23 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
धृतराष्ट्रे च पाण्डौ च विदुरे च महात्मनि
तेषु त्रिषु कुमारेषु जातेषु कुरुजाङ्गलम्
कुरवो ऽथ कुरुक्षेत्रं त्रयम् एतद् अवर्धत
vaiśaṃpāyana uvāca
dhṛtarāṣṭre ca pāṇḍau ca vidure ca mahātmani
teṣu triṣu kumāreṣu jāteṣu kurujāṅgalam
kuravo 'tha kurukṣetraṃ trayam etad avardhata
- 2
ऊर्ध्वसस्याभवद्भूमिः सस्यानि फलवन्ति च
यथर्तुवर्षी पर्जन्यो बहुपुष्पफला द्रुमाः
ūrdhvasasyābhavadbhūmiḥ sasyāni phalavanti ca
yathartuvarṣī parjanyo bahupuṣpaphalā drumāḥ
- 3
वाहनानि प्रहृष्टानि मुदिता मृगपक्षिणः
गन्धवन्ति च माल्यानि रसवन्ति फलानि च
vāhanāni prahṛṣṭāni muditā mṛgapakṣiṇaḥ
gandhavanti ca mālyāni rasavanti phalāni ca
- 4
वणिग्भिश्चावकीर्यन्त नगराण्यथ शिल्पिभिः
शूराश्च कृतविद्याश्च सन्तश्च सुखिनो ऽभवन्
vaṇigbhiścāvakīryanta nagarāṇyatha śilpibhiḥ
śūrāśca kṛtavidyāśca santaśca sukhino 'bhavan
- 5
नाभवन्दस्यवः केचिन्नाधर्मरुचयो जनाः
प्रदेशेष्वपि राष्ट्राणां कृतं युगम् अवर्तत
nābhavandasyavaḥ kecinnādharmarucayo janāḥ
pradeśeṣvapi rāṣṭrāṇāṃ kṛtaṃ yugam avartata
- 6
दानक्रियाधर्मशीला यज्ञव्रतपरायणाः
अन्योन्यप्रीतिसंयुक्ता व्यवर्धन्त प्रजास्तदा
dānakriyādharmaśīlā yajñavrataparāyaṇāḥ
anyonyaprītisaṃyuktā vyavardhanta prajāstadā
- 7
मानक्रोधविहीनाश्च जना लोभविवर्जिताः
अन्योन्यम् अभ्यवर्धन्त धर्मोत्तरम् अवर्तत
mānakrodhavihīnāśca janā lobhavivarjitāḥ
anyonyam abhyavardhanta dharmottaram avartata
- 8
तन्महोदधिवत्पूर्णं नगरं वै व्यरोचत
द्वारतोरणनिर्यूहैर्युक्तम् अभ्रचयोपमैः
प्रासादशतसंबाधं महेन्द्रपुरसंनिभम्
tanmahodadhivatpūrṇaṃ nagaraṃ vai vyarocata
dvāratoraṇaniryūhairyuktam abhracayopamaiḥ
prāsādaśatasaṃbādhaṃ mahendrapurasaṃnibham
- 9
नदीषु वनखण्डेषु वापीपल्वलसानुषु
काननेषु च रम्येषु विजह्रुर्मुदिता जनाः
nadīṣu vanakhaṇḍeṣu vāpīpalvalasānuṣu
kānaneṣu ca ramyeṣu vijahrurmuditā janāḥ
- 10
उत्तरैः कुरुभिः सार्धं दक्षिणाः कुरवस्तदा
विस्पर्धमाना व्यचरंस्तथा सिद्धर्षिचारणैः
नाभवत्कृपणः कश्चिन्नाभवन्विधवाः स्त्रियः
uttaraiḥ kurubhiḥ sārdhaṃ dakṣiṇāḥ kuravastadā
vispardhamānā vyacaraṃstathā siddharṣicāraṇaiḥ
nābhavatkṛpaṇaḥ kaścinnābhavanvidhavāḥ striyaḥ
- 11
तस्मिञ्जनपदे रम्ये बहवः कुरुभिः कृताः
कूपारामसभावाप्यो ब्राह्मणावसथास्तथा
बभूवुः सर्वर्द्धियुतास्तस्मिन्राष्ट्रे सदोत्सवाः
स्वाहाकारैः स्वधाभिश्च संनिवासः कुरूषितः
भीष्मेण शास्त्रतो राजन्सर्वतः परिरक्षिते
tasmiñjanapade ramye bahavaḥ kurubhiḥ kṛtāḥ
kūpārāmasabhāvāpyo brāhmaṇāvasathāstathā
babhūvuḥ sarvarddhiyutāstasminrāṣṭre sadotsavāḥ
svāhākāraiḥ svadhābhiśca saṃnivāsaḥ kurūṣitaḥ
bhīṣmeṇa śāstrato rājansarvataḥ parirakṣite
- 12
बभूव रमणीयश्च चैत्ययूपशताङ्कितः
स देशः परराष्ट्राणि प्रतिगृह्याभिवर्धितः
भीष्मेण विहितं राष्ट्रे धर्मचक्रम् अवर्तत
babhūva ramaṇīyaśca caityayūpaśatāṅkitaḥ
sa deśaḥ pararāṣṭrāṇi pratigṛhyābhivardhitaḥ
bhīṣmeṇa vihitaṃ rāṣṭre dharmacakram avartata
- 13
क्रियमाणेषु कृत्येषु कुमाराणां महात्मनाम्
पौरजानपदाः सर्वे बभूवुः सततोत्सवाः
kriyamāṇeṣu kṛtyeṣu kumārāṇāṃ mahātmanām
paurajānapadāḥ sarve babhūvuḥ satatotsavāḥ
- 14
गृहेषु कुरुमुख्यानां पौराणां च नराधिप
दीयतां भुज्यतां चेति वाचो ऽश्रूयन्त सर्वशः
gṛheṣu kurumukhyānāṃ paurāṇāṃ ca narādhipa
dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti vāco 'śrūyanta sarvaśaḥ
- 15
धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च विदुरश्च महामतिः
जन्मप्रभृति भीष्मेण पुत्रवत्परिपालिताः
वैदिकाध्ययने युक्तो नीतिशास्त्रेषु पारगः
भीष्मेण राजा कौरव्यो धृतराष्ट्रो ऽभिषेचितः
धनुर्वेदे ऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धे ऽसिचर्मणि
तथैव गजशिक्षायाम् अस्त्रेषु विविधेषु च
अर्थधर्मप्रधानासु विद्यासु विविधासु च
गतः पारं यदा पाण्डुस्तदा सेनापतिः कृतः
धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद्राज्यं न प्रत्यपद्यत
अवरत्वाच्च विदुरः पाण्डुश्चासीन्महीपतिः
अमात्यो मनुजेन्द्रस्य बाल एव यशस्विनः
प्रणेता सर्वधर्माणां भीष्मेण विदुरः कृतः
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो बुद्धिमेधापटुर्युवा
भावेनागमयुक्तेन सर्वं वेदयते जगत्
प्रनष्टः शंतनोर्वंशः भीष्मेण पुनर् उद्धृतः
ततो निर्वचनं सत्सु तद् इदं परिपठ्यते
कौसल्या वीरसूः स्त्रीणां देशानां कुरुजाङ्गलम्
भीष्मो धर्मभृतां श्रेष्ठः पुराणां गजसाह्वयम्
ते त्रयः कालयोगेन कुमारा जनमेजय
अवर्धन्त महात्मानो नन्दयन्तः सुहृज्जनम्
dhṛtarāṣṭraśca pāṇḍuśca viduraśca mahāmatiḥ
janmaprabhṛti bhīṣmeṇa putravatparipālitāḥ
vaidikādhyayane yukto nītiśāstreṣu pāragaḥ
bhīṣmeṇa rājā kauravyo dhṛtarāṣṭro 'bhiṣecitaḥ
dhanurvede 'śvapṛṣṭhe ca gadāyuddhe 'sicarmaṇi
tathaiva gajaśikṣāyām astreṣu vividheṣu ca
arthadharmapradhānāsu vidyāsu vividhāsu ca
gataḥ pāraṃ yadā pāṇḍustadā senāpatiḥ kṛtaḥ
dhṛtarāṣṭrastvacakṣuṣṭvādrājyaṃ na pratyapadyata
avaratvācca viduraḥ pāṇḍuścāsīnmahīpatiḥ
amātyo manujendrasya bāla eva yaśasvinaḥ
praṇetā sarvadharmāṇāṃ bhīṣmeṇa viduraḥ kṛtaḥ
sarvaśāstrārthatattvajño buddhimedhāpaṭuryuvā
bhāvenāgamayuktena sarvaṃ vedayate jagat
pranaṣṭaḥ śaṃtanorvaṃśaḥ bhīṣmeṇa punar uddhṛtaḥ
tato nirvacanaṃ satsu tad idaṃ paripaṭhyate
kausalyā vīrasūḥ strīṇāṃ deśānāṃ kurujāṅgalam
bhīṣmo dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ purāṇāṃ gajasāhvayam
te trayaḥ kālayogena kumārā janamejaya
avardhanta mahātmāno nandayantaḥ suhṛjjanam
- 16
संस्कारैः संस्कृतास्ते तु व्रताध्ययनसंयुताः
श्रमव्यायामकुशलाः समपद्यन्त यौवनम्
saṃskāraiḥ saṃskṛtāste tu vratādhyayanasaṃyutāḥ
śramavyāyāmakuśalāḥ samapadyanta yauvanam
- 17
धनुर्वेदे ऽश्वपृष्ठे च गदायुद्धे ऽसिचर्मणि
तथैव गजशिक्षायां नीतिशास्त्रे च पारगाः
dhanurvede 'śvapṛṣṭhe ca gadāyuddhe 'sicarmaṇi
tathaiva gajaśikṣāyāṃ nītiśāstre ca pāragāḥ
- 18
इतिहासपुराणेषु नानाशिक्षासु चाभिभो
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञाः सर्वत्र कृतनिश्रमाः
itihāsapurāṇeṣu nānāśikṣāsu cābhibho
vedavedāṅgatattvajñāḥ sarvatra kṛtaniśramāḥ
- 19
पाण्डुर्धनुषि विक्रान्तो नरेभ्यो ऽभ्यधिको ऽभवत्
अत्यन्यान्बलवान् आसीद्धृतराष्ट्रो महीपतिः
pāṇḍurdhanuṣi vikrānto narebhyo 'bhyadhiko 'bhavat
atyanyānbalavān āsīddhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ
- 20
त्रिषु लोकेषु न त्वासीत्कश्चिद्विदुरसंमितः
धर्मनित्यस्ततो राजन्धर्मे च परमं गतः
अथ शुश्राव विप्रेभ्यो यादवस्य महीपतेः
रूपयौवनसम्पन्नां सुतां सागरगासुतः
सुबलस्य च कल्याणीं गान्धाराधिपतेः सुताम्
सुतां च मद्रराजस्य रूपेणाप्रतिमां भुवि
triṣu lokeṣu na tvāsītkaścidvidurasaṃmitaḥ
dharmanityastato rājandharme ca paramaṃ gataḥ
atha śuśrāva viprebhyo yādavasya mahīpateḥ
rūpayauvanasampannāṃ sutāṃ sāgaragāsutaḥ
subalasya ca kalyāṇīṃ gāndhārādhipateḥ sutām
sutāṃ ca madrarājasya rūpeṇāpratimāṃ bhuvi
- 21
प्रनष्टं शंतनोर्वंशं समीक्ष्य पुनर् उद्धृतम्
ततो निर्वचनं लोके सर्वराष्ट्रेष्ववर्तत
pranaṣṭaṃ śaṃtanorvaṃśaṃ samīkṣya punar uddhṛtam
tato nirvacanaṃ loke sarvarāṣṭreṣvavartata
- 22
वीरसूनां काशिसुते देशानां कुरुजाङ्गलम्
सर्वधर्मविदां भीष्मः पुराणां गजसाह्वयम्
vīrasūnāṃ kāśisute deśānāṃ kurujāṅgalam
sarvadharmavidāṃ bhīṣmaḥ purāṇāṃ gajasāhvayam
- 23
धृतराष्ट्रस्त्वचक्षुष्ट्वाद्राज्यं न प्रत्यपद्यत
करणत्वाच्च विदुरः पाण्डुर् आसीन्महीपतिः
कदाचिद् अथ गाङ्गेयः सर्वनीतिविशारदः
विदुरं धर्मतत्त्वज्ञं वाक्यम् आह यथोचितम्
ततः काले बहुतिथे भीष्मो विदुरम् अब्रवीत्
dhṛtarāṣṭrastvacakṣuṣṭvādrājyaṃ na pratyapadyata
karaṇatvācca viduraḥ pāṇḍur āsīnmahīpatiḥ
kadācid atha gāṅgeyaḥ sarvanītiviśāradaḥ
viduraṃ dharmatattvajñaṃ vākyam āha yathocitam
tataḥ kāle bahutithe bhīṣmo viduram abravīt

