214 shlokas
- 1
जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः
यस्यास्यकमलकोशे वाङ्मयम् अमृतं पिबति लोकः
धर्मदृढबद्धमूलो वेदस्कन्धः पुराणशाखाढ्यः
क्रतुकुसुमो मोक्षफलो जयति कल्पद्रुमो विष्णुः
पितामहाद्यं प्रवदन्ति षष्ठं महर्षिम् अक्षय्यविभूतियुक्तम्
नारायणस्यांशजम् एकपुत्रं द्वैपायनं वेदनिधिं नमामि
पाराशर्यवचःसरोजम् अमलं गीतार्थगन्धोत्कटं नानाख्यानककेसरं हरिकथासम्बोधनाबोधितम्
लोके सज्जनषट्पदैर् अहरहः पेपीयमानं मुदा
भूयाद्भारतपङ्कजं कलिमलप्रध्वंसि नः श्रेयसे
यः श्वेतत्वम् उपागतः कृतयुगे त्रेतायुगे रक्ततां युग्मे यः कपिलः कलौ च भगवान्कृष्णत्वम् आयाग [॥। औ३ ज़ेइछेन्झ्]
दन्ति [॥। औ५ ज़ेइछेन्झ्] मुनयो यो योगिभिर्गीयते
स ब्रह्मा यदि वा हरो यदि शिवो यः को ऽपि तस्मै नमः
वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानाम् उ॥।
॥ त्वा कृतकृत्याः स्युस्तं नमामि गजाननम्
व्यासं वसिष्ठनप्तारं शक्तेः पौत्रम् अकल्मषम्
पराशरात्मजं वन्दे शुकतातं तपोनिधिम्
अचतुर्वदनो ब्रह्मा द्विबाहुर् अ॥।
अभाललोचनः शम्भुर्भगवान्बादरायणः
शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम्
प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये
ज्ञानानन्दमयं देवं निर्मलं स्फटिकाकृतिम्
आधारं सर्वविद्यानां हयग्रीवम् उपास्महे
व्यासाय विष्णुरूपाय व्यासरूपाय विष्णवे
नमो वै ब्रह्मनिधये वासिष्ठाय नमो नमः
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्वा धर्मान्वक्ष्यामि शाश्वतान्
अभ्रश्यामः पिङ्गजटाबद्धकलापः
प्रांशुर्दण्डी कृष्णमृगत्वक्परिधानः
साक्षाल्लोकान्पावयमानः कविमुख्यः
पाराशर्यः पर्वसु रूपं विवृणोतु
अशुभानि निराचष्टे तनोति शुभसंततिम्
स्मृतमात्रेण यः पुंसां ब्रह्म तन्मङ्गलं विदुः
धर्मो विवर्धति युधिष्ठिरकीर्तनेन
पापं प्रणश्यति वृकोदरकीर्तनेन
शत्रुर्विनश्यति धनंजयकीर्तनेन
माद्रीसुतौ कथयतां न भवन्ति रोगाः
सरस्वतीपदं वन्दे श्रियः पतिम् उमापतिम्
त्विषां पतिं गणपतिं बृहस्पतिमुखान् ऋषीन्
नारायणं सुरगुरुं जगदेकनाथं भक्तप्रियं सकललोकनमस्कृतं च
त्रैगुण्यवर्जितम् अजं विभुम् आद्यम् ईशं वन्दे भवघ्नम् असुरासुरसिद्धवन्द्यम्
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम्
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयम् उदीरयेत्
jayati parāśarasūnuḥ satyavatīhṛdayanandano vyāsaḥ
yasyāsyakamalakośe vāṅmayam amṛtaṃ pibati lokaḥ
dharmadṛḍhabaddhamūlo vedaskandhaḥ purāṇaśākhāḍhyaḥ
kratukusumo mokṣaphalo jayati kalpadrumo viṣṇuḥ
pitāmahādyaṃ pravadanti ṣaṣṭhaṃ maharṣim akṣayyavibhūtiyuktam
nārāyaṇasyāṃśajam ekaputraṃ dvaipāyanaṃ vedanidhiṃ namāmi
pārāśaryavacaḥsarojam amalaṃ gītārthagandhotkaṭaṃ nānākhyānakakesaraṃ harikathāsambodhanābodhitam
loke sajjanaṣaṭpadair aharahaḥ pepīyamānaṃ mudā
bhūyādbhāratapaṅkajaṃ kalimalapradhvaṃsi naḥ śreyase
yaḥ śvetatvam upāgataḥ kṛtayuge tretāyuge raktatāṃ yugme yaḥ kapilaḥ kalau ca bhagavānkṛṣṇatvam āyāga [||| au3 ja़eichenjh]
danti [||| au5 ja़eichenjh] munayo yo yogibhirgīyate
sa brahmā yadi vā haro yadi śivo yaḥ ko 'pi tasmai namaḥ
vāgīśādyāḥ sumanasaḥ sarvārthānām u|||
|| tvā kṛtakṛtyāḥ syustaṃ namāmi gajānanam
vyāsaṃ vasiṣṭhanaptāraṃ śakteḥ pautram akalmaṣam
parāśarātmajaṃ vande śukatātaṃ taponidhim
acaturvadano brahmā dvibāhur a|||
abhālalocanaḥ śambhurbhagavānbādarāyaṇaḥ
śuklāmbaradharaṃ devaṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam
prasannavadanaṃ dhyāyetsarvavighnopaśāntaye
jñānānandamayaṃ devaṃ nirmalaṃ sphaṭikākṛtim
ādhāraṃ sarvavidyānāṃ hayagrīvam upāsmahe
vyāsāya viṣṇurūpāya vyāsarūpāya viṣṇave
namo vai brahmanidhaye vāsiṣṭhāya namo namaḥ
namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase
brāhmaṇebhyo namaskṛtvā dharmānvakṣyāmi śāśvatān
abhraśyāmaḥ piṅgajaṭābaddhakalāpaḥ
prāṃśurdaṇḍī kṛṣṇamṛgatvakparidhānaḥ
sākṣāllokānpāvayamānaḥ kavimukhyaḥ
pārāśaryaḥ parvasu rūpaṃ vivṛṇotu
aśubhāni nirācaṣṭe tanoti śubhasaṃtatim
smṛtamātreṇa yaḥ puṃsāṃ brahma tanmaṅgalaṃ viduḥ
dharmo vivardhati yudhiṣṭhirakīrtanena
pāpaṃ praṇaśyati vṛkodarakīrtanena
śatrurvinaśyati dhanaṃjayakīrtanena
mādrīsutau kathayatāṃ na bhavanti rogāḥ
sarasvatīpadaṃ vande śriyaḥ patim umāpatim
tviṣāṃ patiṃ gaṇapatiṃ bṛhaspatimukhān ṛṣīn
nārāyaṇaṃ suraguruṃ jagadekanāthaṃ bhaktapriyaṃ sakalalokanamaskṛtaṃ ca
traiguṇyavarjitam ajaṃ vibhum ādyam īśaṃ vande bhavaghnam asurāsurasiddhavandyam
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayam udīrayet
- 2
लोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सूतः पौराणिको नैमिषारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्द्वादशवार्षिके सत्त्रे
lomaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇiko naimiṣāraṇye śaunakasya kulapaterdvādaśavārṣike sattre
- 3
समासीनान् अभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षीन्संशितव्रतान्
विनयावनतो भूत्वा कदाचित्सूतनन्दनः
samāsīnān abhyagacchadbrahmarṣīnsaṃśitavratān
vinayāvanato bhūtvā kadācitsūtanandanaḥ
- 4
तम् आश्रमम् अनुप्राप्तं नैमिषारण्यवासिनः
tam āśramam anuprāptaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ
- 5
अभिवाद्य मुनींस्तांस्तु सर्वान् एव कृताञ्जलिः
अपृच्छत्स तपोवृद्धिं सद्भिश्चैवाभिनन्दितः
abhivādya munīṃstāṃstu sarvān eva kṛtāñjaliḥ
apṛcchatsa tapovṛddhiṃ sadbhiścaivābhinanditaḥ
- 6
अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु
निर्दिष्टम् आसनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः
atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣveva tapasviṣu
nirdiṣṭam āsanaṃ bheje vinayāllomaharṣaṇiḥ
- 7
सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तम् उपलक्ष्य च
अथापृच्छद् ऋषिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः
sukhāsīnaṃ tatastaṃ tu viśrāntam upalakṣya ca
athāpṛcchad ṛṣistatra kaścitprastāvayankathāḥ
- 8
कुत आगम्यते सौते क्व चायं विहृतस्त्वया
कालः कमलपत्त्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम
एवं पृष्टो ऽब्रवीत्सम्यग्यथावल्लोमहर्षणिः
वाक्यं वचनसम्पन्नस्तेषां तु चरिताश्रयम्
तस्मिन्सदसि विस्तीर्णे मुनीनां भावितात्मनाम्
kuta āgamyate saute kva cāyaṃ vihṛtastvayā
kālaḥ kamalapattrākṣa śaṃsaitatpṛcchato mama
evaṃ pṛṣṭo 'bravītsamyagyathāvallomaharṣaṇiḥ
vākyaṃ vacanasampannasteṣāṃ tu caritāśrayam
tasminsadasi vistīrṇe munīnāṃ bhāvitātmanām
- 9
सूत उवाच
जनमेजयस्य राजर्षेः सर्पसत्त्रे महात्मनः
समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च
sūta uvāca
janamejayasya rājarṣeḥ sarpasattre mahātmanaḥ
samīpe pārthivendrasya samyakpārikṣitasya ca
- 10
कथिताश्चापि विधिवद्या वैशम्पायनेन वै
kathitāścāpi vidhivadyā vaiśampāyanena vai
- 11
श्रुत्वाहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः
बहूनि सम्परिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च
śrutvāhaṃ tā vicitrārthā mahābhāratasaṃśritāḥ
bahūni samparikramya tīrthānyāyatanāni ca
- 12
समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम्
गतवान् अस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा
पाण्डवानां कुरूणां च सर्वेषां च महीक्षिताम्
samantapañcakaṃ nāma puṇyaṃ dvijaniṣevitam
gatavān asmi taṃ deśaṃ yuddhaṃ yatrābhavatpurā
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca sarveṣāṃ ca mahīkṣitām
- 13
दिदृक्षुर् आगतस्तस्मात्समीपं भवताम् इह
आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभूता हि मे मताः
didṛkṣur āgatastasmātsamīpaṃ bhavatām iha
āyuṣmantaḥ sarva eva brahmabhūtā hi me matāḥ
- 14
अस्मिन्यज्ञे महाभागाः सूर्यपावकवर्चसः
कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः
भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किम् अहं द्विजाः
asminyajñe mahābhāgāḥ sūryapāvakavarcasaḥ
kṛtābhiṣekāḥ śucayaḥ kṛtajapyā hutāgnayaḥ
bhavanta āsate svasthā bravīmi kim ahaṃ dvijāḥ
- 15
पुराणसंश्रिताः पुण्याः कथा वा धर्मसंश्रिताः
इतिवृत्तं नरेन्द्राणाम् ऋषीणां च महात्मनाम्
श्रुतं मे भारताख्यानं धर्मकामार्थमोक्षदम्
जनमेजयेन पृष्टः सन्वैशम्पायन उक्तवान्
ऋषीणाम् अग्रतस्तत्र धर्मिष्ठानां महात्मनाम्
व्यासदेवाज्ञया तत्र यद्वैशम्पायनस्तदा
श्रुतं वै भारताख्यानं वेदार्थैश्चोपबृंहितम्
तत्र मे विदितं सर्वं भारताख्यानम् आदितः
purāṇasaṃśritāḥ puṇyāḥ kathā vā dharmasaṃśritāḥ
itivṛttaṃ narendrāṇām ṛṣīṇāṃ ca mahātmanām
śrutaṃ me bhāratākhyānaṃ dharmakāmārthamokṣadam
janamejayena pṛṣṭaḥ sanvaiśampāyana uktavān
ṛṣīṇām agratastatra dharmiṣṭhānāṃ mahātmanām
vyāsadevājñayā tatra yadvaiśampāyanastadā
śrutaṃ vai bhāratākhyānaṃ vedārthaiścopabṛṃhitam
tatra me viditaṃ sarvaṃ bhāratākhyānam āditaḥ
- 16
ऋषय ऊचुः
द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा
सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यद् अभिपूजितम्
ṛṣaya ūcuḥ
dvaipāyanena yatproktaṃ purāṇaṃ paramarṣiṇā
surairbrahmarṣibhiścaiva śrutvā yad abhipūjitam
- 17
तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः
सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च
tasyākhyānavariṣṭhasya vicitrapadaparvaṇaḥ
sūkṣmārthanyāyayuktasya vedārthairbhūṣitasya ca
- 18
भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम्
संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम्
bhāratasyetihāsasya puṇyāṃ granthārthasaṃyutām
saṃskāropagatāṃ brāhmīṃ nānāśāstropabṛṃhitām
- 19
जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशम्पायन उक्तवान्
यथावत्स ऋषिस्तुष्ट्या सत्त्रे द्वैपायनाज्ञया
janamejayasya yāṃ rājño vaiśampāyana uktavān
yathāvatsa ṛṣistuṣṭyā sattre dvaipāyanājñayā
- 20
वेदैश्चतुर्भिः समितां व्यासस्याद्भुतकर्मणः
संहितां श्रोतुम् इच्छामो धर्म्यां पापभयापहाम्
vedaiścaturbhiḥ samitāṃ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ
saṃhitāṃ śrotum icchāmo dharmyāṃ pāpabhayāpahām
- 21
सूत उवाच
आद्यं पुरुषम् ईशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्
ऋतम् एकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम्
sūta uvāca
ādyaṃ puruṣam īśānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam
ṛtam ekākṣaraṃ brahma vyaktāvyaktaṃ sanātanam
- 22
असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम्
परावराणां स्रष्टारं पुराणं परम् अव्ययम्
asacca saccaiva ca yadviśvaṃ sadasataḥ param
parāvarāṇāṃ sraṣṭāraṃ purāṇaṃ param avyayam
- 23
मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यम् अनघं शुचिम्
नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम्
maṅgalyaṃ maṅgalaṃ viṣṇuṃ vareṇyam anaghaṃ śucim
namaskṛtya hṛṣīkeśaṃ carācaraguruṃ harim
- 24
महर्षेः पूजितस्येह सर्वलोके महात्मनः
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः
नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे
यस्य प्रसादाद्वक्ष्यामि नारायणकथाम् इमाम्
सर्वाश्रमाभिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम्
न तथा फलदं सूते नारायणकथा यथा
नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति
एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्
maharṣeḥ pūjitasyeha sarvaloke mahātmanaḥ
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ
namo bhagavate tasmai vyāsāyāmitatejase
yasya prasādādvakṣyāmi nārāyaṇakathām imām
sarvāśramābhigamanaṃ sarvatīrthāvagāhanam
na tathā phaladaṃ sūte nārāyaṇakathā yathā
nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
etena satyavākyena sarvārthānsādhayāmyaham
- 25
आचख्युः कवयः केचित्सम्प्रत्याचक्षते परे
आख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासम् इमं भुवि
ācakhyuḥ kavayaḥ kecitsampratyācakṣate pare
ākhyāsyanti tathaivānye itihāsam imaṃ bhuvi
- 26
इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम्
विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्द्विजातिभिः
idaṃ tu triṣu lokeṣu mahajjñānaṃ pratiṣṭhitam
vistaraiśca samāsaiśca dhāryate yaddvijātibhiḥ
- 27
अलंकृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यमानुषैः
छन्दोवृत्तैश्च विविधैर् अन्वितं विदुषां प्रियम्
पुण्ये हिमवतः पादे मेध्ये गिरिगुहालये
विशोध्य देहं धर्मात्मा दर्भसंस्तरम् आश्रितः
शुचिः सनियमो व्यासः शान्तात्मा तपसि स्थितः
भारतस्येतिहासस्य धर्मेणान्वीक्ष्य तां गतिम्
प्रविश्य योगं ज्ञानेन सो ऽपश्यत्सर्वम् अन्ततः
alaṃkṛtaṃ śubhaiḥ śabdaiḥ samayairdivyamānuṣaiḥ
chandovṛttaiśca vividhair anvitaṃ viduṣāṃ priyam
puṇye himavataḥ pāde medhye giriguhālaye
viśodhya dehaṃ dharmātmā darbhasaṃstaram āśritaḥ
śuciḥ saniyamo vyāsaḥ śāntātmā tapasi sthitaḥ
bhāratasyetihāsasya dharmeṇānvīkṣya tāṃ gatim
praviśya yogaṃ jñānena so 'paśyatsarvam antataḥ
- 28
निष्प्रभे ऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते
बृहद् अण्डम् अभूद् एकं प्रजानां बीजम् अक्षयम्
niṣprabhe 'sminnirāloke sarvatastamasāvṛte
bṛhad aṇḍam abhūd ekaṃ prajānāṃ bījam akṣayam
- 29
युगस्यादौ निमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षते
यस्मिंस्तच्छ्रूयते सत्यं ज्योतिर्ब्रह्म सनातनम्
yugasyādau nimittaṃ tanmahaddivyaṃ pracakṣate
yasmiṃstacchrūyate satyaṃ jyotirbrahma sanātanam
- 30
अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां गतम्
अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत्सदसदात्मकम्
adbhutaṃ cāpyacintyaṃ ca sarvatra samatāṃ gatam
avyaktaṃ kāraṇaṃ sūkṣmaṃ yattatsadasadātmakam

