Sanskrit

33 shlokas

  1. 1
  2. 2
  3. 3
  4. 4
  5. 5

    शकुन्तलोवाच

    फलाहारो गतो राजन्पिता मे इत आश्रमात्

    तं मुहूर्तं प्रतीक्षस्व स मां तुभ्यं प्रदास्यति

    दुःषन्तः

    पिता हि मे प्रभुर्नित्यं दैवतं परमं मम

    यस्य मां दास्यति पिता स मे भर्ता भविष्यति

    पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने

    पुत्रस्तु स्थविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यम् अर्हति

    अमन्यमाना राजेन्द्र पितरं मे तपस्विनम्

    अधर्मेण हि धर्मिष्ठ कथं वरम् उपास्महे

    मा मैवं वद सुश्रोणि तपोराशिं दयात्मकम्

    मन्युप्रहरणा विप्रा न विप्राः शस्त्रपाणयः

    अग्निर्दहति तेजोभिः सूर्यो दहति रश्मिभिः

    राजा दहति दण्डेन ब्राह्मणो मन्युना दहेत्

    क्रोधितो मन्युना हन्ति वज्रपाणिर् इवासुरान्

    जानामि भद्रे तम् ऋषिं तस्य मन्युर्न विद्यते

    मन्युना घ्नन्ति ते शत्रून्वज्रेणेन्द्र इवासुरान्

    śakuntalovāca

    phalāhāro gato rājanpitā me ita āśramāt

    taṃ muhūrtaṃ pratīkṣasva sa māṃ tubhyaṃ pradāsyati

    duḥṣantaḥ

    pitā hi me prabhurnityaṃ daivataṃ paramaṃ mama

    yasya māṃ dāsyati pitā sa me bhartā bhaviṣyati

    pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane

    putrastu sthavire bhāve na strī svātantryam arhati

    amanyamānā rājendra pitaraṃ me tapasvinam

    adharmeṇa hi dharmiṣṭha kathaṃ varam upāsmahe

    mā maivaṃ vada suśroṇi taporāśiṃ dayātmakam

    manyupraharaṇā viprā na viprāḥ śastrapāṇayaḥ

    agnirdahati tejobhiḥ sūryo dahati raśmibhiḥ

    rājā dahati daṇḍena brāhmaṇo manyunā dahet

    krodhito manyunā hanti vajrapāṇir ivāsurān

    jānāmi bhadre tam ṛṣiṃ tasya manyurna vidyate

    manyunā ghnanti te śatrūnvajreṇendra ivāsurān

  6. 6
  7. 7
  8. 8
  9. 9
  10. 10
  11. 11
  12. 12
  13. 13
  14. 14

    सा त्वं मम सकामस्य सकामा वरवर्णिनि

    त्वयैवं का समा नारी न गन्धर्वी तथाप्सराः

    न मिश्रकेशी रम्भा वा न घृताची न मेनका

    चार्वङ्गी वसुकेशी च यथा त्वं मत्तकाशिनि

    कम्बुग्रीवा च सुश्रोणी मृगाक्षी सुस्तनीति च

    निगूढगुल्फा रक्तौष्ठी सुरक्तनखपद्धतिः

    ईषच्च गद्गदां वाचं रम्भोरु त्वं शुचिस्मिते

    यौ तौ जातौ सुसंश्लिष्टौ मध्ये हारविलक्षितौ

    अनर्हं धारयन्नित्यम् अमलं वा चीरवल्कलम्

    इदं शैलकुशाकीर्णं पल्लवैर् उपसेवितम्

    सिंहशार्दूलसंयुक्तं मृगपक्षिसमाकुलम्

    वनं कण्टकितं घोरं निर्मनुष्यम् अभूतवत्

    अर्हसे हर्म्यप्रासादान्सौवर्णान्मणिकुट्टिमान्

    स्वास्तीर्णतल्पमुदितान्कार्तस्वरविभूषितान्

    इदं नार्हसि कल्याणि कृपणत्वं वरानने

    मुमूर्षुं मदनाश्लिष्टं त्राहि मां शुभचारिणम्

    न स्मृतिं वाभिजानामि न दिशं गतचापलः

    अर्धनालीकनाराचशक्तितोमरमुद्गराः

    पतन्ति स्म शरीरं मे पादम् ऊरुशिरांसि च

    पुनः प्ररोहते देवि वनं परशुना हतम्

    कामाग्निना सुसंदीप्तं तपत्येव ममाङ्गकम्

    हृदि प्रौढे सुतीक्ष्णाग्रे मन्ये भैषज्यम् ईदृशम्

    प्रेम्णा संभाषणं स्पर्शं स्मृतिर्दृष्टिः कथाम् अपि

    विनान्यौषधकामिन्यः प्रजापतिर् अथाब्रवीत्

    एवम् एतन्महाभागे सुप्रिये स्मितभाषिणि

    गान्धर्वेण विवाहेन भार्या भवितुम् अर्हसि

    sā tvaṃ mama sakāmasya sakāmā varavarṇini

    tvayaivaṃ kā samā nārī na gandharvī tathāpsarāḥ

    na miśrakeśī rambhā vā na ghṛtācī na menakā

    cārvaṅgī vasukeśī ca yathā tvaṃ mattakāśini

    kambugrīvā ca suśroṇī mṛgākṣī sustanīti ca

    nigūḍhagulphā raktauṣṭhī suraktanakhapaddhatiḥ

    īṣacca gadgadāṃ vācaṃ rambhoru tvaṃ śucismite

    yau tau jātau susaṃśliṣṭau madhye hāravilakṣitau

    anarhaṃ dhārayannityam amalaṃ vā cīravalkalam

    idaṃ śailakuśākīrṇaṃ pallavair upasevitam

    siṃhaśārdūlasaṃyuktaṃ mṛgapakṣisamākulam

    vanaṃ kaṇṭakitaṃ ghoraṃ nirmanuṣyam abhūtavat

    arhase harmyaprāsādānsauvarṇānmaṇikuṭṭimān

    svāstīrṇatalpamuditānkārtasvaravibhūṣitān

    idaṃ nārhasi kalyāṇi kṛpaṇatvaṃ varānane

    mumūrṣuṃ madanāśliṣṭaṃ trāhi māṃ śubhacāriṇam

    na smṛtiṃ vābhijānāmi na diśaṃ gatacāpalaḥ

    ardhanālīkanārācaśaktitomaramudgarāḥ

    patanti sma śarīraṃ me pādam ūruśirāṃsi ca

    punaḥ prarohate devi vanaṃ paraśunā hatam

    kāmāgninā susaṃdīptaṃ tapatyeva mamāṅgakam

    hṛdi prauḍhe sutīkṣṇāgre manye bhaiṣajyam īdṛśam

    premṇā saṃbhāṣaṇaṃ sparśaṃ smṛtirdṛṣṭiḥ kathām api

    vinānyauṣadhakāminyaḥ prajāpatir athābravīt

    evam etanmahābhāge supriye smitabhāṣiṇi

    gāndharveṇa vivāhena bhāryā bhavitum arhasi

  15. 15
  16. 16
  17. 17

    युवराजो महाराज सत्यम् एतद्ब्रवीहि मे

    यद्येतद् एवं दुःषन्त अस्तु मे संगमस्त्वया

    वैशंपायनः

    शकुन्तला

    तस्यास्तु सर्वं संश्रुत्य यथोक्तं स विशां पतिः

    दुःषन्तः पुनर् एवाह यद्यद् इच्छसि तद्वद

    ख्यातो लोकप्रवादो ऽयं विवाह इति शास्त्रतः

    वैवाहिकीं क्रियां सन्तः प्रशंसन्ति प्रजाहिताम्

    लोकप्रवादशान्त्यर्थं विवाहं विधिना कुरु

    सन्त्यत्र यज्ञपात्राणि दर्भाः सुमनसो ऽक्षताः

    यथा युक्तो विवाहः स्यात्तथा युक्ता प्रजा भवेत्

    तस्माद् आज्यं हविर्लाजाः सिकता ब्राह्मणास्तव

    वैवाहिकानि चान्यानि समस्तानीह पार्थिव

    दुरुक्तम् अपि राजेन्द्र क्षन्तव्यं धर्मकारणात्

    yuvarājo mahārāja satyam etadbravīhi me

    yadyetad evaṃ duḥṣanta astu me saṃgamastvayā

    vaiśaṃpāyanaḥ

    śakuntalā

    tasyāstu sarvaṃ saṃśrutya yathoktaṃ sa viśāṃ patiḥ

    duḥṣantaḥ punar evāha yadyad icchasi tadvada

    khyāto lokapravādo 'yaṃ vivāha iti śāstrataḥ

    vaivāhikīṃ kriyāṃ santaḥ praśaṃsanti prajāhitām

    lokapravādaśāntyarthaṃ vivāhaṃ vidhinā kuru

    santyatra yajñapātrāṇi darbhāḥ sumanaso 'kṣatāḥ

    yathā yukto vivāhaḥ syāttathā yuktā prajā bhavet

    tasmād ājyaṃ havirlājāḥ sikatā brāhmaṇāstava

    vaivāhikāni cānyāni samastānīha pārthiva

    duruktam api rājendra kṣantavyaṃ dharmakāraṇāt

  18. 18

    वैशंपायन उवाच

    एवम् अस्त्विति तां राजा प्रत्युवाचाविचारयन्

    पुरोहितं समाहूय वचनं चेदम् अब्रवीत्

    राजपुत्र्या यद् उक्तं वै न वृथा कर्तुम् उत्सहे

    क्रियाहीनो हि न भवेन्मम पुत्रो महाद्युतिः

    तथा कुरुष्व शास्त्रोक्तं विवाहं माचिरं कुरु

    एवम् उक्तो नृपतिना द्विजः परमयन्त्रितः

    शोभनं राजराजेति विधिना कृतवान्द्विजः

    शासनाद्विप्रमुख्यस्य कृतकौतुकमङ्गलः

    अपि च त्वां नयिष्यामि नगरं स्वं शुचिस्मिते

    यथा त्वम् अर्हा सुश्रोणि सत्यम् एतद्ब्रवीमि ते

    vaiśaṃpāyana uvāca

    evam astviti tāṃ rājā pratyuvācāvicārayan

    purohitaṃ samāhūya vacanaṃ cedam abravīt

    rājaputryā yad uktaṃ vai na vṛthā kartum utsahe

    kriyāhīno hi na bhavenmama putro mahādyutiḥ

    tathā kuruṣva śāstroktaṃ vivāhaṃ māciraṃ kuru

    evam ukto nṛpatinā dvijaḥ paramayantritaḥ

    śobhanaṃ rājarājeti vidhinā kṛtavāndvijaḥ

    śāsanādvipramukhyasya kṛtakautukamaṅgalaḥ

    api ca tvāṃ nayiṣyāmi nagaraṃ svaṃ śucismite

    yathā tvam arhā suśroṇi satyam etadbravīmi te

  19. 19
  20. 20

    विश्वास्य चैनां स प्रायाद् अब्रवीच्च पुनः पुनः

    प्रेषयिष्ये तवार्थाय वाहिनीं चतुरङ्गिणीम्

    त्रैविद्यवृद्धैः सहितां नानाराजजनैः सह

    शिबिकासहस्रैः सहिता वनम् आयान्ति बान्धवाः

    मूकाश्चैव किराताश्च कुब्जा वामनकैः सह

    सहिता कञ्चुकिवरैर्वाहिनी सूतमागधैः

    शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्वनं च समुपैष्यति

    तया त्वाम् आनयिष्यामि निवासं स्वं शुचिस्मिते

    वैशंपायनः

    अन्यथा त्वां न नेष्यामि स्वनिवेशम् असत्कृताम्

    सर्वमङ्गलसत्कारैर् अहं सत्यं ब्रवीमि ते

    एवम् उक्त्वा स राजर्षिस्ताम् अनिन्दितगामिनीम्

    परिष्वज्य च बाहुभ्यां स्मितपूर्वम् उदैक्षत

    प्रदक्षिणीकृतां देवीं पुनस्तां परिषस्वजे

    शकुन्तला साश्रुमुखी पपात नृपपादयोः

    तां देवीं पुनर् उत्थाप्य मा शुचेति पुनः पुनः

    शपेयं सुकृतेनैव प्रापयिष्ये नृपात्मजे

    viśvāsya caināṃ sa prāyād abravīcca punaḥ punaḥ

    preṣayiṣye tavārthāya vāhinīṃ caturaṅgiṇīm

    traividyavṛddhaiḥ sahitāṃ nānārājajanaiḥ saha

    śibikāsahasraiḥ sahitā vanam āyānti bāndhavāḥ

    mūkāścaiva kirātāśca kubjā vāmanakaiḥ saha

    sahitā kañcukivarairvāhinī sūtamāgadhaiḥ

    śaṅkhadundubhinirghoṣairvanaṃ ca samupaiṣyati

    tayā tvām ānayiṣyāmi nivāsaṃ svaṃ śucismite

    vaiśaṃpāyanaḥ

    anyathā tvāṃ na neṣyāmi svaniveśam asatkṛtām

    sarvamaṅgalasatkārair ahaṃ satyaṃ bravīmi te

    evam uktvā sa rājarṣistām aninditagāminīm

    pariṣvajya ca bāhubhyāṃ smitapūrvam udaikṣata

    pradakṣiṇīkṛtāṃ devīṃ punastāṃ pariṣasvaje

    śakuntalā sāśrumukhī papāta nṛpapādayoḥ

    tāṃ devīṃ punar utthāpya mā śuceti punaḥ punaḥ

    śapeyaṃ sukṛtenaiva prāpayiṣye nṛpātmaje

  21. 21
  22. 22
  23. 23

    मुहूर्तयाते तस्मिंस्तु कण्वो ऽप्याश्रमम् आगमत्

    शकुन्तला च पितरं ह्रिया नोपजगाम तम्

    शङ्कितेव च विप्रर्षिम् उपचक्राम सा शनैः

    ततो ऽस्य भारं जग्राह आसनं चाप्यकल्पयत्

    प्राक्षालयच्च सा पादौ काश्यपस्य महात्मनः

    न चैनं लज्जयाशक्नोद् अक्षिभ्याम् अभिवीक्षितुम्

    शकुन्तला च सव्रीडा तम् ऋषिं नाभ्यभाषत

    तस्मात्स्वधर्मात्स्खलिता भीता सा भरतर्षभ

    अभवद्दोषदर्शित्वाद्ब्रह्मचारिण्य् अयन्त्रिता

    स तदा व्रीडितां दृष्ट्वा ऋषिस्तां प्रत्यभाषत

    कण्वः

    सव्रीडैव च दीर्घायुः पुरेव भविता न च

    वैशंपायनः

    वृत्तं कथय रम्भोरु मा त्रासं च प्रकल्पय

    ततः प्रक्षाल्य पादौ सा विश्रान्तं पुनर् अब्रवीत्

    निधाय कामं तस्यर्षेः कन्दानि च फलानि च

    ततः संवाह्य पादौ सा विश्रान्तं वेदिमध्यमा

    शकुन्तला पौरवाणां दुःषन्तं जग्मुषी पतिम्

    ततः कृच्छ्राद् अतिशुभा सव्रीडा श्रीमती तदा

    सगद्गदम् उवाचेदं काश्यपं सा शुचिस्मिता

    शकुन्तला

    राजा ताताजगामेह दुःषन्त इलिलात्मजः

    मया पतिर्वृतो यो ऽसौ दैवयोगाद् इहागतः

    तस्य तात प्रसीद त्वं भर्ता मे सुमहायशाः

    अतः सर्वं तु यद्वृत्तं दिव्यज्ञानेन पश्यसि

    अभयं क्षत्रियकुले प्रसादं कर्तुम् अर्हसि

    muhūrtayāte tasmiṃstu kaṇvo 'pyāśramam āgamat

    śakuntalā ca pitaraṃ hriyā nopajagāma tam

    śaṅkiteva ca viprarṣim upacakrāma sā śanaiḥ

    tato 'sya bhāraṃ jagrāha āsanaṃ cāpyakalpayat

    prākṣālayacca sā pādau kāśyapasya mahātmanaḥ

    na cainaṃ lajjayāśaknod akṣibhyām abhivīkṣitum

    śakuntalā ca savrīḍā tam ṛṣiṃ nābhyabhāṣata

    tasmātsvadharmātskhalitā bhītā sā bharatarṣabha

    abhavaddoṣadarśitvādbrahmacāriṇy ayantritā

    sa tadā vrīḍitāṃ dṛṣṭvā ṛṣistāṃ pratyabhāṣata

    kaṇvaḥ

    savrīḍaiva ca dīrghāyuḥ pureva bhavitā na ca

    vaiśaṃpāyanaḥ

    vṛttaṃ kathaya rambhoru mā trāsaṃ ca prakalpaya

    tataḥ prakṣālya pādau sā viśrāntaṃ punar abravīt

    nidhāya kāmaṃ tasyarṣeḥ kandāni ca phalāni ca

    tataḥ saṃvāhya pādau sā viśrāntaṃ vedimadhyamā

    śakuntalā pauravāṇāṃ duḥṣantaṃ jagmuṣī patim

    tataḥ kṛcchrād atiśubhā savrīḍā śrīmatī tadā

    sagadgadam uvācedaṃ kāśyapaṃ sā śucismitā

    śakuntalā

    rājā tātājagāmeha duḥṣanta ililātmajaḥ

    mayā patirvṛto yo 'sau daivayogād ihāgataḥ

    tasya tāta prasīda tvaṃ bhartā me sumahāyaśāḥ

    ataḥ sarvaṃ tu yadvṛttaṃ divyajñānena paśyasi

    abhayaṃ kṣatriyakule prasādaṃ kartum arhasi

  24. 24
  25. 25
  26. 26
  27. 27
  28. 28
  29. 29
  30. 30