27 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
संभवं भरतस्याहं चरितं च महामतेः
शकुन्तलायाश्चोत्पत्तिं श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
दुष्यन्तेन च वीरेण यथा प्राप्ता शकुन्तला
तं वै पुरुषसिंहस्य भगवन्विस्तरं त्वहम्
श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वज्ञ सर्वं मतिमतां वर
janamejaya uvāca
saṃbhavaṃ bharatasyāhaṃ caritaṃ ca mahāmateḥ
śakuntalāyāścotpattiṃ śrotum icchāmi tattvataḥ
duṣyantena ca vīreṇa yathā prāptā śakuntalā
taṃ vai puruṣasiṃhasya bhagavanvistaraṃ tvaham
śrotum icchāmi tattvajña sarvaṃ matimatāṃ vara
- 2
वैशंपायन उवाच
स कदाचिन्महाबाहुः प्रभूतबलवाहनः
वनं जगाम गहनं हयनागशतैर्वृतः
vaiśaṃpāyana uvāca
sa kadācinmahābāhuḥ prabhūtabalavāhanaḥ
vanaṃ jagāma gahanaṃ hayanāgaśatairvṛtaḥ
- 3
खड्गशक्तिधरैर्वीरैर्गदामुसलपाणिभिः
प्रासतोमरहस्तैश्च ययौ योधशतैर्वृतः
khaḍgaśaktidharairvīrairgadāmusalapāṇibhiḥ
prāsatomarahastaiśca yayau yodhaśatairvṛtaḥ
- 4
सिंहनादैश्च योधानां शङ्खदुन्दुभिनिस्वनैः
रथनेमिस्वनैश्चापि सनागवरबृंहितैः
नानायुधधरैश्चापि नानावेषधरैस्तथा
siṃhanādaiśca yodhānāṃ śaṅkhadundubhinisvanaiḥ
rathanemisvanaiścāpi sanāgavarabṛṃhitaiḥ
nānāyudhadharaiścāpi nānāveṣadharaistathā
- 5
हेषितस्वनमिश्रैश्च क्ष्वेडितास्फोटितस्वनैः
आसीत्किलकिलाशब्दस्तस्मिन्गच्छति पार्थिवे
heṣitasvanamiśraiśca kṣveḍitāsphoṭitasvanaiḥ
āsītkilakilāśabdastasmingacchati pārthive
- 6
प्रासादवरशृङ्गस्थाः परया नृपशोभया
ददृशुस्तं स्त्रियस्तत्र शूरम् आत्मयशस्करम्
prāsādavaraśṛṅgasthāḥ parayā nṛpaśobhayā
dadṛśustaṃ striyastatra śūram ātmayaśaskaram
- 7
शक्रोपमम् अमित्रघ्नं परवारणवारणम्
बलेन चतुरङ्गेण वृतः परमवल्गुना
पश्यन्तः स्त्रीगणास्तत्र शस्त्रपाणिं स्म मेनिरे
śakropamam amitraghnaṃ paravāraṇavāraṇam
balena caturaṅgeṇa vṛtaḥ paramavalgunā
paśyantaḥ strīgaṇāstatra śastrapāṇiṃ sma menire
- 8
अयं स पुरुषव्याघ्रो रणे ऽद्भुतपराक्रमः
यस्य बाहुबलं प्राप्य न भवन्त्यसुहृद्गणाः
ayaṃ sa puruṣavyāghro raṇe 'dbhutaparākramaḥ
yasya bāhubalaṃ prāpya na bhavantyasuhṛdgaṇāḥ
- 9
इति वाचो ब्रुवन्त्यस्ताः स्त्रियः प्रेम्णा नराधिपम्
तुष्टुवुः पुष्पवृष्टीश्च ससृजुस्तस्य मूर्धनि
iti vāco bruvantyastāḥ striyaḥ premṇā narādhipam
tuṣṭuvuḥ puṣpavṛṣṭīśca sasṛjustasya mūrdhani
- 10
तत्र तत्र च विप्रेन्द्रैः स्तूयमानः समन्ततः
निर्ययौ परया प्रीत्या वनं मृगजिघांसया
तं देवराजप्रतिमं मत्तवारणधूर्गतम्
द्विजक्षत्रियविट्शूद्रा निर्यान्तम् अनुजग्मिरे
ददृशुर्वर्धमानास्ते आशीर्भिश्च जयेन च
tatra tatra ca viprendraiḥ stūyamānaḥ samantataḥ
niryayau parayā prītyā vanaṃ mṛgajighāṃsayā
taṃ devarājapratimaṃ mattavāraṇadhūrgatam
dvijakṣatriyaviṭśūdrā niryāntam anujagmire
dadṛśurvardhamānāste āśīrbhiśca jayena ca
- 11
सुदूरम् अनुजग्मुस्तं पौरजानपदास्तदा
न्यवर्तन्त ततः पश्चाद् अनुज्ञाता नृपेण ह
sudūram anujagmustaṃ paurajānapadāstadā
nyavartanta tataḥ paścād anujñātā nṛpeṇa ha
- 12
सुपर्णप्रतिमेनाथ रथेन वसुधाधिपः
महीम् आपूरयामास घोषेण त्रिदिवं तथा
suparṇapratimenātha rathena vasudhādhipaḥ
mahīm āpūrayāmāsa ghoṣeṇa tridivaṃ tathā
- 13
स गच्छन्ददृशे धीमान्नन्दनप्रतिमं वनम्
बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थधवसंकुलम्
sa gacchandadṛśe dhīmānnandanapratimaṃ vanam
bilvārkakhadirākīrṇaṃ kapitthadhavasaṃkulam
- 14
विषमं पर्वतप्रस्थैर् अश्मभिश्च समावृतम्
निर्जलं निर्मनुष्यं च बहुयोजनम् आयतम्
मृगसंघैर्वृतं घोरैर् अन्यैश्चापि वनेचरैः
viṣamaṃ parvataprasthair aśmabhiśca samāvṛtam
nirjalaṃ nirmanuṣyaṃ ca bahuyojanam āyatam
mṛgasaṃghairvṛtaṃ ghorair anyaiścāpi vanecaraiḥ
- 15
तद्वनं मनुजव्याघ्रः सभृत्यबलवाहनः
लोडयामास दुःषन्तः सूदयन्विविधान्मृगान्
tadvanaṃ manujavyāghraḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ
loḍayāmāsa duḥṣantaḥ sūdayanvividhānmṛgān
- 16
बाणगोचरसम्प्राप्तांस्तत्र व्याघ्रगणान्बहून्
पातयामास दुःषन्तो निर्बिभेद च सायकैः
bāṇagocarasamprāptāṃstatra vyāghragaṇānbahūn
pātayāmāsa duḥṣanto nirbibheda ca sāyakaiḥ
- 17
दूरस्थान्सायकैः कांश्चिद् अभिनत्स नरर्षभः
अभ्याशम् आगतांश्चान्यान्खड्गेन निरकृन्तत
dūrasthānsāyakaiḥ kāṃścid abhinatsa nararṣabhaḥ
abhyāśam āgatāṃścānyānkhaḍgena nirakṛntata
- 18
कांश्चिद् एणान्स निर्जघ्ने शक्त्या शक्तिमतां वरः
गदामण्डलतत्त्वज्ञश्चचारामितविक्रमः
kāṃścid eṇānsa nirjaghne śaktyā śaktimatāṃ varaḥ
gadāmaṇḍalatattvajñaścacārāmitavikramaḥ
- 19
तोमरैर् असिभिश्चापि गदामुसलकर्पणैः
चचार स विनिघ्नन्वै वन्यांस्तत्र मृगद्विजान्
tomarair asibhiścāpi gadāmusalakarpaṇaiḥ
cacāra sa vinighnanvai vanyāṃstatra mṛgadvijān
- 20
राज्ञा चाद्भुतवीर्येण योधैश्च समरप्रियैः
लोड्यमानं महारण्यं तत्यजुश्च महामृगाः
rājñā cādbhutavīryeṇa yodhaiśca samarapriyaiḥ
loḍyamānaṃ mahāraṇyaṃ tatyajuśca mahāmṛgāḥ
- 21
तत्र विद्रुतसंघानि हतयूथपतीनि च
मृगयूथान्यथौत्सुक्याच्छब्दं चक्रुस्ततस्ततः
tatra vidrutasaṃghāni hatayūthapatīni ca
mṛgayūthānyathautsukyācchabdaṃ cakrustatastataḥ
- 22
शुष्कां चापि नदीं गत्वा जलनैराश्यकर्शिताः
व्यायामक्लान्तहृदयाः पतन्ति स्म विचेतसः
śuṣkāṃ cāpi nadīṃ gatvā jalanairāśyakarśitāḥ
vyāyāmaklāntahṛdayāḥ patanti sma vicetasaḥ
- 23
क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च पतिता भुवि
केचित्तत्र नरव्याघ्रैर् अभक्ष्यन्त बुभुक्षितैः
kṣutpipāsāparītāśca śrāntāśca patitā bhuvi
kecittatra naravyāghrair abhakṣyanta bubhukṣitaiḥ
- 24
केचिद् अग्निम् अथोत्पाद्य समिध्य च वनेचराः
भक्षयन्ति स्म मांसानि प्रकुट्य विधिवत्तदा
kecid agnim athotpādya samidhya ca vanecarāḥ
bhakṣayanti sma māṃsāni prakuṭya vidhivattadā
- 25
तत्र केचिद्गजा मत्ता बलिनः शस्त्रविक्षताः
संकोच्याग्रकरान्भीताः प्रद्रवन्ति स्म वेगिताः
tatra kecidgajā mattā balinaḥ śastravikṣatāḥ
saṃkocyāgrakarānbhītāḥ pradravanti sma vegitāḥ
- 26
शकृन्मूत्रं सृजन्तश्च क्षरन्तः शोणितं बहु
वन्या गजवरास्तत्र ममृदुर्मनुजान्बहून्
śakṛnmūtraṃ sṛjantaśca kṣarantaḥ śoṇitaṃ bahu
vanyā gajavarāstatra mamṛdurmanujānbahūn
- 27
तद्वनं बलमेघेन शरधारेण संवृतम्
व्यरोचन्महिषाकीर्णं राज्ञा हतमहामृगम्
tadvanaṃ balameghena śaradhāreṇa saṃvṛtam
vyarocanmahiṣākīrṇaṃ rājñā hatamahāmṛgam

