55 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततः प्रतीपो राजा स सर्वभूतहिते रतः
निषसाद समा बह्वीर्गङ्गातीरगतो जपन्
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ pratīpo rājā sa sarvabhūtahite rataḥ
niṣasāda samā bahvīrgaṅgātīragato japan
- 2
तस्य रूपगुणोपेता गङ्गा श्रीर् इव रूपिणी
उत्तीर्य सलिलात्तस्माल्लोभनीयतमाकृतिः
tasya rūpaguṇopetā gaṅgā śrīr iva rūpiṇī
uttīrya salilāttasmāllobhanīyatamākṛtiḥ
- 3
अधीयानस्य राजर्षेर्दिव्यरूपा मनस्विनी
दक्षिणं शालसंकाशम् ऊरुं भेजे शुभानना
adhīyānasya rājarṣerdivyarūpā manasvinī
dakṣiṇaṃ śālasaṃkāśam ūruṃ bheje śubhānanā
- 4
प्रतीपस्तु महीपालस्ताम् उवाच मनस्विनीम्
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठो धर्मनिश्चयतत्त्ववित्
करवाणि किं ते कल्याणि प्रियं यत्ते ऽभिकाङ्क्षितम्
pratīpastu mahīpālastām uvāca manasvinīm
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭho dharmaniścayatattvavit
karavāṇi kiṃ te kalyāṇi priyaṃ yatte 'bhikāṅkṣitam
- 5
स्त्र्युवाच
त्वाम् अहं कामये राजन्कुरुश्रेष्ठ भजस्व माम्
त्यागः कामवतीनां हि स्त्रीणां सद्भिर्विगर्हितः
stryuvāca
tvām ahaṃ kāmaye rājankuruśreṣṭha bhajasva mām
tyāgaḥ kāmavatīnāṃ hi strīṇāṃ sadbhirvigarhitaḥ
- 6
प्रतीप उवाच
नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेयं वरवर्णिनि
न चासवर्णां कल्याणि धर्म्यं तद्विद्धि मे व्रतम्
यः स्वदारान्परित्यज्य पारक्यां सेवते स्वयम्
स संसारान्न मुच्येत यावद् आभूतसंप्लवम्
pratīpa uvāca
nāhaṃ parastriyaṃ kāmādgaccheyaṃ varavarṇini
na cāsavarṇāṃ kalyāṇi dharmyaṃ tadviddhi me vratam
yaḥ svadārānparityajya pārakyāṃ sevate svayam
sa saṃsārānna mucyeta yāvad ābhūtasaṃplavam
- 7
स्त्र्युवाच
नाश्रेयस्यस्मि नागम्या न वक्तव्या च कर्हिचित्
भज मां भजमानां त्वं राजन्कन्यां वरस्त्रियम्
stryuvāca
nāśreyasyasmi nāgamyā na vaktavyā ca karhicit
bhaja māṃ bhajamānāṃ tvaṃ rājankanyāṃ varastriyam
- 8
प्रतीप उवाच
मयातिवृत्तम् एतत्ते यन्मां चोदयसि प्रियम्
अन्यथा प्रतिपन्नं मां नाशयेद्धर्मविप्लवः
pratīpa uvāca
mayātivṛttam etatte yanmāṃ codayasi priyam
anyathā pratipannaṃ māṃ nāśayeddharmaviplavaḥ
- 9
प्राप्य दक्षिणम् ऊरुं मे त्वम् आश्लिष्टा वराङ्गने
अपत्यानां स्नुषाणां च भीरु विद्ध्येतद् आसनम्
prāpya dakṣiṇam ūruṃ me tvam āśliṣṭā varāṅgane
apatyānāṃ snuṣāṇāṃ ca bhīru viddhyetad āsanam
- 10
सव्यतः कामिनीभागस्त्वया स च विवर्जितः
तस्माद् अहं नाचरिष्ये त्वयि कामं वराङ्गने
savyataḥ kāminībhāgastvayā sa ca vivarjitaḥ
tasmād ahaṃ nācariṣye tvayi kāmaṃ varāṅgane
- 11
स्नुषा मे भव कल्याणि पुत्रार्थे त्वां वृणोम्यहम्
स्नुषापक्षं हि वामोरु त्वम् आगम्य समाश्रिता
snuṣā me bhava kalyāṇi putrārthe tvāṃ vṛṇomyaham
snuṣāpakṣaṃ hi vāmoru tvam āgamya samāśritā
- 12
स्त्र्युवाच
एवम् अप्यस्तु धर्मज्ञ संयुज्येयं सुतेन ते
त्वद्भक्त्यैव भजिष्यामि प्रख्यातं भारतं कुलम्
stryuvāca
evam apyastu dharmajña saṃyujyeyaṃ sutena te
tvadbhaktyaiva bhajiṣyāmi prakhyātaṃ bhārataṃ kulam
- 13
पृथिव्यां पार्थिवा ये च तेषां यूयं परायणम्
गुणा न हि मया शक्या वक्तुं वर्षशतैर् अपि
कुलस्य ये वः प्रस्थितास्तत्साधुत्वम् अनुत्तमम्
pṛthivyāṃ pārthivā ye ca teṣāṃ yūyaṃ parāyaṇam
guṇā na hi mayā śakyā vaktuṃ varṣaśatair api
kulasya ye vaḥ prasthitāstatsādhutvam anuttamam
- 14
स मे नाभिजनज्ञः स्याद् आचरेयं च यद्विभो
तत्सर्वम् एव पुत्रस्ते न मीमांसेत कर्हिचित्
sa me nābhijanajñaḥ syād ācareyaṃ ca yadvibho
tatsarvam eva putraste na mīmāṃseta karhicit
- 15
एवं वसन्ती पुत्रे ते वर्धयिष्याम्यहं प्रियम्
पुत्रैः पुण्यैः प्रियैश्चापि स्वर्गं प्राप्स्यति ते सुतः
evaṃ vasantī putre te vardhayiṣyāmyahaṃ priyam
putraiḥ puṇyaiḥ priyaiścāpi svargaṃ prāpsyati te sutaḥ
- 16
वैशंपायन उवाच
तथेत्युक्त्वा तु सा राजंस्तत्रैवान्तरधीयत
अदृश्या राजसिंहस्य पश्यतः साभवत्तदा
पुत्रजन्म प्रतीक्षंस्तु स राजा तद् अधारयत्
vaiśaṃpāyana uvāca
tathetyuktvā tu sā rājaṃstatraivāntaradhīyata
adṛśyā rājasiṃhasya paśyataḥ sābhavattadā
putrajanma pratīkṣaṃstu sa rājā tad adhārayat
- 17
एतस्मिन्न् एव काले तु प्रतीपः क्षत्रियर्षभः
तपस्तेपे सुतस्यार्थे सभार्यः कुरुनन्दन
प्रतीपस्य तु भार्यायां गर्भः श्रीमान् अवर्धत
श्रिया परमया युक्तः शरच्छुक्ले यथा शशी
ततस्तु दशमे मासि प्राजायत रविप्रभम्
कुमारं देवगर्भाभं प्रतीपमहिषी तदा
etasminn eva kāle tu pratīpaḥ kṣatriyarṣabhaḥ
tapastepe sutasyārthe sabhāryaḥ kurunandana
pratīpasya tu bhāryāyāṃ garbhaḥ śrīmān avardhata
śriyā paramayā yuktaḥ śaracchukle yathā śaśī
tatastu daśame māsi prājāyata raviprabham
kumāraṃ devagarbhābhaṃ pratīpamahiṣī tadā
- 18
तयोः समभवत्पुत्रो वृद्धयोः स महाभिषः
शान्तस्य जज्ञे संतानस्तस्माद् आसीत्स शंतनुः
तस्य जातस्य कृत्यानि प्रतीपो ऽकारयत्प्रभुः
जातकर्मादि विप्रेण वेदोक्तैः कर्मभिस्तदा
नामकर्म च विप्रास्तु चक्रुः परमसत्कृतम्
शंतनोर् अवनीपाल वेदोक्तैः कर्मभिस्तदा
ततः संवर्धितो राजा शंतनुर्लोकधार्मिकः
स तु लेभे परां निष्ठां प्राप्य धर्मभृतां वरः
धनुर्वेदे च वेदे च गतिं स परमां गतः
यौवनं चापि सम्प्राप्तः कुमारो वदतां वरः
दृष्ट्वा तु यौवनस्थं तं तत्प्रीत्या राजसत्तम
यौवराज्ये ऽभिषिच्यैनं शंतनुं राजसत्तमः
बभूव कर्मकृद्राजा शंतनुर्भरतर्षभ
tayoḥ samabhavatputro vṛddhayoḥ sa mahābhiṣaḥ
śāntasya jajñe saṃtānastasmād āsītsa śaṃtanuḥ
tasya jātasya kṛtyāni pratīpo 'kārayatprabhuḥ
jātakarmādi vipreṇa vedoktaiḥ karmabhistadā
nāmakarma ca viprāstu cakruḥ paramasatkṛtam
śaṃtanor avanīpāla vedoktaiḥ karmabhistadā
tataḥ saṃvardhito rājā śaṃtanurlokadhārmikaḥ
sa tu lebhe parāṃ niṣṭhāṃ prāpya dharmabhṛtāṃ varaḥ
dhanurvede ca vede ca gatiṃ sa paramāṃ gataḥ
yauvanaṃ cāpi samprāptaḥ kumāro vadatāṃ varaḥ
dṛṣṭvā tu yauvanasthaṃ taṃ tatprītyā rājasattama
yauvarājye 'bhiṣicyainaṃ śaṃtanuṃ rājasattamaḥ
babhūva karmakṛdrājā śaṃtanurbharatarṣabha
- 19
संस्मरंश्चाक्षयांल्लोकान्विजितान्स्वेन कर्मणा
महाभिषः स संजज्ञे क्षेत्रे तस्य महात्मनः
पुण्यकर्मकृद् एवासीच्छंतनुः कुरुसत्तम
saṃsmaraṃścākṣayāṃllokānvijitānsvena karmaṇā
mahābhiṣaḥ sa saṃjajñe kṣetre tasya mahātmanaḥ
puṇyakarmakṛd evāsīcchaṃtanuḥ kurusattama
- 20
प्रतीपः शंतनुं पुत्रं यौवनस्थं ततो ऽन्वशात्
पुरा मां स्त्री समभ्यागाच्छंतनो भूतये तव
pratīpaḥ śaṃtanuṃ putraṃ yauvanasthaṃ tato 'nvaśāt
purā māṃ strī samabhyāgācchaṃtano bhūtaye tava
- 21
त्वाम् आव्रजेद्यदि रहः सा पुत्र वरवर्णिनी
कामयानाभिरूपाढ्या दिव्या स्त्री पुत्रकाम्यया
सा त्वया नानुयोक्तव्या कासि कस्यासि वाङ्गने
tvām āvrajedyadi rahaḥ sā putra varavarṇinī
kāmayānābhirūpāḍhyā divyā strī putrakāmyayā
sā tvayā nānuyoktavyā kāsi kasyāsi vāṅgane
- 22
यच्च कुर्यान्न तत्कार्यं प्रष्टव्या सा त्वयानघ
मन्नियोगाद्भजन्तीं तां भजेथा इत्युवाच तम्
yacca kuryānna tatkāryaṃ praṣṭavyā sā tvayānagha
manniyogādbhajantīṃ tāṃ bhajethā ityuvāca tam
- 23
एवं संदिश्य तनयं प्रतीपः शंतनुं तदा
स्वे च राज्ये ऽभिषिच्यैनं वनं राजा विवेश ह
evaṃ saṃdiśya tanayaṃ pratīpaḥ śaṃtanuṃ tadā
sve ca rājye 'bhiṣicyainaṃ vanaṃ rājā viveśa ha
- 24
स राजा शंतनुर्धीमान्ख्यातः पृथ्व्यां धनुर्धरः
बभूव सर्वलोकस्य सत्यवाग् इति संमतः
पीनस्कन्धो महाबाहुर्मत्तवारणविक्रमः
अन्वितः परिपूर्णार्थैः सर्वैर्नृपतिलक्षणैः
अमात्यसंपदोपेतः क्षत्रधर्मविशेषवित्
वशे चक्रे महीम् एको विजित्य वसुधाधिपान्
वेदान् आगमयत्कृत्स्नान्राजधर्मांश्च सर्वशः
ईजे च बहुभिः सत्रैः क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः
तर्पयामास विप्रांश्च वेदाध्ययनकोविदान्
रत्नैर् उच्चावचैर्गोभिर्ग्रामैर् अश्वैर्धनैर् अपि
वयोरूपेण सम्पन्नः पौरुषेण बलेन च
ऐश्वर्येण प्रतापेन विक्रमेण धनेन च
वर्तमानं च सत्येन सर्वधर्मविशारदम्
तं महीपं महीपाला राजराजम् अकुर्वत
वीतशोकभयाबाधाः सुखस्वप्नप्रबोधनाः
श्रिया भरतशार्दूल समपद्यन्त भूमिपाः
शंतनुप्रमुखैर्गुप्तं राष्ट्राधिपतिभिर्जगत्
नियमैः सर्ववर्णानां ब्रह्मोत्तरम् अवर्तत
ब्राह्मणाभिमुखं क्षत्रं क्षत्रियाभिमुखा विशः
ब्रह्मक्षत्रानुलोमाश्च शूद्राः पर्यचरन्विशः
एवं पशुवराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम्
शंतनावथ राज्यस्थे नावर्तत वृथा वधः
असुखानाम् अनाथानां तिर्यग्योनिषु वर्तताम्
स एव राजा सर्वेषां भूतानाम् अभवत्पिता
स हस्तिनाम्नि धर्मात्मा विहरन्कुरुनन्दनः
तेजसा सूर्यकल्पो ऽभूद्वायुना च समो बले
अन्तकप्रतिमः कोपे क्षमया पृथिवीसमः
बभूव राजा सुमतिः प्रजानां सत्यविक्रमः
स वनेषु च रम्येषु शैलप्रस्रवणेषु च
बभूव मृगयाशीलः सततं वनगोचरः
स वनेषु वारण्येषु शैलप्रस्रवणेषु च
sa rājā śaṃtanurdhīmānkhyātaḥ pṛthvyāṃ dhanurdharaḥ
babhūva sarvalokasya satyavāg iti saṃmataḥ
pīnaskandho mahābāhurmattavāraṇavikramaḥ
anvitaḥ paripūrṇārthaiḥ sarvairnṛpatilakṣaṇaiḥ
amātyasaṃpadopetaḥ kṣatradharmaviśeṣavit
vaśe cakre mahīm eko vijitya vasudhādhipān
vedān āgamayatkṛtsnānrājadharmāṃśca sarvaśaḥ
īje ca bahubhiḥ satraiḥ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ
tarpayāmāsa viprāṃśca vedādhyayanakovidān
ratnair uccāvacairgobhirgrāmair aśvairdhanair api
vayorūpeṇa sampannaḥ pauruṣeṇa balena ca
aiśvaryeṇa pratāpena vikrameṇa dhanena ca
vartamānaṃ ca satyena sarvadharmaviśāradam
taṃ mahīpaṃ mahīpālā rājarājam akurvata
vītaśokabhayābādhāḥ sukhasvapnaprabodhanāḥ
śriyā bharataśārdūla samapadyanta bhūmipāḥ
śaṃtanupramukhairguptaṃ rāṣṭrādhipatibhirjagat
niyamaiḥ sarvavarṇānāṃ brahmottaram avartata
brāhmaṇābhimukhaṃ kṣatraṃ kṣatriyābhimukhā viśaḥ
brahmakṣatrānulomāśca śūdrāḥ paryacaranviśaḥ
evaṃ paśuvarāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām
śaṃtanāvatha rājyasthe nāvartata vṛthā vadhaḥ
asukhānām anāthānāṃ tiryagyoniṣu vartatām
sa eva rājā sarveṣāṃ bhūtānām abhavatpitā
sa hastināmni dharmātmā viharankurunandanaḥ
tejasā sūryakalpo 'bhūdvāyunā ca samo bale
antakapratimaḥ kope kṣamayā pṛthivīsamaḥ
babhūva rājā sumatiḥ prajānāṃ satyavikramaḥ
sa vaneṣu ca ramyeṣu śailaprasravaṇeṣu ca
babhūva mṛgayāśīlaḥ satataṃ vanagocaraḥ
sa vaneṣu vāraṇyeṣu śailaprasravaṇeṣu ca
- 25
स मृगान्महिषांश्चैव विनिघ्नन्राजसत्तमः
नदीम् अन्वचरद्राजा शंतनुः परया मुदा
गङ्गाम् अनुचचारैकः सिद्धचारणसेविताम्
sa mṛgānmahiṣāṃścaiva vinighnanrājasattamaḥ
nadīm anvacaradrājā śaṃtanuḥ parayā mudā
gaṅgām anucacāraikaḥ siddhacāraṇasevitām
- 26
स कदाचिन्महाराज ददर्श परमस्त्रियम्
सा च शंतनुम् अभ्यागाद् अलक्ष्मीम् अपकर्षती
जाज्वल्यमानां वपुषा साक्षात्पद्माम् इव श्रियम्
sa kadācinmahārāja dadarśa paramastriyam
sā ca śaṃtanum abhyāgād alakṣmīm apakarṣatī
jājvalyamānāṃ vapuṣā sākṣātpadmām iva śriyam
- 27
सर्वानवद्यां सुदतीं दिव्याभरणभूषिताम्
सूक्ष्माम्बरधराम् एकां पद्मोदरसमप्रभाम्
स्नातमात्राम् अधोवस्त्रां गङ्गातीररुहे वने
प्रकीर्णकेशीं पाणिभ्यां संस्पृशन्तीं शिरोरुहान्
रूपेण वयसा कान्त्या शरीरावयवैस्तथा
हावभावविलासैश्च लोचनाञ्चलविक्रियैः
श्रोणीभरेण मध्येन स्तनाभ्याम् उरसा दृशा
कवरीभरेण पादाभ्याम् इङ्गितेन स्मितेन च
कोकिलालापसंलापैर्न्यक्कुर्वन्तीं त्रिलोकगाम्
वाणीं च गिरिजां लक्ष्मीं योषितो ऽन्याः सुराङ्गनाः
स्नेहात्काङ्क्षेण राजानं वीक्षमाणां विलासिनीम्
sarvānavadyāṃ sudatīṃ divyābharaṇabhūṣitām
sūkṣmāmbaradharām ekāṃ padmodarasamaprabhām
snātamātrām adhovastrāṃ gaṅgātīraruhe vane
prakīrṇakeśīṃ pāṇibhyāṃ saṃspṛśantīṃ śiroruhān
rūpeṇa vayasā kāntyā śarīrāvayavaistathā
hāvabhāvavilāsaiśca locanāñcalavikriyaiḥ
śroṇībhareṇa madhyena stanābhyām urasā dṛśā
kavarībhareṇa pādābhyām iṅgitena smitena ca
kokilālāpasaṃlāpairnyakkurvantīṃ trilokagām
vāṇīṃ ca girijāṃ lakṣmīṃ yoṣito 'nyāḥ surāṅganāḥ
snehātkāṅkṣeṇa rājānaṃ vīkṣamāṇāṃ vilāsinīm
- 28
तां दृष्ट्वा हृष्टरोमाभूद्विस्मितो रूपसंपदा
रूपेणाति च सा राजन्सर्वराजन्ययोषितः
अधश्चकार रूपेण सर्वराजन्ययोषितः
ताम् उवाच ततो राजा कामिनीं तु मनोरमाम्
पिबन्न् इव च नेत्राभ्यां नातृप्यत नराधिपः
tāṃ dṛṣṭvā hṛṣṭaromābhūdvismito rūpasaṃpadā
rūpeṇāti ca sā rājansarvarājanyayoṣitaḥ
adhaścakāra rūpeṇa sarvarājanyayoṣitaḥ
tām uvāca tato rājā kāminīṃ tu manoramām
pibann iva ca netrābhyāṃ nātṛpyata narādhipaḥ
- 29
सा च दृष्ट्वैव राजानं विचरन्तं महाद्युतिम्
स्नेहाद् आगतसौहार्दा नातृप्यत विलासिनी
गङ्गा काङ्क्षेण राजानं प्रेक्षमाणा विलासिनी
चञ्चूर्यताग्रतस्तस्य किंनरीवाप्सरोपमा
दृष्ट्वा प्रहृष्टरूपो ऽभूद्दर्शनाद् एव शंतनुः
रूपेणातीत्य तिष्ठन्तीं सर्वा राजन्ययोषितः
sā ca dṛṣṭvaiva rājānaṃ vicarantaṃ mahādyutim
snehād āgatasauhārdā nātṛpyata vilāsinī
gaṅgā kāṅkṣeṇa rājānaṃ prekṣamāṇā vilāsinī
cañcūryatāgratastasya kiṃnarīvāpsaropamā
dṛṣṭvā prahṛṣṭarūpo 'bhūddarśanād eva śaṃtanuḥ
rūpeṇātītya tiṣṭhantīṃ sarvā rājanyayoṣitaḥ
- 30
ताम् उवाच ततो राजा सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा
देवी वा दानवी वा त्वं गन्धर्वी यदि वाप्सराः
tām uvāca tato rājā sāntvayañślakṣṇayā girā
devī vā dānavī vā tvaṃ gandharvī yadi vāpsarāḥ

