33 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
कथितं वै समासेन त्वया सर्वं द्विजोत्तम
महाभारतम् आख्यानं कुरूणां चरितं महत्
janamejaya uvāca
kathitaṃ vai samāsena tvayā sarvaṃ dvijottama
mahābhāratam ākhyānaṃ kurūṇāṃ caritaṃ mahat
- 2
कथां त्वनघ चित्रार्थाम् इमां कथयति त्वयि
विस्तरश्रवणे जातं कौतूहलम् अतीव मे
kathāṃ tvanagha citrārthām imāṃ kathayati tvayi
vistaraśravaṇe jātaṃ kautūhalam atīva me
- 3
स भवान्विस्तरेणेमां पुनर् आख्यातुम् अर्हति
न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत्
sa bhavānvistareṇemāṃ punar ākhyātum arhati
na hi tṛpyāmi pūrveṣāṃ śṛṇvānaścaritaṃ mahat
- 4
न तत्कारणम् अल्पं हि धर्मज्ञा यत्र पाण्डवाः
अवध्यान्सर्वशो जघ्नुः प्रशस्यन्ते च मानवैः
na tatkāraṇam alpaṃ hi dharmajñā yatra pāṇḍavāḥ
avadhyānsarvaśo jaghnuḥ praśasyante ca mānavaiḥ
- 5
किमर्थं ते नरव्याघ्राः शक्ताः सन्तो ह्यनागसः
प्रयुज्यमानान्संक्लेशान्क्षान्तवन्तो दुरात्मनाम्
kimarthaṃ te naravyāghrāḥ śaktāḥ santo hyanāgasaḥ
prayujyamānānsaṃkleśānkṣāntavanto durātmanām
- 6
कथं नागायुतप्राणो बाहुशाली वृकोदरः
भ्रातॄणां क्लेशम् आयातं गतवान्वै परंतपः
परिक्लिश्यन्न् अपि क्रोधं धृतवान्वै द्विजोत्तम
kathaṃ nāgāyutaprāṇo bāhuśālī vṛkodaraḥ
bhrātṝṇāṃ kleśam āyātaṃ gatavānvai paraṃtapaḥ
parikliśyann api krodhaṃ dhṛtavānvai dvijottama
- 7
कथं सा द्रौपदी कृष्णा क्लिश्यमाना दुरात्मभिः
शक्ता सती धार्तराष्ट्रान्नादहद्घोरचक्षुषा
कथं सा द्रौपदी शक्ता धार्तराष्ट्रांश्च नादहत्
kathaṃ sā draupadī kṛṣṇā kliśyamānā durātmabhiḥ
śaktā satī dhārtarāṣṭrānnādahadghoracakṣuṣā
kathaṃ sā draupadī śaktā dhārtarāṣṭrāṃśca nādahat
- 8
कथं व्यतिक्रमन्द्यूते पार्थौ माद्रीसुतौ तथा
अनुव्रजन्नरव्याघ्रं वञ्च्यमानं दुरात्मभिः
kathaṃ vyatikramandyūte pārthau mādrīsutau tathā
anuvrajannaravyāghraṃ vañcyamānaṃ durātmabhiḥ
- 9
कथं धर्मभृतां श्रेष्ठः सुतो धर्मस्य धर्मवित्
अनर्हः परमं क्लेशं सोढवान्स युधिष्ठिरः
kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ suto dharmasya dharmavit
anarhaḥ paramaṃ kleśaṃ soḍhavānsa yudhiṣṭhiraḥ
- 10
कथं च बहुलाः सेनाः पाण्डवः कृष्णसारथिः
अस्यन्न् एको ऽनयत्सर्वाः पितृलोकं धनंजयः
kathaṃ ca bahulāḥ senāḥ pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ
asyann eko 'nayatsarvāḥ pitṛlokaṃ dhanaṃjayaḥ
- 11
एतद् आचक्ष्व मे सर्वं यथावृत्तं तपोधन
यद्यच्च कृतवन्तस्ते तत्र तत्र महारथाः
etad ācakṣva me sarvaṃ yathāvṛttaṃ tapodhana
yadyacca kṛtavantaste tatra tatra mahārathāḥ
- 12
वैशंपायन उवाच
क्षणं कुरु महाराज विपुलो ऽयम् अनुक्रमः
पुण्याख्यानस्य वक्तव्यः कृष्णद्वैपायनेरितः
महर्षेः सर्वलोकेषु पूजितस्य महात्मनः
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः
vaiśaṃpāyana uvāca
kṣaṇaṃ kuru mahārāja vipulo 'yam anukramaḥ
puṇyākhyānasya vaktavyaḥ kṛṣṇadvaipāyaneritaḥ
maharṣeḥ sarvalokeṣu pūjitasya mahātmanaḥ
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ
- 13
इदं शतसहस्रं हि श्लोकानां पुण्यकर्मणाम्
सत्यवत्यात्मजेनेह व्याख्यातम् अमितौजसा
उपाख्यानैः सह ज्ञेयं श्राव्यं भारतम् उत्तमम्
संक्षेपेण तु वक्ष्यामि सर्वम् एतन्नराधिप
अध्यायानां सहस्रे द्वे पर्वणां शतम् एव च
श्लोकानां तु सहस्राणि नवतिश्च दशैव च
ततो ऽष्टादशभिः पर्वैः संगृहीतं महर्षिणा
idaṃ śatasahasraṃ hi ślokānāṃ puṇyakarmaṇām
satyavatyātmajeneha vyākhyātam amitaujasā
upākhyānaiḥ saha jñeyaṃ śrāvyaṃ bhāratam uttamam
saṃkṣepeṇa tu vakṣyāmi sarvam etannarādhipa
adhyāyānāṃ sahasre dve parvaṇāṃ śatam eva ca
ślokānāṃ tu sahasrāṇi navatiśca daśaiva ca
tato 'ṣṭādaśabhiḥ parvaiḥ saṃgṛhītaṃ maharṣiṇā
- 14
य इदं श्रावयेद्विद्वान्यश्चेदं शृणुयान्नरः
ते ब्रह्मणः स्थानम् एत्य प्राप्नुयुर्देवतुल्यताम्
ya idaṃ śrāvayedvidvānyaścedaṃ śṛṇuyānnaraḥ
te brahmaṇaḥ sthānam etya prāpnuyurdevatulyatām
- 15
इदं हि वेदैः समितं पवित्रम् अपि चोत्तमम्
श्राव्याणाम् उत्तमं चेदं पुराणम् ऋषिसंस्तुतम्
idaṃ hi vedaiḥ samitaṃ pavitram api cottamam
śrāvyāṇām uttamaṃ cedaṃ purāṇam ṛṣisaṃstutam
- 16
अस्मिन्न् अर्थश्च धर्मश्च निखिलेनोपदिश्यते
इतिहासे महापुण्ये बुद्धिश्च परिनैष्ठिकी
asminn arthaśca dharmaśca nikhilenopadiśyate
itihāse mahāpuṇye buddhiśca parinaiṣṭhikī
- 17
अक्षुद्रान्दानशीलांश्च सत्यशीलान् अनास्तिकान्
कार्ष्णं वेदम् इमं विद्वाञ्श्रावयित्वार्थम् अश्नुते
akṣudrāndānaśīlāṃśca satyaśīlān anāstikān
kārṣṇaṃ vedam imaṃ vidvāñśrāvayitvārtham aśnute
- 18
भ्रूणहत्याकृतं चापि पापं जह्याद् असंशयम्
इतिहासम् इमं श्रुत्वा पुरुषो ऽपि सुदारुणः
मुच्यते सर्वपापेभ्यो राहुणा चन्द्रमा यथा
तत्क्षणाज्जायते दान्तः शश्वच्छान्तिं नियच्छति
bhrūṇahatyākṛtaṃ cāpi pāpaṃ jahyād asaṃśayam
itihāsam imaṃ śrutvā puruṣo 'pi sudāruṇaḥ
mucyate sarvapāpebhyo rāhuṇā candramā yathā
tatkṣaṇājjāyate dāntaḥ śaśvacchāntiṃ niyacchati
- 19
जयो नामेतिहासो ऽयं श्रोतव्यो विजिगीषुणा
महीं विजयते सर्वां शत्रूंश्चापि पराजयेत्
प्रसूते गर्भिणी पुत्रं कन्या सत्पतिम् अश्नुते
jayo nāmetihāso 'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā
mahīṃ vijayate sarvāṃ śatrūṃścāpi parājayet
prasūte garbhiṇī putraṃ kanyā satpatim aśnute
- 20
इदं पुंसवनं श्रेष्ठम् इदं स्वस्त्ययनं महत्
महिषीयुवराजाभ्यां श्रोतव्यं बहुशस्तथा
वीरं जनयते पुत्रं कन्यां वा राज्यभागिनीम्
idaṃ puṃsavanaṃ śreṣṭham idaṃ svastyayanaṃ mahat
mahiṣīyuvarājābhyāṃ śrotavyaṃ bahuśastathā
vīraṃ janayate putraṃ kanyāṃ vā rājyabhāginīm
- 21
अर्थशास्त्रम् इदं पुण्यं धर्मशास्त्रम् इदं परम्
मोक्षशास्त्रम् इदं प्रोक्तं व्यासेनामितबुद्धिना
arthaśāstram idaṃ puṇyaṃ dharmaśāstram idaṃ param
mokṣaśāstram idaṃ proktaṃ vyāsenāmitabuddhinā
- 22
संप्रत्याचक्षते चैव आख्यास्यन्ति तथापरे
पुत्राः शुश्रूषवः सन्ति प्रेष्याश्च प्रियकारिणः
saṃpratyācakṣate caiva ākhyāsyanti tathāpare
putrāḥ śuśrūṣavaḥ santi preṣyāśca priyakāriṇaḥ
- 23
शरीरेण कृतं पापं वाचा च मनसैव च
सर्वं तत्त्यजति क्षिप्रम् इदं शृण्वन्नरः सदा
śarīreṇa kṛtaṃ pāpaṃ vācā ca manasaiva ca
sarvaṃ tattyajati kṣipram idaṃ śṛṇvannaraḥ sadā
- 24
भारतानां महज्जन्म शृण्वताम् अनसूयताम्
नास्ति व्याधिभयं तेषां परलोकभयं कुतः
bhāratānāṃ mahajjanma śṛṇvatām anasūyatām
nāsti vyādhibhayaṃ teṣāṃ paralokabhayaṃ kutaḥ
- 25
धन्यं यशस्यम् आयुष्यं स्वर्ग्यं पुण्यं तथैव च
कृष्णद्वैपायनेनेदं कृतं पुण्यचिकीर्षुणा
dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ puṇyaṃ tathaiva ca
kṛṣṇadvaipāyanenedaṃ kṛtaṃ puṇyacikīrṣuṇā
- 26
कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम्
अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम्
सर्वविद्यावदातानां लोके प्रथितकर्मणाम्
य इदं मानवो लोके पुण्यान्वै ब्राह्मणाञ्शुचीन्
श्रावयेत महापुण्यं तस्य धर्मः सनातनः
कुरूणां प्रथितं वंशं कीर्तयन्सततं शुचिः
वंशम् आप्नोति विपुलं लोके पूज्यतमो भवेत्
यो ऽधीते भारतं पुण्यं ब्राह्मणो नियतव्रतः
चतुरो वार्षिकान्मासान्सर्वपापैः प्रमुच्यते
विज्ञेयः स च वेदानां पारगो भारतं पठन्
देवा ब्रह्मर्षयो यत्र पुण्या राजर्षयस्तथा
कीर्त्यन्ते धूतपाप्मानः कीर्त्यते केशवस्तथा
भगवांश्चापि देवेशो यत्र देवी च कीर्त्यते
अनेकजननो यत्र कार्त्तिकेयस्य संभवः
ब्राह्मणानां गवां चैव माहात्म्यं यत्र कीर्त्यते
सर्वश्रुतिसमूहो ऽयं श्रोतव्यो धर्मबुद्धिभिः
kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām
anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūridraviṇatejasām
sarvavidyāvadātānāṃ loke prathitakarmaṇām
ya idaṃ mānavo loke puṇyānvai brāhmaṇāñśucīn
śrāvayeta mahāpuṇyaṃ tasya dharmaḥ sanātanaḥ
kurūṇāṃ prathitaṃ vaṃśaṃ kīrtayansatataṃ śuciḥ
vaṃśam āpnoti vipulaṃ loke pūjyatamo bhavet
yo 'dhīte bhārataṃ puṇyaṃ brāhmaṇo niyatavrataḥ
caturo vārṣikānmāsānsarvapāpaiḥ pramucyate
vijñeyaḥ sa ca vedānāṃ pārago bhārataṃ paṭhan
devā brahmarṣayo yatra puṇyā rājarṣayastathā
kīrtyante dhūtapāpmānaḥ kīrtyate keśavastathā
bhagavāṃścāpi deveśo yatra devī ca kīrtyate
anekajanano yatra kārttikeyasya saṃbhavaḥ
brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva māhātmyaṃ yatra kīrtyate
sarvaśrutisamūho 'yaṃ śrotavyo dharmabuddhibhiḥ
- 27
यथा समुद्रो भगवान्यथा च हिमवान्गिरिः
ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतम् उच्यते
yathā samudro bhagavānyathā ca himavāngiriḥ
khyātāvubhau ratnanidhī tathā bhāratam ucyate
- 28
य इदं श्रावयेद्विद्वान्ब्राह्मणान् इह पर्वसु
धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयं स गच्छति
ya idaṃ śrāvayedvidvānbrāhmaṇān iha parvasu
dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyaṃ sa gacchati
- 29
यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादम् अन्ततः
अक्षय्यं तस्य तच्छ्राद्धम् उपतिष्ठेत्पितॄन् अपि
yaścedaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇānpādam antataḥ
akṣayyaṃ tasya tacchrāddham upatiṣṭhetpitṝn api
- 30
अह्ना यद् एनश्चाज्ञानात्प्रकरोति नरश्चरन्
तन्महाभारताख्यानं श्रुत्वैव प्रविलीयते
अह्ना यद् एनः क्रियते इन्द्रियैर्मनसापि वा
ज्ञानाद् अज्ञानतो वापि प्रकरोति नरश्च यत्
ahnā yad enaścājñānātprakaroti naraścaran
tanmahābhāratākhyānaṃ śrutvaiva pravilīyate
ahnā yad enaḥ kriyate indriyairmanasāpi vā
jñānād ajñānato vāpi prakaroti naraśca yat

