32 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
तत्र तेषु शयानेषु हिडिम्बो नाम राक्षसः
अविदूरे वनात्तस्माच्छालवृक्षम् उपाश्रितः
vaiśaṃpāyana uvāca
tatra teṣu śayāneṣu hiḍimbo nāma rākṣasaḥ
avidūre vanāttasmācchālavṛkṣam upāśritaḥ
- 2
क्रूरो मानुषमांसादो महावीर्यो महाबलः
प्रावृड्जलधरश्यामः पिङ्गाक्षो दारुणाकृतिः
दंष्ट्राकरालवदनः पिशितेप्सुः क्षुधार्दितः
लम्बस्फिग्लम्बजठरो रक्तश्मश्रुशिरोरुहः
महावृक्षगलस्कन्धः शङ्कुकर्णो विभीषणः
यदृच्छया तान् अपश्यत्पाण्डुपुत्रान्महारथान्
विरूपरूपः पिङ्गाक्षः करालो घोरदर्शनः
पिशितेप्सुः क्षुधार्तस्तान् अपश्यत यदृच्छया
krūro mānuṣamāṃsādo mahāvīryo mahābalaḥ
prāvṛḍjaladharaśyāmaḥ piṅgākṣo dāruṇākṛtiḥ
daṃṣṭrākarālavadanaḥ piśitepsuḥ kṣudhārditaḥ
lambasphiglambajaṭharo raktaśmaśruśiroruhaḥ
mahāvṛkṣagalaskandhaḥ śaṅkukarṇo vibhīṣaṇaḥ
yadṛcchayā tān apaśyatpāṇḍuputrānmahārathān
virūparūpaḥ piṅgākṣaḥ karālo ghoradarśanaḥ
piśitepsuḥ kṣudhārtastān apaśyata yadṛcchayā
- 3
ऊर्ध्वाङ्गुलिः स कण्डूयन्धुन्वन्रूक्षाञ्शिरोरुहान्
जृम्भमाणो महावक्त्रः पुनः पुनर् अवेक्ष्य च
ūrdhvāṅguliḥ sa kaṇḍūyandhunvanrūkṣāñśiroruhān
jṛmbhamāṇo mahāvaktraḥ punaḥ punar avekṣya ca
- 4
दुष्टो मानुषमांसादो महाकायो महाबलः
आघ्राय मानुषं गन्धं भगिनीम् इदम् अब्रवीत्
duṣṭo mānuṣamāṃsādo mahākāyo mahābalaḥ
āghrāya mānuṣaṃ gandhaṃ bhaginīm idam abravīt
- 5
उपपन्नश्चिरस्याद्य भक्षो मम मनःप्रियः
स्नेहस्रवान्प्रस्रवति जिह्वा पर्येति मे मुखम्
upapannaścirasyādya bhakṣo mama manaḥpriyaḥ
snehasravānprasravati jihvā paryeti me mukham
- 6
अष्टौ दंष्ट्राः सुतीक्ष्णाग्राश्चिरस्यापातदुःसहाः
देहेषु मज्जयिष्यामि स्निग्धेषु पिशितेषु च
aṣṭau daṃṣṭrāḥ sutīkṣṇāgrāścirasyāpātaduḥsahāḥ
deheṣu majjayiṣyāmi snigdheṣu piśiteṣu ca
- 7
आक्रम्य मानुषं कण्ठम् आच्छिद्य धमनीम् अपि
उष्णं नवं प्रपास्यामि फेनिलं रुधिरं बहु
ākramya mānuṣaṃ kaṇṭham ācchidya dhamanīm api
uṣṇaṃ navaṃ prapāsyāmi phenilaṃ rudhiraṃ bahu
- 8
गच्छ जानीहि के त्वेते शेरते वनम् आश्रिताः
मानुषो बलवान्गन्धो घ्राणं तर्पयतीव मे
gaccha jānīhi ke tvete śerate vanam āśritāḥ
mānuṣo balavāngandho ghrāṇaṃ tarpayatīva me
- 9
हत्वैतान्मानुषान्सर्वान् आनयस्व ममान्तिकम्
अस्मद्विषयसुप्तेभ्यो नैतेभ्यो भयम् अस्ति ते
hatvaitānmānuṣānsarvān ānayasva mamāntikam
asmadviṣayasuptebhyo naitebhyo bhayam asti te
- 10
एषां मांसानि संस्कृत्य मानुषाणां यथेष्टतः
भक्षयिष्याव सहितौ कुरु तूर्णं वचो मम
भक्षयित्वा च मांसानि मानुषाणां प्रकामतः
नृत्याव सहितावावां दत्ततालावनेकशः
एवम् उक्ता हिडिम्बा तु हिडिम्बेन तदा वने
आप्लुत्याप्लुत्य च तरून् अगच्छत्पाण्डवान्प्रति
eṣāṃ māṃsāni saṃskṛtya mānuṣāṇāṃ yatheṣṭataḥ
bhakṣayiṣyāva sahitau kuru tūrṇaṃ vaco mama
bhakṣayitvā ca māṃsāni mānuṣāṇāṃ prakāmataḥ
nṛtyāva sahitāvāvāṃ dattatālāvanekaśaḥ
evam uktā hiḍimbā tu hiḍimbena tadā vane
āplutyāplutya ca tarūn agacchatpāṇḍavānprati
- 11
भ्रातुर्वचनम् आज्ञाय त्वरमाणेव राक्षसी
जगाम तत्र यत्र स्म पाण्डवा भरतर्षभ
bhrāturvacanam ājñāya tvaramāṇeva rākṣasī
jagāma tatra yatra sma pāṇḍavā bharatarṣabha
- 12
ददर्श तत्र गत्वा सा पाण्डवान्पृथया सह
शयानान्भीमसेनं च जाग्रतं त्वपराजितम्
उपास्यमानान्भीमेन रूपयौवनशालिना
सुकुमारांश्च पार्थांश्च व्यायामेन च कर्शितान्
दुःखेन सम्प्रयुक्तांश्च सहज्येष्ठान्प्रमाथिनः
रौद्री सती राजपुत्रान्दर्शनीयप्रदर्शनम्
dadarśa tatra gatvā sā pāṇḍavānpṛthayā saha
śayānānbhīmasenaṃ ca jāgrataṃ tvaparājitam
upāsyamānānbhīmena rūpayauvanaśālinā
sukumārāṃśca pārthāṃśca vyāyāmena ca karśitān
duḥkhena samprayuktāṃśca sahajyeṣṭhānpramāthinaḥ
raudrī satī rājaputrāndarśanīyapradarśanam
- 13
दृष्ट्वैव भीमसेनं सा शालस्कन्धम् इवोद्गतम्
राक्षसी कामयामास रूपेणाप्रतिमं भुवि
अन्तर्गतेन मनसा चिन्तयामास राक्षसी
dṛṣṭvaiva bhīmasenaṃ sā śālaskandham ivodgatam
rākṣasī kāmayāmāsa rūpeṇāpratimaṃ bhuvi
antargatena manasā cintayāmāsa rākṣasī
- 14
अयं श्यामो महाबाहुः सिंहस्कन्धो महाद्युतिः
कम्बुग्रीवः पुष्कराक्षो भर्ता युक्तो भवेन्मम
ayaṃ śyāmo mahābāhuḥ siṃhaskandho mahādyutiḥ
kambugrīvaḥ puṣkarākṣo bhartā yukto bhavenmama
- 15
नाहं भ्रातृवचो जातु कुर्यां क्रूरोपसंहितम्
पतिस्नेहो ऽतिबलवान्न तथा भ्रातृसौहृदम्
nāhaṃ bhrātṛvaco jātu kuryāṃ krūropasaṃhitam
patisneho 'tibalavānna tathā bhrātṛsauhṛdam
- 16
मुहूर्तम् इव तृप्तिश्च भवेद्भ्रातुर्ममैव च
हतैर् एतैर् अहत्वा तु मोदिष्ये शाश्वतीः समाः
हिडिम्बी तु महारौद्रा तदा भरतसत्तम
उत्सृज्य राक्षसं रूपं मानुषं रूपम् आस्थिता
muhūrtam iva tṛptiśca bhavedbhrāturmamaiva ca
hatair etair ahatvā tu modiṣye śāśvatīḥ samāḥ
hiḍimbī tu mahāraudrā tadā bharatasattama
utsṛjya rākṣasaṃ rūpaṃ mānuṣaṃ rūpam āsthitā
- 17
सा कामरूपिणी रूपं कृत्वा मानुषम् उत्तमम्
उपतस्थे महाबाहुं भीमसेनं शनैः शनैः
इङ्गिताकारकुशला ह्युपासर्पच्छनैः शनैः
विनम्यमानेव लता सर्वाभरणभूषिता
शनैः शनैः स तां भीमः समीपम् उपसर्पतीम्
वीक्षमाणस्तदापश्यत्तन्वीं पीनपयोधराम्
चन्द्राननां पद्मनेत्रां नीलकुञ्चितमूर्धजाम्
कृष्णां सुपाण्डुरैर्दन्तैर्बिम्बोष्ठीं चारुदर्शनाम्
दृष्ट्वा तां रूपसम्पन्नां भीमो विस्मयम् आगतः
उपचारगुणैर्युक्तां लालितैर्हास्यसंस्थितैः
समीपम् उपसंप्राप्य भीमस्याथ वरानना
वचो वचनवेलायाम् इदं प्रोवाच पाण्डवम्
sā kāmarūpiṇī rūpaṃ kṛtvā mānuṣam uttamam
upatasthe mahābāhuṃ bhīmasenaṃ śanaiḥ śanaiḥ
iṅgitākārakuśalā hyupāsarpacchanaiḥ śanaiḥ
vinamyamāneva latā sarvābharaṇabhūṣitā
śanaiḥ śanaiḥ sa tāṃ bhīmaḥ samīpam upasarpatīm
vīkṣamāṇastadāpaśyattanvīṃ pīnapayodharām
candrānanāṃ padmanetrāṃ nīlakuñcitamūrdhajām
kṛṣṇāṃ supāṇḍurairdantairbimboṣṭhīṃ cārudarśanām
dṛṣṭvā tāṃ rūpasampannāṃ bhīmo vismayam āgataḥ
upacāraguṇairyuktāṃ lālitairhāsyasaṃsthitaiḥ
samīpam upasaṃprāpya bhīmasyātha varānanā
vaco vacanavelāyām idaṃ provāca pāṇḍavam
- 18
विलज्जमानेव लता दिव्याभरणभूषिता
स्मितपूर्वम् इदं वाक्यं भीमसेनम् अथाब्रवीत्
vilajjamāneva latā divyābharaṇabhūṣitā
smitapūrvam idaṃ vākyaṃ bhīmasenam athābravīt
- 19
कुतस्त्वम् असि सम्प्राप्तः कश्चासि पुरुषर्षभ
क इमे शेरते चेह पुरुषा देवरूपिणः
kutastvam asi samprāptaḥ kaścāsi puruṣarṣabha
ka ime śerate ceha puruṣā devarūpiṇaḥ
- 20
केयं च बृहती श्यामा सुकुमारी तवानघ
शेते वनम् इदं प्राप्य विश्वस्ता स्वगृहे यथा
keyaṃ ca bṛhatī śyāmā sukumārī tavānagha
śete vanam idaṃ prāpya viśvastā svagṛhe yathā
- 21
नेदं जानाति गहनं वनं राक्षससेवितम्
वसति ह्यत्र पापात्मा हिडिम्बो नाम राक्षसः
nedaṃ jānāti gahanaṃ vanaṃ rākṣasasevitam
vasati hyatra pāpātmā hiḍimbo nāma rākṣasaḥ
- 22
तेनाहं प्रेषिता भ्रात्रा दुष्टभावेन रक्षसा
बिभक्षयिष्यता मांसं युष्माकम् अमरोपम
tenāhaṃ preṣitā bhrātrā duṣṭabhāvena rakṣasā
bibhakṣayiṣyatā māṃsaṃ yuṣmākam amaropama
- 23
साहं त्वाम् अभिसम्प्रेक्ष्य देवगर्भसमप्रभम्
नान्यं भर्तारम् इच्छामि सत्यम् एतद्ब्रवीमि ते
sāhaṃ tvām abhisamprekṣya devagarbhasamaprabham
nānyaṃ bhartāram icchāmi satyam etadbravīmi te
- 24
एतद्विज्ञाय धर्मज्ञ युक्तं मयि समाचर
कामोपहतचित्ताङ्गीं भजमानां भजस्व माम्
etadvijñāya dharmajña yuktaṃ mayi samācara
kāmopahatacittāṅgīṃ bhajamānāṃ bhajasva mām
- 25
त्रास्ये ऽहं त्वां महाबाहो राक्षसात्पुरुषादकात्
वत्स्यावो गिरिदुर्गेषु भर्ता भव ममानघ
इच्छामि वीर भद्रं ते मा मा प्राणान्विहासिषुः
त्वया ह्यहं परित्यक्ता न जीवेयम् अरिंदम
trāsye 'haṃ tvāṃ mahābāho rākṣasātpuruṣādakāt
vatsyāvo giridurgeṣu bhartā bhava mamānagha
icchāmi vīra bhadraṃ te mā mā prāṇānvihāsiṣuḥ
tvayā hyahaṃ parityaktā na jīveyam ariṃdama
- 26
अन्तरिक्षचरा ह्यस्मि कामतो विचरामि च
अतुलाम् आप्नुहि प्रीतिं तत्र तत्र मया सह
एष ज्येष्ठो मम भ्राता नान्यः परमको गुरुः
अनिविष्टश्च तं नाहं परिविद्यां कथंचन
antarikṣacarā hyasmi kāmato vicarāmi ca
atulām āpnuhi prītiṃ tatra tatra mayā saha
eṣa jyeṣṭho mama bhrātā nānyaḥ paramako guruḥ
aniviṣṭaśca taṃ nāhaṃ parividyāṃ kathaṃcana
- 27
भीम उवाच
मातरं भ्रातरं ज्येष्ठं कनिष्ठान् अपरान् इमान्
परित्यजेत को न्वद्य प्रभवन्न् इव राक्षसि
bhīma uvāca
mātaraṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhān aparān imān
parityajeta ko nvadya prabhavann iva rākṣasi
- 28
को हि सुप्तान् इमान्भ्रातॄन्दत्त्वा राक्षसभोजनम्
मातरं च नरो गच्छेत्कामार्त इव मद्विधः
राक्षसी
भीमः
एकं त्वां मोक्षयिष्यामि सह मात्रा परंतप
सोदरान् उत्सृजैतांस्त्वम् आरोह जघनं मम
नाहं जीवितुम् आशंसे भ्रातॄन् उत्सृज्य राक्षसि
यथागतं व्रजैका त्वं विप्रियं मे प्रभाषसे
ko hi suptān imānbhrātṝndattvā rākṣasabhojanam
mātaraṃ ca naro gacchetkāmārta iva madvidhaḥ
rākṣasī
bhīmaḥ
ekaṃ tvāṃ mokṣayiṣyāmi saha mātrā paraṃtapa
sodarān utsṛjaitāṃstvam āroha jaghanaṃ mama
nāhaṃ jīvitum āśaṃse bhrātṝn utsṛjya rākṣasi
yathāgataṃ vrajaikā tvaṃ vipriyaṃ me prabhāṣase
- 29
राक्षस्युवाच
यत्ते प्रियं तत्करिष्ये सर्वान् एतान्प्रबोधय
मोक्षयिष्यामि वः कामं राक्षसात्पुरुषादकात्
rākṣasyuvāca
yatte priyaṃ tatkariṣye sarvān etānprabodhaya
mokṣayiṣyāmi vaḥ kāmaṃ rākṣasātpuruṣādakāt
- 30
भीम उवाच
सुखसुप्तान्वने भ्रातॄन्मातरं चैव राक्षसि
न भयाद्बोधयिष्यामि भ्रातुस्तव दुरात्मनः
bhīma uvāca
sukhasuptānvane bhrātṝnmātaraṃ caiva rākṣasi
na bhayādbodhayiṣyāmi bhrātustava durātmanaḥ

