40 shlokas
- 1
जनमेजय उवाच
एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः
अतः परं द्विजश्रेष्ठ किम् अकुर्वत पाण्डवाः
janamejaya uvāca
ekacakrāṃ gatāste tu kuntīputrā mahārathāḥ
ataḥ paraṃ dvijaśreṣṭha kim akurvata pāṇḍavāḥ
- 2
वैशंपायन उवाच
एकचक्रां गतास्ते तु कुन्तीपुत्रा महारथाः
ऊषुर्नातिचिरं कालं ब्राह्मणस्य निवेशने
vaiśaṃpāyana uvāca
ekacakrāṃ gatāste tu kuntīputrā mahārathāḥ
ūṣurnāticiraṃ kālaṃ brāhmaṇasya niveśane
- 3
रमणीयानि पश्यन्तो वनानि विविधानि च
पार्थिवान् अपि चोद्देशान्सरितश्च सरांसि च
ramaṇīyāni paśyanto vanāni vividhāni ca
pārthivān api coddeśānsaritaśca sarāṃsi ca
- 4
चेरुर्भैक्षं तदा ते तु सर्व एव विशां पते
युधिष्ठिरं च कुन्तीं च चिन्तयन्त उपासते
भैक्षं चरन्तस्तु सदा जटिला ब्रह्मचारिणः
बभूवुर्नागराणां च स्वैर्गुणैः प्रियदर्शनाः
नागराः
दर्शनीया द्विजाः शुद्धा देवगर्भोपमाः शुभाः
भैक्षार्हा न च राज्यार्हाः सुकुमारास्तपस्विनः
सर्वलक्षणसम्पन्ना भैक्षं नार्हन्ति नित्यशः
कार्यार्थिनश्चरन्तीति तर्कयन्त इति ब्रुवन्
बन्धूनाम् आगमान्नित्यम् उपचिन्त्य तु नागराः
भोजनानि च पूर्णानि भक्ष्यभोज्यैर् अकारयन्
मौनव्रतेन संयुक्ता भैक्षं गृह्णन्ति पाण्डवाः
माता चिरगतान्दृष्ट्वा शोचन्तीति च पाण्डवाः
त्वरमाणा निवर्तन्ते मातृगौरवयन्त्रिताः
नैते यथार्थतो विप्राः सुकुमारास्तपस्विनः
चरन्ति भूमौ प्रच्छन्नाः कस्माच्चित्कारणाद् इह
दुःखाश्रुपूर्णनयना लिखन्त्यास्ते महीतलम्
भिक्षित्वा द्विजगेहेषु चिन्तयन्तश्च मातरम्
cerurbhaikṣaṃ tadā te tu sarva eva viśāṃ pate
yudhiṣṭhiraṃ ca kuntīṃ ca cintayanta upāsate
bhaikṣaṃ carantastu sadā jaṭilā brahmacāriṇaḥ
babhūvurnāgarāṇāṃ ca svairguṇaiḥ priyadarśanāḥ
nāgarāḥ
darśanīyā dvijāḥ śuddhā devagarbhopamāḥ śubhāḥ
bhaikṣārhā na ca rājyārhāḥ sukumārāstapasvinaḥ
sarvalakṣaṇasampannā bhaikṣaṃ nārhanti nityaśaḥ
kāryārthinaścarantīti tarkayanta iti bruvan
bandhūnām āgamānnityam upacintya tu nāgarāḥ
bhojanāni ca pūrṇāni bhakṣyabhojyair akārayan
maunavratena saṃyuktā bhaikṣaṃ gṛhṇanti pāṇḍavāḥ
mātā ciragatāndṛṣṭvā śocantīti ca pāṇḍavāḥ
tvaramāṇā nivartante mātṛgauravayantritāḥ
naite yathārthato viprāḥ sukumārāstapasvinaḥ
caranti bhūmau pracchannāḥ kasmāccitkāraṇād iha
duḥkhāśrupūrṇanayanā likhantyāste mahītalam
bhikṣitvā dvijageheṣu cintayantaśca mātaram
- 5
निवेदयन्ति स्म च ते भैक्षं कुन्त्याः सदा निशि
सर्वसम्पूर्णभैक्षान्नं मात्रा दत्तं पृथक्पृथक्
तया विभक्तान्भागांस्ते भुञ्जते स्म पृथक्पृथक्
nivedayanti sma ca te bhaikṣaṃ kuntyāḥ sadā niśi
sarvasampūrṇabhaikṣānnaṃ mātrā dattaṃ pṛthakpṛthak
tayā vibhaktānbhāgāṃste bhuñjate sma pṛthakpṛthak
- 6
अर्धं ते भुञ्जते वीराः सह मात्रा परंतपाः
अर्धं भैक्षस्य सर्वस्य भीमो भुङ्क्ते महाबलः
न चाशितो ऽसौ भवति कल्याणान्नभृतः पुरा
स वैवर्ण्यं च कार्श्यं च जगामातृप्तिकारितम्
आज्यबिन्दुर्यथा वह्नौ महति ज्वलिते यथा
तथार्धभागं भीमस्य भिक्षान्नस्य नृपोत्तम
ardhaṃ te bhuñjate vīrāḥ saha mātrā paraṃtapāḥ
ardhaṃ bhaikṣasya sarvasya bhīmo bhuṅkte mahābalaḥ
na cāśito 'sau bhavati kalyāṇānnabhṛtaḥ purā
sa vaivarṇyaṃ ca kārśyaṃ ca jagāmātṛptikāritam
ājyabinduryathā vahnau mahati jvalite yathā
tathārdhabhāgaṃ bhīmasya bhikṣānnasya nṛpottama
- 7
तथा तु तेषां वसतां तत्र राजन्महात्मनाम्
अतिचक्राम सुमहान्कालो ऽथ भरतर्षभ
भीमो ऽपि क्रीडयित्वा तु मिथो ब्राह्मणबन्धुषु
कुम्भकारेण संबन्धं लेभे पात्रं बृहत्तदा
स ददाति महत्पात्रं भीमाय प्रहसन्न् इव
तस्याद्भुतं कर्म कृत्वा महन्मृद्भारम् आददे
तस्य भारः शतगुणः कुम्भकारम् अतोषयत्
चक्रे चक्रे च मृद्भाण्डान्सततं भैक्षम् आहरन्
तद् आदाय गतं दृष्ट्वा हसन्ति प्रहसन्ति च
भक्ष्यभोज्यानि विविधान्यादाय प्रक्षिपन्ति च
एवम् एष सदा भुक्त्वा मात्रे वदति वै रहः
कुम्भकारो ऽददात्पात्रं महत्कृत्वा तु पात्रकम्
प्रहसन्भीमसेनाय विस्मितस्तस्य कर्मणा
इति पृष्टः सदा पौरैः क्षुधितः किल पाण्डवः
tathā tu teṣāṃ vasatāṃ tatra rājanmahātmanām
aticakrāma sumahānkālo 'tha bharatarṣabha
bhīmo 'pi krīḍayitvā tu mitho brāhmaṇabandhuṣu
kumbhakāreṇa saṃbandhaṃ lebhe pātraṃ bṛhattadā
sa dadāti mahatpātraṃ bhīmāya prahasann iva
tasyādbhutaṃ karma kṛtvā mahanmṛdbhāram ādade
tasya bhāraḥ śataguṇaḥ kumbhakāram atoṣayat
cakre cakre ca mṛdbhāṇḍānsatataṃ bhaikṣam āharan
tad ādāya gataṃ dṛṣṭvā hasanti prahasanti ca
bhakṣyabhojyāni vividhānyādāya prakṣipanti ca
evam eṣa sadā bhuktvā mātre vadati vai rahaḥ
kumbhakāro 'dadātpātraṃ mahatkṛtvā tu pātrakam
prahasanbhīmasenāya vismitastasya karmaṇā
iti pṛṣṭaḥ sadā pauraiḥ kṣudhitaḥ kila pāṇḍavaḥ
- 8
ततः कदाचिद्भैक्षाय गतास्ते भरतर्षभाः
संगत्या भीमसेनस्तु तत्रास्ते पृथया सह
tataḥ kadācidbhaikṣāya gatāste bharatarṣabhāḥ
saṃgatyā bhīmasenastu tatrāste pṛthayā saha
- 9
अथार्तिजं महाशब्दं ब्राह्मणस्य निवेशने
भृशम् उत्पतितं घोरं कुन्ती शुश्राव भारत
athārtijaṃ mahāśabdaṃ brāhmaṇasya niveśane
bhṛśam utpatitaṃ ghoraṃ kuntī śuśrāva bhārata
- 10
रोरूयमाणांस्तान्सर्वान्परिदेवयतश्च सा
कारुण्यात्साधुभावाच्च देवी राजन्न चक्षमे
rorūyamāṇāṃstānsarvānparidevayataśca sā
kāruṇyātsādhubhāvācca devī rājanna cakṣame
- 11
मथ्यमानेव दुःखेन हृदयेन पृथा ततः
उवाच भीमं कल्याणी कृपान्वितम् इदं वचः
mathyamāneva duḥkhena hṛdayena pṛthā tataḥ
uvāca bhīmaṃ kalyāṇī kṛpānvitam idaṃ vacaḥ
- 12
वसामः सुसुखं पुत्र ब्राह्मणस्य निवेशने
अज्ञाता धार्तराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यवः
vasāmaḥ susukhaṃ putra brāhmaṇasya niveśane
ajñātā dhārtarāṣṭrāṇāṃ satkṛtā vītamanyavaḥ
- 13
सा चिन्तये सदा पुत्र ब्राह्मणस्यास्य किं न्वहम्
प्रियं कुर्याम् इति गृहे यत्कुर्युर् उषिताः सुखम्
sā cintaye sadā putra brāhmaṇasyāsya kiṃ nvaham
priyaṃ kuryām iti gṛhe yatkuryur uṣitāḥ sukham
- 14
एतावान्पुरुषस्तात कृतं यस्मिन्न नश्यति
यावच्च कुर्याद् अन्यो ऽस्य कुर्याद् अभ्यधिकं ततः
etāvānpuruṣastāta kṛtaṃ yasminna naśyati
yāvacca kuryād anyo 'sya kuryād abhyadhikaṃ tataḥ
- 15
तद् इदं ब्राह्मणस्यास्य दुःखम् आपतितं ध्रुवम्
तत्रास्य यदि साहाय्यं कुर्याम सुकृतं भवेत्
tad idaṃ brāhmaṇasyāsya duḥkham āpatitaṃ dhruvam
tatrāsya yadi sāhāyyaṃ kuryāma sukṛtaṃ bhavet
- 16
भीम उवाच
ज्ञायताम् अस्य यद्दुःखं यतश्चैव समुत्थितम्
विदिते व्यवसिष्यामि यद्यपि स्यात्सुदुष्करम्
bhīma uvāca
jñāyatām asya yadduḥkhaṃ yataścaiva samutthitam
vidite vyavasiṣyāmi yadyapi syātsuduṣkaram
- 17
वैशंपायन उवाच
तथा हि कथयन्तौ तौ भूयः शुश्रुवतुः स्वनम्
आर्तिजं तस्य विप्रस्य सभार्यस्य विशां पते
vaiśaṃpāyana uvāca
tathā hi kathayantau tau bhūyaḥ śuśruvatuḥ svanam
ārtijaṃ tasya viprasya sabhāryasya viśāṃ pate
- 18
अन्तःपुरं ततस्तस्य ब्राह्मणस्य महात्मनः
विवेश कुन्ती त्वरिता बद्धवत्सेव सौरभी
antaḥpuraṃ tatastasya brāhmaṇasya mahātmanaḥ
viveśa kuntī tvaritā baddhavatseva saurabhī
- 19
ततस्तं ब्राह्मणं तत्र भार्यया च सुतेन च
दुहित्रा चैव सहितं ददर्श विकृताननम्
tatastaṃ brāhmaṇaṃ tatra bhāryayā ca sutena ca
duhitrā caiva sahitaṃ dadarśa vikṛtānanam
- 20
ब्राह्मण उवाच
धिग् इदं जीवितं लोके ऽनलसारम् अनर्थकम्
दुःखमूलं पराधीनं भृशम् अप्रियभागि च
brāhmaṇa uvāca
dhig idaṃ jīvitaṃ loke 'nalasāram anarthakam
duḥkhamūlaṃ parādhīnaṃ bhṛśam apriyabhāgi ca
- 21
जीविते परमं दुःखं जीविते परमो ज्वरः
जीविते वर्तमानस्य द्वन्द्वानाम् आगमो ध्रुवः
jīvite paramaṃ duḥkhaṃ jīvite paramo jvaraḥ
jīvite vartamānasya dvandvānām āgamo dhruvaḥ
- 22
एकात्मापि हि धर्मार्थौ कामं च न निषेवते
एतैश्च विप्रयोगो ऽपि दुःखं परमकं मतम्
ekātmāpi hi dharmārthau kāmaṃ ca na niṣevate
etaiśca viprayogo 'pi duḥkhaṃ paramakaṃ matam
- 23
आहुः केचित्परं मोक्षं स च नास्ति कथंचन
अर्थप्राप्तौ च नरकः कृत्स्न एवोपपद्यते
āhuḥ kecitparaṃ mokṣaṃ sa ca nāsti kathaṃcana
arthaprāptau ca narakaḥ kṛtsna evopapadyate
- 24
अर्थेप्सुता परं दुःखम् अर्थप्राप्तौ ततो ऽधिकम्
जातस्नेहस्य चार्थेषु विप्रयोगे महत्तरम्
यावन्तो यस्य संयोगा द्रव्यैर् इष्टैर्भवन्त्युत
तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः
तद् इदं जीवितं प्राप्य स्वल्पकालं महाभयम्
त्यागो ऽप्ययं महान्प्राप्तो भार्यया सहितेन च
arthepsutā paraṃ duḥkham arthaprāptau tato 'dhikam
jātasnehasya cārtheṣu viprayoge mahattaram
yāvanto yasya saṃyogā dravyair iṣṭairbhavantyuta
tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ
tad idaṃ jīvitaṃ prāpya svalpakālaṃ mahābhayam
tyāgo 'pyayaṃ mahānprāpto bhāryayā sahitena ca
- 25
न हि योगं प्रपश्यामि येन मुच्येयम् आपदः
पुत्रदारेण वा सार्धं प्राद्रवेयम् अनामयम्
na hi yogaṃ prapaśyāmi yena mucyeyam āpadaḥ
putradāreṇa vā sārdhaṃ prādraveyam anāmayam
- 26
यतितं वै मया पूर्वं यथा त्वं वेत्थ ब्राह्मणि
यतः क्षेमं ततो गन्तुं त्वया तु मम न श्रुतम्
yatitaṃ vai mayā pūrvaṃ yathā tvaṃ vettha brāhmaṇi
yataḥ kṣemaṃ tato gantuṃ tvayā tu mama na śrutam
- 27
इह जाता विवृद्धास्मि पिता चेह ममेति च
उक्तवत्यसि दुर्मेधे याच्यमाना मयासकृत्
iha jātā vivṛddhāsmi pitā ceha mameti ca
uktavatyasi durmedhe yācyamānā mayāsakṛt
- 28
स्वर्गतो हि पिता वृद्धस्तथा माता चिरं तव
बान्धवा भूतपूर्वाश्च तत्र वासे तु का रतिः
न भोजनं विरुद्धं स्यान्न स्त्री देशो निबन्धनम्
सुदूरम् अपि कार्यार्थे व्रजेद्गरुडहंसवत्
svargato hi pitā vṛddhastathā mātā ciraṃ tava
bāndhavā bhūtapūrvāśca tatra vāse tu kā ratiḥ
na bhojanaṃ viruddhaṃ syānna strī deśo nibandhanam
sudūram api kāryārthe vrajedgaruḍahaṃsavat
- 29
सो ऽयं ते बन्धुकामाया अशृण्वन्त्या वचो मम
बन्धुप्रणाशः सम्प्राप्तो भृशं दुःखकरो मम
उपस्थितं तु कल्याणि यथेष्टम् अनुभूयताम्
ब्राह्मणी
माम् एव प्रेषय त्वं तु बकाय करम् अद्य वै
द्विजः
त्यागो ऽयं मम सम्प्राप्तो मम वा मे सुतस्य वा
तव वा तव पुत्र्याश्च अत्र वासस्य तत्फलम्
न शृणोषि वचो मह्यं तत्फलं भुङ्क्ष्व भामिनि
अथवाहं न शक्ष्यामि स्वयं मर्तुं सुतं मम
एवं त्यक्तुं न शक्नोमि भवतीं न सुताम् अपि
so 'yaṃ te bandhukāmāyā aśṛṇvantyā vaco mama
bandhupraṇāśaḥ samprāpto bhṛśaṃ duḥkhakaro mama
upasthitaṃ tu kalyāṇi yatheṣṭam anubhūyatām
brāhmaṇī
mām eva preṣaya tvaṃ tu bakāya karam adya vai
dvijaḥ
tyāgo 'yaṃ mama samprāpto mama vā me sutasya vā
tava vā tava putryāśca atra vāsasya tatphalam
na śṛṇoṣi vaco mahyaṃ tatphalaṃ bhuṅkṣva bhāmini
athavāhaṃ na śakṣyāmi svayaṃ martuṃ sutaṃ mama
evaṃ tyaktuṃ na śaknomi bhavatīṃ na sutām api
- 30
अथवा मद्विनाशो ऽयं न हि शक्ष्यामि कंचन
परित्यक्तुम् अहं बन्धुं स्वयं जीवन्नृशंसवत्
athavā madvināśo 'yaṃ na hi śakṣyāmi kaṃcana
parityaktum ahaṃ bandhuṃ svayaṃ jīvannṛśaṃsavat

