58 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
ययातिः पूर्वको ऽस्माकं दशमो यः प्रजापतेः
कथं स शुक्रतनयां लेभे परमदुर्लभाम्
janamejaya uvāca
yayātiḥ pūrvako 'smākaṃ daśamo yaḥ prajāpateḥ
kathaṃ sa śukratanayāṃ lebhe paramadurlabhām
- 2
एतद् इच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण द्विजोत्तम
वर्णसंकरजो धर्मः कथं तं नास्पृशत्तदा
जरासंचारणं चापि अन्यदेहेषु नः श्रुतम्
आनुपूर्व्या च मे शंस पूरोर्वंशकरान्पृथक्
etad icchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa dvijottama
varṇasaṃkarajo dharmaḥ kathaṃ taṃ nāspṛśattadā
jarāsaṃcāraṇaṃ cāpi anyadeheṣu naḥ śrutam
ānupūrvyā ca me śaṃsa pūrorvaṃśakarānpṛthak
- 3
वैशंपायन उवाच
ययातिर् आसीद्राजर्षिर्देवराजसमद्युतिः
तं शुक्रवृषपर्वाणौ वव्राते वै यथा पुरा
vaiśaṃpāyana uvāca
yayātir āsīdrājarṣirdevarājasamadyutiḥ
taṃ śukravṛṣaparvāṇau vavrāte vai yathā purā
- 4
तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छतो जनमेजय
देवयान्याश्च संयोगं ययातेर्नाहुषस्य च
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi pṛcchato janamejaya
devayānyāśca saṃyogaṃ yayāternāhuṣasya ca
- 5
सुराणाम् असुराणां च समजायत वै मिथः
ऐश्वर्यं प्रति संघर्षस्त्रैलोक्ये सचराचरे
surāṇām asurāṇāṃ ca samajāyata vai mithaḥ
aiśvaryaṃ prati saṃgharṣastrailokye sacarācare
- 6
जिगीषया ततो देवा वव्रिर आङ्गिरसं मुनिम्
पौरोहित्येन याज्यार्थे काव्यं तूशनसं परे
ब्राह्मणौ तावुभौ नित्यम् अन्योन्यस्पर्धिनौ भृशम्
jigīṣayā tato devā vavrira āṅgirasaṃ munim
paurohityena yājyārthe kāvyaṃ tūśanasaṃ pare
brāhmaṇau tāvubhau nityam anyonyaspardhinau bhṛśam
- 7
तत्र देवा निजघ्नुर्यान्दानवान्युधि संगतान्
तान्पुनर्जीवयामास काव्यो विद्याबलाश्रयात्
ततस्ते पुनर् उत्थाय योधयांचक्रिरे सुरान्
tatra devā nijaghnuryāndānavānyudhi saṃgatān
tānpunarjīvayāmāsa kāvyo vidyābalāśrayāt
tataste punar utthāya yodhayāṃcakrire surān
- 8
असुरास्तु निजघ्नुर्यान्सुरान्समरमूर्धनि
न तान्संजीवयामास बृहस्पतिर् उदारधीः
asurāstu nijaghnuryānsurānsamaramūrdhani
na tānsaṃjīvayāmāsa bṛhaspatir udāradhīḥ
- 9
न हि वेद स तां विद्यां यां काव्यो वेद वीर्यवान्
संजीवनीं ततो देवा विषादम् अगमन्परम्
na hi veda sa tāṃ vidyāṃ yāṃ kāvyo veda vīryavān
saṃjīvanīṃ tato devā viṣādam agamanparam
- 10
ते तु देवा भयोद्विग्नाः काव्याद् उशनसस्तदा
ऊचुः कचम् उपागम्य ज्येष्ठं पुत्रं बृहस्पतेः
te tu devā bhayodvignāḥ kāvyād uśanasastadā
ūcuḥ kacam upāgamya jyeṣṭhaṃ putraṃ bṛhaspateḥ
- 11
भजमानान्भजस्वास्मान्कुरु नः साह्यम् उत्तमम्
यासौ विद्या निवसति ब्राह्मणे ऽमिततेजसि
शुक्रे ताम् आहर क्षिप्रं भागभाङ्नो भविष्यसि
bhajamānānbhajasvāsmānkuru naḥ sāhyam uttamam
yāsau vidyā nivasati brāhmaṇe 'mitatejasi
śukre tām āhara kṣipraṃ bhāgabhāṅno bhaviṣyasi
- 12
वृषपर्वसमीपे स शक्यो द्रष्टुं त्वया द्विजः
रक्षते दानवांस्तत्र न स रक्षत्यदानवान्
vṛṣaparvasamīpe sa śakyo draṣṭuṃ tvayā dvijaḥ
rakṣate dānavāṃstatra na sa rakṣatyadānavān
- 13
तम् आराधयितुं शक्तो भवान्पूर्ववयाः कविम्
देवयानीं च दयितां सुतां तस्य महात्मनः
tam ārādhayituṃ śakto bhavānpūrvavayāḥ kavim
devayānīṃ ca dayitāṃ sutāṃ tasya mahātmanaḥ
- 14
त्वम् आराधयितुं शक्तो नान्यः कश्चन विद्यते
शीलदाक्षिण्यमाधुर्यैर् आचारेण दमेन च
देवयान्यां हि तुष्टायां विद्यां तां प्राप्स्यसि ध्रुवम्
tvam ārādhayituṃ śakto nānyaḥ kaścana vidyate
śīladākṣiṇyamādhuryair ācāreṇa damena ca
devayānyāṃ hi tuṣṭāyāṃ vidyāṃ tāṃ prāpsyasi dhruvam
- 15
तथेत्युक्त्वा ततः प्रायाद्बृहस्पतिसुतः कचः
तदाभिपूजितो देवैः समीपं वृषपर्वणः
tathetyuktvā tataḥ prāyādbṛhaspatisutaḥ kacaḥ
tadābhipūjito devaiḥ samīpaṃ vṛṣaparvaṇaḥ
- 16
स गत्वा त्वरितो राजन्देवैः संप्रेषितः कचः
असुरेन्द्रपुरे शुक्रं दृष्ट्वा वाक्यम् उवाच ह
sa gatvā tvarito rājandevaiḥ saṃpreṣitaḥ kacaḥ
asurendrapure śukraṃ dṛṣṭvā vākyam uvāca ha
- 17
ऋषेर् अङ्गिरसः पौत्रं पुत्रं साक्षाद्बृहस्पतेः
नाम्ना कच इति ख्यातं शिष्यं गृह्णातु मां भवान्
ṛṣer aṅgirasaḥ pautraṃ putraṃ sākṣādbṛhaspateḥ
nāmnā kaca iti khyātaṃ śiṣyaṃ gṛhṇātu māṃ bhavān
- 18
ब्रह्मचर्यं चरिष्यामि त्वय्यहं परमं गुरौ
अनुमन्यस्व मां ब्रह्मन्सहस्रं परिवत्सरान्
brahmacaryaṃ cariṣyāmi tvayyahaṃ paramaṃ gurau
anumanyasva māṃ brahmansahasraṃ parivatsarān
- 19
शुक्र उवाच
कच सुस्वागतं ते ऽस्तु प्रतिगृह्णामि ते वचः
अर्चयिष्ये ऽहम् अर्च्यं त्वाम् अर्चितो ऽस्तु बृहस्पतिः
śukra uvāca
kaca susvāgataṃ te 'stu pratigṛhṇāmi te vacaḥ
arcayiṣye 'ham arcyaṃ tvām arcito 'stu bṛhaspatiḥ
- 20
वैशंपायन उवाच
कचस्तु तं तथेत्युक्त्वा प्रतिजग्राह तद्व्रतम्
आदिष्टं कविपुत्रेण शुक्रेणोशनसा स्वयम्
vaiśaṃpāyana uvāca
kacastu taṃ tathetyuktvā pratijagrāha tadvratam
ādiṣṭaṃ kaviputreṇa śukreṇośanasā svayam
- 21
व्रतस्य व्रतकालं स यथोक्तं प्रत्यगृह्णत
आराधयन्न् उपाध्यायं देवयानीं च भारत
vratasya vratakālaṃ sa yathoktaṃ pratyagṛhṇata
ārādhayann upādhyāyaṃ devayānīṃ ca bhārata
- 22
नित्यम् आराधयिष्यंस्तां युवा यौवनगो आमुखे
गायन्नृत्यन्वादयंश्च देवयानीम् अतोषयत्
nityam ārādhayiṣyaṃstāṃ yuvā yauvanago āmukhe
gāyannṛtyanvādayaṃśca devayānīm atoṣayat
- 23
संशीलयन्देवयानीं कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम्
पुष्पैः फलैः प्रेषणैश्च तोषयामास भारत
ततः सहस्रं गुरुगाः संरक्षन्वन्यम् आहरत्
saṃśīlayandevayānīṃ kanyāṃ samprāptayauvanām
puṣpaiḥ phalaiḥ preṣaṇaiśca toṣayāmāsa bhārata
tataḥ sahasraṃ gurugāḥ saṃrakṣanvanyam āharat
- 24
गायन्तं चैव शुक्लं च दातारं प्रियवादिनम्
नार्यो नरं कामयन्ते रूपिणं स्रग्विणं तथा
gāyantaṃ caiva śuklaṃ ca dātāraṃ priyavādinam
nāryo naraṃ kāmayante rūpiṇaṃ sragviṇaṃ tathā
- 25
पञ्च वर्षशतान्येवं कचस्य चरतो व्रतम्
तत्रातीयुर् अथो बुद्ध्वा दानवास्तं ततः कचम्
pañca varṣaśatānyevaṃ kacasya carato vratam
tatrātīyur atho buddhvā dānavāstaṃ tataḥ kacam
- 26
गा रक्षन्तं वने दृष्ट्वा रहस्येकम् अमर्षिताः
जघ्नुर्बृहस्पतेर्द्वेषाद्विद्यारक्षार्थम् एव च
हत्वा शालावृकेभ्यश्च प्रायच्छंस्तिलशः कृतम्
gā rakṣantaṃ vane dṛṣṭvā rahasyekam amarṣitāḥ
jaghnurbṛhaspaterdveṣādvidyārakṣārtham eva ca
hatvā śālāvṛkebhyaśca prāyacchaṃstilaśaḥ kṛtam
- 27
ततो गावो निवृत्तास्ता अगोपाः स्वं निवेशनम्
ता दृष्ट्वा रहिता गास्तु कचेनाभ्यागता वनात्
उवाच वचनं काले देवयान्यथ भारत
tato gāvo nivṛttāstā agopāḥ svaṃ niveśanam
tā dṛṣṭvā rahitā gāstu kacenābhyāgatā vanāt
uvāca vacanaṃ kāle devayānyatha bhārata
- 28
अहुतं चाग्निहोत्रं ते सूर्यश्चास्तं गतः प्रभो
अगोपाश्चागता गावः कचस्तात न दृश्यते
ahutaṃ cāgnihotraṃ te sūryaścāstaṃ gataḥ prabho
agopāścāgatā gāvaḥ kacastāta na dṛśyate
- 29
व्यक्तं हतो मृतो वापि कचस्तात भविष्यति
तं विना न च जीवेयं कचं सत्यं ब्रवीमि ते
vyaktaṃ hato mṛto vāpi kacastāta bhaviṣyati
taṃ vinā na ca jīveyaṃ kacaṃ satyaṃ bravīmi te
- 30
शुक्र उवाच
अयम् एहीति शब्देन मृतं संजीवयाम्यहम्
śukra uvāca
ayam ehīti śabdena mṛtaṃ saṃjīvayāmyaham

