36 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
कृतविद्ये कचे प्राप्ते हृष्टरूपा दिवौकसः
कचाद् अधीत्य तां विद्यां कृतार्था भरतर्षभ
vaiśaṃpāyana uvāca
kṛtavidye kace prāpte hṛṣṭarūpā divaukasaḥ
kacād adhītya tāṃ vidyāṃ kṛtārthā bharatarṣabha
- 2
सर्व एव समागम्य शतक्रतुम् अथाब्रुवन्
कालस्ते विक्रमस्याद्य जहि शत्रून्पुरंदर
sarva eva samāgamya śatakratum athābruvan
kālaste vikramasyādya jahi śatrūnpuraṃdara
- 3
एवम् उक्तस्तु सहितैस्त्रिदशैर्मघवांस्तदा
तथेत्युक्त्वोपचक्राम सो ऽपश्यत वने स्त्रियः
evam uktastu sahitaistridaśairmaghavāṃstadā
tathetyuktvopacakrāma so 'paśyata vane striyaḥ
- 4
क्रीडन्तीनां तु कन्यानां वने चैत्ररथोपमे
वायुभूतः स वस्त्राणि सर्वाण्येव व्यमिश्रयत्
krīḍantīnāṃ tu kanyānāṃ vane caitrarathopame
vāyubhūtaḥ sa vastrāṇi sarvāṇyeva vyamiśrayat
- 5
ततो जलात्समुत्तीर्य कन्यास्ताः सहितास्तदा
वस्त्राणि जगृहुस्तानि यथासन्नान्यनेकशः
tato jalātsamuttīrya kanyāstāḥ sahitāstadā
vastrāṇi jagṛhustāni yathāsannānyanekaśaḥ
- 6
तत्र वासो देवयान्याः शर्मिष्ठा जगृहे तदा
व्यतिमिश्रम् अजानन्ती दुहिता वृषपर्वणः
tatra vāso devayānyāḥ śarmiṣṭhā jagṛhe tadā
vyatimiśram ajānantī duhitā vṛṣaparvaṇaḥ
- 7
ततस्तयोर्मिथस्तत्र विरोधः समजायत
देवयान्याश्च राजेन्द्र शर्मिष्ठायाश्च तत्कृते
tatastayormithastatra virodhaḥ samajāyata
devayānyāśca rājendra śarmiṣṭhāyāśca tatkṛte
- 8
देवयान्युवाच
कस्माद्गृह्णासि मे वस्त्रं शिष्या भूत्वा ममासुरि
समुदाचारहीनाया न ते श्रेयो भविष्यति
devayānyuvāca
kasmādgṛhṇāsi me vastraṃ śiṣyā bhūtvā mamāsuri
samudācārahīnāyā na te śreyo bhaviṣyati
- 9
शर्मिष्ठोवाच
आसीनं च शयानं च पिता ते पितरं मम
स्तौति वन्दति चाभीक्ष्णं नीचैः स्थित्वा विनीतवत्
śarmiṣṭhovāca
āsīnaṃ ca śayānaṃ ca pitā te pitaraṃ mama
stauti vandati cābhīkṣṇaṃ nīcaiḥ sthitvā vinītavat
- 10
याचतस्त्वं हि दुहिता स्तुवतः प्रतिगृह्णतः
सुताहं स्तूयमानस्य ददतो ऽप्रतिगृह्णतः
आधून्वस्व विधून्वस्व द्रुह्य कुप्य च याचकि
yācatastvaṃ hi duhitā stuvataḥ pratigṛhṇataḥ
sutāhaṃ stūyamānasya dadato 'pratigṛhṇataḥ
ādhūnvasva vidhūnvasva druhya kupya ca yācaki
- 11
अनायुधा सायुधाया रिक्ता क्षुभ्यसि भिक्षुकि
आधून्वन्य्विधून्वन्या हव्यं कव्यं च याचके
लप्स्यसे प्रतियोद्धारं न हि त्वां गणयाम्यहम्
प्रतिकूलं वदसि चेद् इतः प्रभृति याचकि
आकृष्य मम दासीभिः प्रस्थास्यामि बहिर्बहिः
anāyudhā sāyudhāyā riktā kṣubhyasi bhikṣuki
ādhūnvanyvidhūnvanyā havyaṃ kavyaṃ ca yācake
lapsyase pratiyoddhāraṃ na hi tvāṃ gaṇayāmyaham
pratikūlaṃ vadasi ced itaḥ prabhṛti yācaki
ākṛṣya mama dāsībhiḥ prasthāsyāmi bahirbahiḥ
- 12
वैशंपायन उवाच
समुच्छ्रयं देवयानीं गतां सक्तां च वाससि
हृत्वा तद्व्यसने दिव्ये गृहीत्वा जठरे रुषा
शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे ततः स्वपुरम् आव्रजत्
तृणवीरुत्समाछन्ने स्वपुरं प्रययौ तदा
vaiśaṃpāyana uvāca
samucchrayaṃ devayānīṃ gatāṃ saktāṃ ca vāsasi
hṛtvā tadvyasane divye gṛhītvā jaṭhare ruṣā
śarmiṣṭhā prākṣipatkūpe tataḥ svapuram āvrajat
tṛṇavīrutsamāchanne svapuraṃ prayayau tadā
- 13
हतेयम् इति विज्ञाय शर्मिष्ठा पापनिश्चया
अनवेक्ष्य ययौ वेश्म क्रोधवेगपरायणा
प्रविश्य स्वगृहं स्वस्था धर्मम् आसुरम् आस्थिता
hateyam iti vijñāya śarmiṣṭhā pāpaniścayā
anavekṣya yayau veśma krodhavegaparāyaṇā
praviśya svagṛhaṃ svasthā dharmam āsuram āsthitā
- 14
अथ तं देशम् अभ्यागाद्ययातिर्नहुषात्मजः
श्रान्तयुग्यः श्रान्तहयो मृगलिप्सुः पिपासितः
atha taṃ deśam abhyāgādyayātirnahuṣātmajaḥ
śrāntayugyaḥ śrāntahayo mṛgalipsuḥ pipāsitaḥ
- 15
स नाहुषः प्रेक्षमाण उदपानं गतोदकम्
ददर्श कन्यां तां तत्र दीप्ताम् अग्निशिखाम् इव
तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां सर्वाभरणभूषिताम्
सर्वलक्षणसम्पन्नाम् अपृच्छत्स नराधिपः
sa nāhuṣaḥ prekṣamāṇa udapānaṃ gatodakam
dadarśa kanyāṃ tāṃ tatra dīptām agniśikhām iva
tāṃ dṛṣṭvā rūpasampannāṃ sarvābharaṇabhūṣitām
sarvalakṣaṇasampannām apṛcchatsa narādhipaḥ
- 16
ताम् अपृच्छत्स दृष्ट्वैव कन्याम् अमरवर्णिनीम्
सान्त्वयित्वा नृपश्रेष्ठः साम्ना परमवल्गुना
tām apṛcchatsa dṛṣṭvaiva kanyām amaravarṇinīm
sāntvayitvā nṛpaśreṣṭhaḥ sāmnā paramavalgunā
- 17
का त्वं ताम्रनखी श्यामा सुमृष्टमणिकुण्डला
दीर्घं ध्यायसि चात्यर्थं कस्माच्छ्वसिषि चातुरा
kā tvaṃ tāmranakhī śyāmā sumṛṣṭamaṇikuṇḍalā
dīrghaṃ dhyāyasi cātyarthaṃ kasmācchvasiṣi cāturā
- 18
कथं च पतितास्यस्मिन्कूपे वीरुत्तृणावृते
दुहिता चैव कस्य त्वं वद सर्वं सुमध्यमे
kathaṃ ca patitāsyasminkūpe vīruttṛṇāvṛte
duhitā caiva kasya tvaṃ vada sarvaṃ sumadhyame
- 19
देवयान्युवाच
यो ऽसौ देवैर्हतान्दैत्यान् उत्थापयति विद्यया
तस्य शुक्रस्य कन्याहं स मां नूनं न बुध्यते
ययातिः
देवयानी
पृच्छसे मां कस्त्वम् असि रूपवीर्यबलान्वितः
ब्रूह्यत्रागमनं किं वा श्रोतुम् इच्छामि तत्त्वतः
ययातिर्नाहुषो ऽहं तु श्रान्तो ऽद्य मृगकाङ्क्षया
क्वचिद् अत्रागतो भद्रे दृष्टवान् अस्मि त्वाम् इह
devayānyuvāca
yo 'sau devairhatāndaityān utthāpayati vidyayā
tasya śukrasya kanyāhaṃ sa māṃ nūnaṃ na budhyate
yayātiḥ
devayānī
pṛcchase māṃ kastvam asi rūpavīryabalānvitaḥ
brūhyatrāgamanaṃ kiṃ vā śrotum icchāmi tattvataḥ
yayātirnāhuṣo 'haṃ tu śrānto 'dya mṛgakāṅkṣayā
kvacid atrāgato bhadre dṛṣṭavān asmi tvām iha
- 20
एष मे दक्षिणो राजन्पाणिस्ताम्रनखाङ्गुलिः
समुद्धर गृहीत्वा मां कुलीनस्त्वं हि मे मतः
eṣa me dakṣiṇo rājanpāṇistāmranakhāṅguliḥ
samuddhara gṛhītvā māṃ kulīnastvaṃ hi me mataḥ
- 21
जानामि हि त्वां संशान्तं वीर्यवन्तं यशस्विनम्
तस्मान्मां पतिताम् अस्मात्कूपाद् उद्धर्तुम् अर्हसि
jānāmi hi tvāṃ saṃśāntaṃ vīryavantaṃ yaśasvinam
tasmānmāṃ patitām asmātkūpād uddhartum arhasi
- 22
वैशंपायन उवाच
ताम् अथ ब्राह्मणीं स्त्रीं च विज्ञाय नहुषात्मजः
गृहीत्वा दक्षिणे पाणावुज्जहार ततो ऽवटात्
vaiśaṃpāyana uvāca
tām atha brāhmaṇīṃ strīṃ ca vijñāya nahuṣātmajaḥ
gṛhītvā dakṣiṇe pāṇāvujjahāra tato 'vaṭāt
- 23
उद्धृत्य चैनां तरसा तस्मात्कूपान्नराधिपः
ययातिः
देवयानी
गच्छ भद्रे यथाकामं न भयं विद्यते तव
इत्युच्यमाना नृपतिं देवयानीदम् उत्तरम्
उवाच माम् उपादाय गच्छ शीघ्रं प्रियो ऽसि मे
गृहीताहं त्वया पाणौ तस्माद्भर्ता भविष्यसि
इत्येवम् उक्तो नृपतिर् आह क्षत्रकुलोद्भवः
त्वं भद्रे ब्राह्मणी तस्मान्मया नार्हसि संगमम्
सर्वलोकगुरुः काव्यस्त्वं तस्य दुहितासि वै
तस्माद् अपि भयं मे ऽद्य तस्मात्कल्याणि नार्हसि
यदि मद्वचनान्नाद्य मां नेच्छसि नराधिप
त्वाम् एव वरये पित्रा पश्चाज्ज्ञास्यसि गच्छ हि
आमन्त्रयित्वा सुश्रोणीं ययातिः स्वपुरं ययौ
गते तु नाहुषे तस्मिन्देवयान्य् अप्य् अनिन्दिता
धात्री
क्वचिद् आर्ता च रुदती वृक्षम् आश्रित्य तिष्ठती
ततश्चिरायमाणायां दुहितर्याह भार्गवः
धात्रि त्वम् आनय क्षिप्रं देवयानीं शुचिस्मिताम्
इत्युक्तमात्रे सा धात्री त्वरितानयितुं गता
यत्र यत्र सखीभिः सा गता पदम् अमार्गत
सा ददर्श तथा दीनां श्रमार्तां रुदतीं स्थिताम्
वृत्तं ते किम् इदं भद्रे शीघ्रं वद पिताह्वयत्
एवम् उक्ताह धात्रीं तां शर्मिष्ठावृजिनं कृतम्
संस्मृत्योवाच धात्रीं तां दुहितुः स्नेहविक्लवः
अश्रुभिः स्नापयन्तीं तां पीनोन्नतकुचावुभौ
वृक्षमूलम् उपाश्रित्य देवताम् इव तद्वने
उवाच शोकसंतप्ता घूर्णिकाम् आगतां पुरः
uddhṛtya caināṃ tarasā tasmātkūpānnarādhipaḥ
yayātiḥ
devayānī
gaccha bhadre yathākāmaṃ na bhayaṃ vidyate tava
ityucyamānā nṛpatiṃ devayānīdam uttaram
uvāca mām upādāya gaccha śīghraṃ priyo 'si me
gṛhītāhaṃ tvayā pāṇau tasmādbhartā bhaviṣyasi
ityevam ukto nṛpatir āha kṣatrakulodbhavaḥ
tvaṃ bhadre brāhmaṇī tasmānmayā nārhasi saṃgamam
sarvalokaguruḥ kāvyastvaṃ tasya duhitāsi vai
tasmād api bhayaṃ me 'dya tasmātkalyāṇi nārhasi
yadi madvacanānnādya māṃ necchasi narādhipa
tvām eva varaye pitrā paścājjñāsyasi gaccha hi
āmantrayitvā suśroṇīṃ yayātiḥ svapuraṃ yayau
gate tu nāhuṣe tasmindevayāny apy aninditā
dhātrī
kvacid ārtā ca rudatī vṛkṣam āśritya tiṣṭhatī
tataścirāyamāṇāyāṃ duhitaryāha bhārgavaḥ
dhātri tvam ānaya kṣipraṃ devayānīṃ śucismitām
ityuktamātre sā dhātrī tvaritānayituṃ gatā
yatra yatra sakhībhiḥ sā gatā padam amārgata
sā dadarśa tathā dīnāṃ śramārtāṃ rudatīṃ sthitām
vṛttaṃ te kim idaṃ bhadre śīghraṃ vada pitāhvayat
evam uktāha dhātrīṃ tāṃ śarmiṣṭhāvṛjinaṃ kṛtam
saṃsmṛtyovāca dhātrīṃ tāṃ duhituḥ snehaviklavaḥ
aśrubhiḥ snāpayantīṃ tāṃ pīnonnatakucāvubhau
vṛkṣamūlam upāśritya devatām iva tadvane
uvāca śokasaṃtaptā ghūrṇikām āgatāṃ puraḥ
- 24
देवयान्युवाच
त्वरितं घूर्णिके गच्छ सर्वम् आचक्ष्व मे पितुः
नेदानीं हि प्रवेक्ष्यामि नगरं वृषपर्वणः
devayānyuvāca
tvaritaṃ ghūrṇike gaccha sarvam ācakṣva me pituḥ
nedānīṃ hi pravekṣyāmi nagaraṃ vṛṣaparvaṇaḥ
- 25
वैशंपायन उवाच
सा तु वै त्वरितं गत्वा घूर्णिकासुरमन्दिरम्
दृष्ट्वा काव्यम् उवाचेदं संभ्रमाविष्टचेतना
त्वरितं घूर्णिका गत्वा प्रविवेश पुरोत्तमम्
द्विजप्रवरम् आसाद्य वचनं चेदम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
sā tu vai tvaritaṃ gatvā ghūrṇikāsuramandiram
dṛṣṭvā kāvyam uvācedaṃ saṃbhramāviṣṭacetanā
tvaritaṃ ghūrṇikā gatvā praviveśa purottamam
dvijapravaram āsādya vacanaṃ cedam abravīt
- 26
आचक्षे ते महाप्राज्ञ देवयानी वने हता
शर्मिष्ठया महाभाग दुहित्रा वृषपर्वणः
ācakṣe te mahāprājña devayānī vane hatā
śarmiṣṭhayā mahābhāga duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ
- 27
श्रुत्वा दुहितरं काव्यस्तत्र शर्मिष्ठया हताम्
त्वरमाणो ऽनुमार्गं स निश्चक्राम पुरोत्तमात्
त्वरया निर्ययौ दुःखान्मार्गमाणः सुतां वने
śrutvā duhitaraṃ kāvyastatra śarmiṣṭhayā hatām
tvaramāṇo 'numārgaṃ sa niścakrāma purottamāt
tvarayā niryayau duḥkhānmārgamāṇaḥ sutāṃ vane
- 28
दृष्ट्वा दुहितरं काव्यो देवयानीं ततो वने
बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य दुःखितो वाक्यम् अब्रवीत्
dṛṣṭvā duhitaraṃ kāvyo devayānīṃ tato vane
bāhubhyāṃ sampariṣvajya duḥkhito vākyam abravīt
- 29
आत्मदोषैर्नियच्छन्ति सर्वे दुःखसुखे जनाः
मन्ये दुश्चरितं ते ऽस्ति यस्येयं निष्कृतिः कृता
ātmadoṣairniyacchanti sarve duḥkhasukhe janāḥ
manye duścaritaṃ te 'sti yasyeyaṃ niṣkṛtiḥ kṛtā
- 30
देवयान्युवाच
निष्कृतिर्मे ऽस्तु वा मास्तु शृणुष्वावहितो मम
शर्मिष्ठया यद् उक्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः
सत्यं किलैतत्सा प्राह दैत्यानाम् असि गायनः
devayānyuvāca
niṣkṛtirme 'stu vā māstu śṛṇuṣvāvahito mama
śarmiṣṭhayā yad uktāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ
satyaṃ kilaitatsā prāha daityānām asi gāyanaḥ

