ satyavatīputra idaṃ vacanam abravīt
- 17
यस्मात्पाण्डुत्वम् आपन्ना विरूपं प्रेक्ष्य माम् अपि
तस्माद् एष सुतस्तुभ्यं पाण्डुर् एव भविष्यति
yasmātpāṇḍutvam āpannā virūpaṃ prekṣya mām api
tasmād eṣa sutastubhyaṃ pāṇḍur eva bhaviṣyati
- 18
नाम चास्य तद् एवेह भविष्यति शुभानने
इत्युक्त्वा स निराक्रामद्भगवान् ऋषिसत्तमः
nāma cāsya tad eveha bhaviṣyati śubhānane
ityuktvā sa nirākrāmadbhagavān ṛṣisattamaḥ
- 19
ततो निष्क्रान्तम् आलोक्य सत्या पुत्रम् अभाषत
अप्यस्य गुणवान्पुत्र राजपुत्रो भविष्यति
कुमारो ब्रूहि मे पुत्र अस्त्यत्र भविता शुभः
शशंस स पुनर्मात्रे तस्य बालस्य पाण्डुताम्
तम् उवाच ततो माता अप्यत्र भविता शुभः
कुमारो ब्रूहि मे तत्त्वम् ऋषिस्तां प्रत्युवाच ह
भविष्यति सुविक्रान्तः कुमारो दिक्षु विश्रुतः
पाण्डुत्वं वर्णतस्तस्य मातृदोषाद्भविष्यति
tato niṣkrāntam ālokya satyā putram abhāṣata
apyasya guṇavānputra rājaputro bhaviṣyati
kumāro brūhi me putra astyatra bhavitā śubhaḥ
śaśaṃsa sa punarmātre tasya bālasya pāṇḍutām
tam uvāca tato mātā apyatra bhavitā śubhaḥ
kumāro brūhi me tattvam ṛṣistāṃ pratyuvāca ha
bhaviṣyati suvikrāntaḥ kumāro dikṣu viśrutaḥ
pāṇḍutvaṃ varṇatastasya mātṛdoṣādbhaviṣyati
- 20
तं माता पुनर् एवान्यम् एकं पुत्रम् अयाचत
तथेति च महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत
taṃ mātā punar evānyam ekaṃ putram ayācata
tatheti ca maharṣistāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata
- 21
ततः कुमारं सा देवी प्राप्तकालम् अजीजनत्
पाण्डुं लक्षणसम्पन्नं दीप्यमानम् इव श्रिया
तस्य पुत्रा महेष्वासा जज्ञिरे पञ्च पाण्डवाः
तस्य पुत्रा महेष्वासा जनिष्यन्तीह पञ्च वै
इत्युक्त्वा मातरं तत्र सो ऽभिवाद्य जगाम ह
मुनौ याते ऽम्बिका पुत्रं महाभागम् असूयत
धृतराष्ट्रं महाप्राज्ञं प्रज्ञाचक्षुषम् ईश्वरम्
अनुजाम्बालिका तत्र पुत्रं काले व्यजायत
पाण्डुं लक्षणसम्पन्नं दीप्यमानं श्रियावृतम्
तयोर्जन्मक्रियाः सर्वा यथावद् अनुपूर्वशः
कारयामास वै भीष्मो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः
अन्धं दृष्ट्वाम्बिकापुत्रं जातं सत्यवती सुतम्
कौसल्यार्थे समाहूय पुत्रम् अन्यम् अयाचत
अन्धो ऽयम् अन्यम् इच्छामि कौसल्यातनयं शुभम्
एवम् उक्तो महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत
नियता यदि कौसल्या भविष्यति पुनः शुभा
भविष्यति कुमारो ऽस्यां धर्मशास्त्रार्थतत्त्ववित्
तां समाधाय वै भूयः स्नुषां सत्यवती तदा
tataḥ kumāraṃ sā devī prāptakālam ajījanat
pāṇḍuṃ lakṣaṇasampannaṃ dīpyamānam iva śriyā
tasya putrā maheṣvāsā jajñire pañca pāṇḍavāḥ
tasya putrā maheṣvāsā janiṣyantīha pañca vai
ityuktvā mātaraṃ tatra so 'bhivādya jagāma ha
munau yāte 'mbikā putraṃ mahābhāgam asūyata
dhṛtarāṣṭraṃ mahāprājñaṃ prajñācakṣuṣam īśvaram
anujāmbālikā tatra putraṃ kāle vyajāyata
pāṇḍuṃ lakṣaṇasampannaṃ dīpyamānaṃ śriyāvṛtam
tayorjanmakriyāḥ sarvā yathāvad anupūrvaśaḥ
kārayāmāsa vai bhīṣmo brāhmaṇairvedapāragaiḥ
andhaṃ dṛṣṭvāmbikāputraṃ jātaṃ satyavatī sutam
kausalyārthe samāhūya putram anyam ayācata
andho 'yam anyam icchāmi kausalyātanayaṃ śubham
evam ukto maharṣistāṃ mātaraṃ pratyabhāṣata
niyatā yadi kausalyā bhaviṣyati punaḥ śubhā
bhaviṣyati kumāro 'syāṃ dharmaśāstrārthatattvavit
tāṃ samādhāya vai bhūyaḥ snuṣāṃ satyavatī tadā
- 22
ऋतुकाले ततो ज्येष्ठां वधूं तस्मै न्ययोजयत्
सा तु रूपं च गन्धं च महर्षेः प्रविचिन्त्य तम्
नाकरोद्वचनं देव्या भयात्सुरसुतोपमा
ṛtukāle tato jyeṣṭhāṃ vadhūṃ tasmai nyayojayat
sā tu rūpaṃ ca gandhaṃ ca maharṣeḥ pravicintya tam
nākarodvacanaṃ devyā bhayātsurasutopamā
- 23
ततः स्वैर्भूषणैर्दासीं भूषयित्वाप्सरोपमाम्
प्रेषयामास कृष्णाय ततः काशिपतेः सुता
tataḥ svairbhūṣaṇairdāsīṃ bhūṣayitvāpsaropamām
preṣayāmāsa kṛṣṇāya tataḥ kāśipateḥ sutā
- 24
दासी ऋषिम् अनुप्राप्तं प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च
संविवेशाभ्यनुज्ञाता सत्कृत्योपचचार ह
उपचारेण शीलेन रूपयौवनसंपदा
वाग्भावोपप्रदानेन गात्रसंस्पर्शनेन च
dāsī ṛṣim anuprāptaṃ pratyudgamyābhivādya ca
saṃviveśābhyanujñātā satkṛtyopacacāra ha
upacāreṇa śīlena rūpayauvanasaṃpadā
vāgbhāvopapradānena gātrasaṃsparśanena ca
- 25
कामोपभोगेन तु स तस्यां तुष्टिम् अगाद् ऋषिः
तया सहोषितो रात्रिं महर्षिः प्रीयमाणया
kāmopabhogena tu sa tasyāṃ tuṣṭim agād ṛṣiḥ
tayā sahoṣito rātriṃ maharṣiḥ prīyamāṇayā
- 26
उत्तिष्ठन्न् अब्रवीद् एनाम् अभुजिष्या भविष्यसि
अयं च ते शुभे गर्भः श्रीमान् उदरम् आगतः
धर्मात्मा भविता लोके सर्वबुद्धिमतां वरः
uttiṣṭhann abravīd enām abhujiṣyā bhaviṣyasi
ayaṃ ca te śubhe garbhaḥ śrīmān udaram āgataḥ
dharmātmā bhavitā loke sarvabuddhimatāṃ varaḥ
- 27
स जज्ञे विदुरो नाम कृष्णद्वैपायनात्मजः
धृतराष्ट्रस्य च भ्राता पाण्डोश्चामितबुद्धिमान्
sa jajñe viduro nāma kṛṣṇadvaipāyanātmajaḥ
dhṛtarāṣṭrasya ca bhrātā pāṇḍoścāmitabuddhimān
- 28
धर्मो विदुररूपेण शापात्तस्य महात्मनः
माण्डव्यस्यार्थतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः
कृष्णद्वैपायनो ऽप्येतत्सत्यवत्यै न्यवेदयत्
प्रलम्भम् आत्मनश्चैव शूद्रायाः पुत्रजन्म च
dharmo vidurarūpeṇa śāpāttasya mahātmanaḥ
māṇḍavyasyārthatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ
kṛṣṇadvaipāyano 'pyetatsatyavatyai nyavedayat
pralambham ātmanaścaiva śūdrāyāḥ putrajanma ca
- 29
स धर्मस्यानृणो भूत्वा पुनर्मात्रा समेत्य च
तस्यै गर्भं समावेद्य तत्रैवान्तरधीयत
sa dharmasyānṛṇo bhūtvā punarmātrā sametya ca
tasyai garbhaṃ samāvedya tatraivāntaradhīyata
- 30
एवं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे द्वैपायनाद् अपि
जज्ञिरे देवगर्भाभाः कुरुवंशविवर्धनाः
तेषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम्
कुरवो ऽथ कुरुक्षेत्रं सर्वं त्रयम् अवर्धत
गन्धवत्या तथैवोक्तो धर्मरूपं सुतं प्रति
नाहम् अस्मि पुनर्योक्तुं शक्तो मातः सुतं प्रति
evaṃ vicitravīryasya kṣetre dvaipāyanād api
jajñire devagarbhābhāḥ kuruvaṃśavivardhanāḥ
teṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam
kuravo 'tha kurukṣetraṃ sarvaṃ trayam avardhata
gandhavatyā tathaivokto dharmarūpaṃ sutaṃ prati
nāham asmi punaryoktuṃ śakto mātaḥ sutaṃ prati

