51 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
य एते कीर्तिता ब्रह्मन्ये चान्ये नानुकीर्तिताः
सम्यक्ताञ्श्रोतुम् इच्छामि राज्ञश्चान्यान्सुवर्चसः
janamejaya uvāca
ya ete kīrtitā brahmanye cānye nānukīrtitāḥ
samyaktāñśrotum icchāmi rājñaścānyānsuvarcasaḥ
- 2
यदर्थम् इह सम्भूता देवकल्पा महारथाः
भुवि तन्मे महाभाग सम्यग् आख्यातुम् अर्हसि
yadartham iha sambhūtā devakalpā mahārathāḥ
bhuvi tanme mahābhāga samyag ākhyātum arhasi
- 3
वैशंपायन उवाच
रहस्यं खल्विदं राजन्देवानाम् इति नः श्रुतम्
तत्तु ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे
vaiśaṃpāyana uvāca
rahasyaṃ khalvidaṃ rājandevānām iti naḥ śrutam
tattu te kathayiṣyāmi namaskṛtvā svayaṃbhuve
- 4
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां पुरा
जामदग्न्यस्तपस्तेपे महेन्द्रे पर्वतोत्तमे
triḥsaptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ purā
jāmadagnyastapastepe mahendre parvatottame
- 5
तदा निःक्षत्रिये लोके भार्गवेण कृते सति
ब्राह्मणान्क्षत्रिया राजन्गर्भार्थिन्यो ऽभिचक्रमुः
tadā niḥkṣatriye loke bhārgaveṇa kṛte sati
brāhmaṇānkṣatriyā rājangarbhārthinyo 'bhicakramuḥ
- 6
ताभिः सह समापेतुर्ब्राह्मणाः संशितव्रताः
ऋतावृतौ नरव्याघ्र न कामान्नानृतौ तथा
tābhiḥ saha samāpeturbrāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ
ṛtāvṛtau naravyāghra na kāmānnānṛtau tathā
- 7
तेभ्यस्तु लेभिरे गर्भान्क्षत्रियास्ताः सहस्रशः
ततः सुषुविरे राजन्क्षत्रियान्वीर्यसंमतान्
कुमारांश्च कुमारीश्च पुनः क्षत्राभिवृद्धये
tebhyastu lebhire garbhānkṣatriyāstāḥ sahasraśaḥ
tataḥ suṣuvire rājankṣatriyānvīryasaṃmatān
kumārāṃśca kumārīśca punaḥ kṣatrābhivṛddhaye
- 8
एवं तद्ब्राह्मणैः क्षत्रं क्षत्रियासु तपस्विभिः
प्रनष्टम् उद्धृतं राजन्यथा प्रोक्तं स्वयंभुवा
सर्वेषाम् एव वर्णानां प्रनष्टानां महीपते
ब्राह्मणा एव कुर्वन्ति नित्यम् एव युगे युगे
जातम् ऋध्यत धर्मेण सुदीर्घेणायुषान्वितम्
क्षत्रं तदा महीपाल स्वधर्मं परिपाठनात्
चत्वारो ऽपि तदा वर्णा बभूवुर्ब्राह्मणोत्तराः
evaṃ tadbrāhmaṇaiḥ kṣatraṃ kṣatriyāsu tapasvibhiḥ
pranaṣṭam uddhṛtaṃ rājanyathā proktaṃ svayaṃbhuvā
sarveṣām eva varṇānāṃ pranaṣṭānāṃ mahīpate
brāhmaṇā eva kurvanti nityam eva yuge yuge
jātam ṛdhyata dharmeṇa sudīrgheṇāyuṣānvitam
kṣatraṃ tadā mahīpāla svadharmaṃ paripāṭhanāt
catvāro 'pi tadā varṇā babhūvurbrāhmaṇottarāḥ
- 9
अभ्यगच्छन्न् ऋतौ नारीं न कामान्नानृतौ तथा
तथैवान्यानि भूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि
ऋतौ दारांश्च गच्छन्ति तदा स्म भरतर्षभ
abhyagacchann ṛtau nārīṃ na kāmānnānṛtau tathā
tathaivānyāni bhūtāni tiryagyonigatānyapi
ṛtau dārāṃśca gacchanti tadā sma bharatarṣabha
- 10
ततो ऽवर्धन्त धर्मेण सहस्रशतजीविनः
ताः प्रजाः पृथिवीपाल धर्मव्रतपरायणाः
आधिभिर्व्याधिभिश्चैव विमुक्ताः सर्वशो नराः
tato 'vardhanta dharmeṇa sahasraśatajīvinaḥ
tāḥ prajāḥ pṛthivīpāla dharmavrataparāyaṇāḥ
ādhibhirvyādhibhiścaiva vimuktāḥ sarvaśo narāḥ
- 11
अथेमां सागरापाङ्गां गां गजेन्द्रगताखिलाम्
अध्यतिष्ठत्पुनः क्षत्रं सशैलवनकाननाम्
athemāṃ sāgarāpāṅgāṃ gāṃ gajendragatākhilām
adhyatiṣṭhatpunaḥ kṣatraṃ saśailavanakānanām
- 12
प्रशासति पुनः क्षत्रे धर्मेणेमां वसुंधराम्
ब्राह्मणाद्यास्तदा वर्णा लेभिरे मुदम् उत्तमाम्
praśāsati punaḥ kṣatre dharmeṇemāṃ vasuṃdharām
brāhmaṇādyāstadā varṇā lebhire mudam uttamām
- 13
कामक्रोधोद्भवान्दोषान्निरस्य च नराधिपाः
दण्डं दण्ड्येषु धर्मेण प्रणयन्तो ऽन्वपालयन्
kāmakrodhodbhavāndoṣānnirasya ca narādhipāḥ
daṇḍaṃ daṇḍyeṣu dharmeṇa praṇayanto 'nvapālayan
- 14
तथा धर्मपरे क्षत्रे सहस्राक्षः शतक्रतुः
स्वादु देशे च काले च ववर्षाप्याययन्प्रजाः
tathā dharmapare kṣatre sahasrākṣaḥ śatakratuḥ
svādu deśe ca kāle ca vavarṣāpyāyayanprajāḥ
- 15
न बाल एव म्रियते तदा कश्चिन्नराधिप
न च स्त्रियं प्रजानाति कश्चिद् अप्राप्तयौवनः
na bāla eva mriyate tadā kaścinnarādhipa
na ca striyaṃ prajānāti kaścid aprāptayauvanaḥ
- 16
एवम् आयुष्मतीभिस्तु प्रजाभिर्भरतर्षभ
इयं सागरपर्यन्ता समापूर्यत मेदिनी
evam āyuṣmatībhistu prajābhirbharatarṣabha
iyaṃ sāgaraparyantā samāpūryata medinī
- 17
ईजिरे च महायज्ञैः क्षत्रिया बहुदक्षिणैः
साङ्गोपनिषदान्वेदान्विप्राश्चाधीयते तदा
ījire ca mahāyajñaiḥ kṣatriyā bahudakṣiṇaiḥ
sāṅgopaniṣadānvedānviprāścādhīyate tadā
- 18
न च विक्रीणते ब्रह्म ब्राह्मणाः स्म तदा नृप
न च शूद्रसमाभ्याशे वेदान् उच्चारयन्त्युत
na ca vikrīṇate brahma brāhmaṇāḥ sma tadā nṛpa
na ca śūdrasamābhyāśe vedān uccārayantyuta
- 19
कारयन्तः कृषिं गोभिस्तथा वैश्याः क्षिताविह
न गाम् अयुञ्जन्त धुरि कृशाङ्गाश्चाप्यजीवयन्
kārayantaḥ kṛṣiṃ gobhistathā vaiśyāḥ kṣitāviha
na gām ayuñjanta dhuri kṛśāṅgāścāpyajīvayan
- 20
फेनपांश्च तथा वत्सान्न दुहन्ति स्म मानवाः
न कूटमानैर्वणिजः पण्यं विक्रीणते तदा
phenapāṃśca tathā vatsānna duhanti sma mānavāḥ
na kūṭamānairvaṇijaḥ paṇyaṃ vikrīṇate tadā
- 21
कर्माणि च नरव्याघ्र धर्मोपेतानि मानवाः
धर्मम् एवानुपश्यन्तश्चक्रुर्धर्मपरायणाः
karmāṇi ca naravyāghra dharmopetāni mānavāḥ
dharmam evānupaśyantaścakrurdharmaparāyaṇāḥ
- 22
स्वकर्मनिरताश्चासन्सर्वे वर्णा नराधिप
धर्मम् एवानुवर्तन्ते न पश्यन्ति स्म किल्बिषम्
बभूवुः कर्मसु स्वेषु सम्यक्सर्वाः प्रजाः स्थिताः
एवं तदा नरव्याघ्र धर्मो न ह्रसते क्वचित्
svakarmaniratāścāsansarve varṇā narādhipa
dharmam evānuvartante na paśyanti sma kilbiṣam
babhūvuḥ karmasu sveṣu samyaksarvāḥ prajāḥ sthitāḥ
evaṃ tadā naravyāghra dharmo na hrasate kvacit
- 23
काले गावः प्रसूयन्ते नार्यश्च भरतर्षभ
फलन्त्यृतुषु वृक्षाश्च पुष्पाणि च फलानि च
kāle gāvaḥ prasūyante nāryaśca bharatarṣabha
phalantyṛtuṣu vṛkṣāśca puṣpāṇi ca phalāni ca
- 24
एवं कृतयुगे सम्यग्वर्तमाने तदा नृप
आपूर्यत मही कृत्स्ना प्राणिभिर्बहुभिर्भृशम्
evaṃ kṛtayuge samyagvartamāne tadā nṛpa
āpūryata mahī kṛtsnā prāṇibhirbahubhirbhṛśam
- 25
ततः समुदिते लोके मानुषे भरतर्षभ
असुरा जज्ञिरे क्षेत्रे राज्ञां मनुजपुंगव
tataḥ samudite loke mānuṣe bharatarṣabha
asurā jajñire kṣetre rājñāṃ manujapuṃgava
- 26
आदित्यैर्हि तदा दैत्या बहुशो निर्जिता युधि
ऐश्वर्याद्भ्रंशिताश्चापि संबभूवुः क्षिताविह
ādityairhi tadā daityā bahuśo nirjitā yudhi
aiśvaryādbhraṃśitāścāpi saṃbabhūvuḥ kṣitāviha
- 27
इह देवत्वम् इच्छन्तो मानुषेषु मनस्विनः
जज्ञिरे भुवि भूतेषु तेषु तेष्वसुरा विभो
iha devatvam icchanto mānuṣeṣu manasvinaḥ
jajñire bhuvi bhūteṣu teṣu teṣvasurā vibho
- 28
गोष्वश्वेषु च राजेन्द्र खरोष्ट्रमहिषेषु च
क्रव्यादेषु च भूतेषु गजेषु च मृगेषु च
goṣvaśveṣu ca rājendra kharoṣṭramahiṣeṣu ca
kravyādeṣu ca bhūteṣu gajeṣu ca mṛgeṣu ca
- 29
जातैर् इह महीपाल जायमानैश्च तैर्मही
न शशाकात्मनात्मानम् इयं धारयितुं धरा
jātair iha mahīpāla jāyamānaiśca tairmahī
na śaśākātmanātmānam iyaṃ dhārayituṃ dharā
- 30
अथ जाता महीपालाः केचिद्बलसमन्विताः
दितेः पुत्रा दनोश्चैव तस्माल्लोकाद् इह च्युताः
atha jātā mahīpālāḥ kecidbalasamanvitāḥ
diteḥ putrā danoścaiva tasmāllokād iha cyutāḥ

