16 shlokas
- 1
कुन्त्युवाच
कुतोमूलम् इदं दुःखं ज्ञातुम् इच्छामि तत्त्वतः
विदित्वा अपकर्षेयं शक्यं चेद् अपकर्षितुम्
kuntyuvāca
kutomūlam idaṃ duḥkhaṃ jñātum icchāmi tattvataḥ
viditvā apakarṣeyaṃ śakyaṃ ced apakarṣitum
- 2
ब्राह्मण उवाच
उपपन्नं सताम् एतद्यद्ब्रवीषि तपोधने
न तु दुःखम् इदं शक्यं मानुषेण व्यपोहितुम्
तथापि तत्त्वम् आख्यास्ये एतद्दुःखस्य संभवम्
शक्यं वा यदि वाशक्यं शृणु भद्रे यथातथम्
brāhmaṇa uvāca
upapannaṃ satām etadyadbravīṣi tapodhane
na tu duḥkham idaṃ śakyaṃ mānuṣeṇa vyapohitum
tathāpi tattvam ākhyāsye etadduḥkhasya saṃbhavam
śakyaṃ vā yadi vāśakyaṃ śṛṇu bhadre yathātatham
- 3
समीपे नगरस्यास्य बको वसति राक्षसः
इतो गव्यूतिमात्रे ऽस्ति यमुनागह्वरे गुहा
तस्यां घोरः स वसति जिघांसुः पुरुषादकः
बको नाम स नाम्ना वै दुष्टात्मा राक्षसाधमः
ईशो जनपदस्यास्य पुरस्य च महाबलः
प्रलम्बकः कामरूपी राक्षसो वै महाबलः
तेनोपसृष्टा नगरी वर्षम् अद्य त्रयोदशम्
samīpe nagarasyāsya bako vasati rākṣasaḥ
ito gavyūtimātre 'sti yamunāgahvare guhā
tasyāṃ ghoraḥ sa vasati jighāṃsuḥ puruṣādakaḥ
bako nāma sa nāmnā vai duṣṭātmā rākṣasādhamaḥ
īśo janapadasyāsya purasya ca mahābalaḥ
pralambakaḥ kāmarūpī rākṣaso vai mahābalaḥ
tenopasṛṣṭā nagarī varṣam adya trayodaśam
- 4
पुष्टो मानुषमांसेन दुर्बुद्धिः पुरुषादकः
रक्षत्यसुरराण्नित्यम् इमं जनपदं बली
puṣṭo mānuṣamāṃsena durbuddhiḥ puruṣādakaḥ
rakṣatyasurarāṇnityam imaṃ janapadaṃ balī
- 5
नगरं चैव देशं च रक्षोबलसमन्वितः
तत्कृते परचक्राच्च भूतेभ्यश्च न नो भयम्
पुरुषादकेन रौद्रेण भक्ष्यमाणा दुरात्मना
अनाथा नगरी नाथं त्रातारं नाधिगच्छति
गुहायां वसतस्तत्र बाधते सततं जनम्
स्त्रियो बालांश्च वृद्धांश्च यूनश्चापि दुरात्मवान्
अत्र मन्त्रैश्च होमैश्च भोजनैश्च स राक्षसः
ईडितो द्विजमुख्यैश्च पूजितश्च दुरात्मवान्
यदा च सकलान् एवं प्रसूदयति राक्षसः
अथैनं ब्राह्मणाः सर्वे समये समयोजयन्
मास्मान्कामाद्वधी रक्षो दास्यामस्ते सदा वयम्
पर्यायेण यथाकामम् इह मांसोदनं प्रभो
अन्नं मांससमायुक्तं तिलचूर्णसमन्वितम्
सर्पिषा च समायुक्तं व्यञ्जनैश्च विभूषितम्
स्रजश्चित्रास्तिलान्पिण्डांल्लाजापूपसुरासवान्
शृताशृतान्पानकुम्भान्स्थूलमांसं शृताशृतम्
सर्पिःकुम्भांश्च विविधान् अन्यांश्च विविधान्बहून्
अद्य सिद्धैः समायुक्तैस्तिलचूर्णैः समाकुलान्
कुलात्कुलाच्च पुरुषं बलीवर्दौ च कालकौ
प्राप्स्यसि त्वम् असंक्रुद्धो रक्षोभागं प्रकल्पितम्
तिष्ठेह समये ऽस्माकम् इत्ययाचन्त तं द्विजाः
बाढम् इत्येव तद्रक्षस्तद्वचः प्रत्यगृह्णत
परचक्रान्न बिभ्यंश्च रक्षणं स करोति च
तस्मिन्भागे विनिर्दिष्टे चास्थितः समयं बली
nagaraṃ caiva deśaṃ ca rakṣobalasamanvitaḥ
tatkṛte paracakrācca bhūtebhyaśca na no bhayam
puruṣādakena raudreṇa bhakṣyamāṇā durātmanā
anāthā nagarī nāthaṃ trātāraṃ nādhigacchati
guhāyāṃ vasatastatra bādhate satataṃ janam
striyo bālāṃśca vṛddhāṃśca yūnaścāpi durātmavān
atra mantraiśca homaiśca bhojanaiśca sa rākṣasaḥ
īḍito dvijamukhyaiśca pūjitaśca durātmavān
yadā ca sakalān evaṃ prasūdayati rākṣasaḥ
athainaṃ brāhmaṇāḥ sarve samaye samayojayan
māsmānkāmādvadhī rakṣo dāsyāmaste sadā vayam
paryāyeṇa yathākāmam iha māṃsodanaṃ prabho
annaṃ māṃsasamāyuktaṃ tilacūrṇasamanvitam
sarpiṣā ca samāyuktaṃ vyañjanaiśca vibhūṣitam
srajaścitrāstilānpiṇḍāṃllājāpūpasurāsavān
śṛtāśṛtānpānakumbhānsthūlamāṃsaṃ śṛtāśṛtam
sarpiḥkumbhāṃśca vividhān anyāṃśca vividhānbahūn
adya siddhaiḥ samāyuktaistilacūrṇaiḥ samākulān
kulātkulācca puruṣaṃ balīvardau ca kālakau
prāpsyasi tvam asaṃkruddho rakṣobhāgaṃ prakalpitam
tiṣṭheha samaye 'smākam ityayācanta taṃ dvijāḥ
bāḍham ityeva tadrakṣastadvacaḥ pratyagṛhṇata
paracakrānna bibhyaṃśca rakṣaṇaṃ sa karoti ca
tasminbhāge vinirdiṣṭe cāsthitaḥ samayaṃ balī
- 6
वेतनं तस्य विहितं शालिवाहस्य भोजनम्
महिषौ पुरुषश्चैको यस्तद् आदाय गच्छति
vetanaṃ tasya vihitaṃ śālivāhasya bhojanam
mahiṣau puruṣaścaiko yastad ādāya gacchati
- 7
एकैकश्चैव पुरुषस्तत्प्रयच्छति भोजनम्
स वारो बहुभिर्वर्षैर्भवत्यसुतरो नरैः
ekaikaścaiva puruṣastatprayacchati bhojanam
sa vāro bahubhirvarṣairbhavatyasutaro naraiḥ
- 8
तद्विमोक्षाय ये चापि यतन्ते पुरुषाः क्वचित्
सपुत्रदारांस्तान्हत्वा तद्रक्षो भक्षयत्युत
tadvimokṣāya ye cāpi yatante puruṣāḥ kvacit
saputradārāṃstānhatvā tadrakṣo bhakṣayatyuta
- 9
वेत्रकीयगृहे राजा नायं नयम् इहास्थितः
उपायं तं न कुरुते यत्नाद् अपि स मन्दधीः
अनामयं जनस्यास्य येन स्याद् अद्य शाश्वतम्
vetrakīyagṛhe rājā nāyaṃ nayam ihāsthitaḥ
upāyaṃ taṃ na kurute yatnād api sa mandadhīḥ
anāmayaṃ janasyāsya yena syād adya śāśvatam
- 10
एतदर्हा वयं नूनं वसामो दुर्बलस्य ये
विषये नित्यम् उद्विग्नाः कुराजानम् उपाश्रिताः
पुरातनस्य वासस्य गृहक्षेत्रादिकस्य च
परित्यागं नेच्छमाना वसामो नगरे ततः
एकचक्रापि वसतिः स्ववाचो दुष्परित्यजः
दीयमाने नरकरे सततं बकराक्षसे
etadarhā vayaṃ nūnaṃ vasāmo durbalasya ye
viṣaye nityam udvignāḥ kurājānam upāśritāḥ
purātanasya vāsasya gṛhakṣetrādikasya ca
parityāgaṃ necchamānā vasāmo nagare tataḥ
ekacakrāpi vasatiḥ svavāco duṣparityajaḥ
dīyamāne narakare satataṃ bakarākṣase
- 11
ब्राह्मणाः कस्य वक्तव्याः कस्य वा छन्दचारिणः
गुणैर् एते हि वास्यन्ते कामगाः पक्षिणो यथा
brāhmaṇāḥ kasya vaktavyāḥ kasya vā chandacāriṇaḥ
guṇair ete hi vāsyante kāmagāḥ pakṣiṇo yathā
- 12
राजानं प्रथमं विन्देत्ततो भार्यां ततो धनम्
राजन्यसति लोके ऽस्मिन्कुतो भार्या कुतो धनम्
त्रयस्य संचये चास्य ज्ञातीन्पुत्रांश्च धारयेत्
rājānaṃ prathamaṃ vindettato bhāryāṃ tato dhanam
rājanyasati loke 'sminkuto bhāryā kuto dhanam
trayasya saṃcaye cāsya jñātīnputrāṃśca dhārayet
- 13
विपरीतं मया चेदं त्रयं सर्वम् उपार्जितम्
त इमाम् आपदं प्राप्य भृशं तप्स्यामहे वयम्
viparītaṃ mayā cedaṃ trayaṃ sarvam upārjitam
ta imām āpadaṃ prāpya bhṛśaṃ tapsyāmahe vayam
- 14
सो ऽयम् अस्मान् अनुप्राप्तो वारः कुलविनाशनः
भोजनं पुरुषश्चैकः प्रदेयं वेतनं मया
so 'yam asmān anuprāpto vāraḥ kulavināśanaḥ
bhojanaṃ puruṣaścaikaḥ pradeyaṃ vetanaṃ mayā
- 15
न च मे विद्यते वित्तं संक्रेतुं पुरुषं क्वचित्
सुहृज्जनं प्रदातुं च न शक्ष्यामि कथंचन
गतिं चापि न पश्यामि तस्मान्मोक्षाय रक्षसः
na ca me vidyate vittaṃ saṃkretuṃ puruṣaṃ kvacit
suhṛjjanaṃ pradātuṃ ca na śakṣyāmi kathaṃcana
gatiṃ cāpi na paśyāmi tasmānmokṣāya rakṣasaḥ
- 16
सो ऽहं दुःखार्णवे मग्नो महत्यसुतरे भृशम्
सहैवैतैर्गमिष्यामि बान्धवैर् अद्य राक्षसम्
ततो नः सहितान्क्षुद्रः सर्वान् एवोपभोक्ष्यति
दुःखमूलम् इदं भद्रे मयोक्तं प्रश्नतो ऽनघे
so 'haṃ duḥkhārṇave magno mahatyasutare bhṛśam
sahaivaitairgamiṣyāmi bāndhavair adya rākṣasam
tato naḥ sahitānkṣudraḥ sarvān evopabhokṣyati
duḥkhamūlam idaṃ bhadre mayoktaṃ praśnato 'naghe

