43 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
एवम् उक्तस्तया राजा तां देवीं पुनर् अब्रवीत्
धर्मविद्धर्मसंयुक्तम् इदं वचनम् उत्तमम्
vaiśaṃpāyana uvāca
evam uktastayā rājā tāṃ devīṃ punar abravīt
dharmaviddharmasaṃyuktam idaṃ vacanam uttamam
- 2
एवम् एतत्पुरा कुन्ति व्युषिताश्वश्चकार ह
यथा त्वयोक्तं कल्याणि स ह्यासीद् अमरोपमः
evam etatpurā kunti vyuṣitāśvaścakāra ha
yathā tvayoktaṃ kalyāṇi sa hyāsīd amaropamaḥ
- 3
अथ त्विमं प्रवक्ष्यामि धर्मं त्वेतं निबोध मे
पुराणम् ऋषिभिर्दृष्टं धर्मविद्भिर्महात्मभिः
atha tvimaṃ pravakṣyāmi dharmaṃ tvetaṃ nibodha me
purāṇam ṛṣibhirdṛṣṭaṃ dharmavidbhirmahātmabhiḥ
- 4
अनावृताः किल पुरा स्त्रिय आसन्वरानने
कामचारविहारिण्यः स्वतन्त्राश्चारुलोचने
anāvṛtāḥ kila purā striya āsanvarānane
kāmacāravihāriṇyaḥ svatantrāścārulocane
- 5
तासां व्युच्चरमाणानां कौमारात्सुभगे पतीन्
नाधर्मो ऽभूद्वरारोहे स हि धर्मः पुराभवत्
tāsāṃ vyuccaramāṇānāṃ kaumārātsubhage patīn
nādharmo 'bhūdvarārohe sa hi dharmaḥ purābhavat
- 6
तं चैव धर्मं पौराणं तिर्यग्योनिगताः प्रजाः
अद्याप्यनुविधीयन्ते कामद्वेषविवर्जिताः
पुराणदृष्टो धर्मो ऽयं पूज्यते च महर्षिभिः
taṃ caiva dharmaṃ paurāṇaṃ tiryagyonigatāḥ prajāḥ
adyāpyanuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥ
purāṇadṛṣṭo dharmo 'yaṃ pūjyate ca maharṣibhiḥ
- 7
उत्तरेषु च रम्भोरु कुरुष्वद्यापि वर्तते
स्त्रीणाम् अनुग्रहकरः स हि धर्मः सनातनः
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः
नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः
एवं तृष्णा तु नारीणां पुरुषं पुरुषं प्रति
अगम्यागमनं स्त्रीणां नास्ति नित्यं शुचिस्मिते
पुत्रं वा किल पौत्रं वा कासांचिद्भ्रातरं तथा
रहसीह नरं दृष्ट्वा योनिर् उत्क्लिद्यते ततः
एतत्स्वाभाविकं स्त्रीणां न निमित्तकृतं शुभे
uttareṣu ca rambhoru kuruṣvadyāpi vartate
strīṇām anugrahakaraḥ sa hi dharmaḥ sanātanaḥ
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ
nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ
evaṃ tṛṣṇā tu nārīṇāṃ puruṣaṃ puruṣaṃ prati
agamyāgamanaṃ strīṇāṃ nāsti nityaṃ śucismite
putraṃ vā kila pautraṃ vā kāsāṃcidbhrātaraṃ tathā
rahasīha naraṃ dṛṣṭvā yonir utklidyate tataḥ
etatsvābhāvikaṃ strīṇāṃ na nimittakṛtaṃ śubhe
- 8
अस्मिंस्तु लोके नचिरान्मर्यादेयं शुचिस्मिते
स्थापिता येन यस्माच्च तन्मे विस्तरतः शृणु
asmiṃstu loke nacirānmaryādeyaṃ śucismite
sthāpitā yena yasmācca tanme vistarataḥ śṛṇu
- 9
बभूवोद्दालको नाम महर्षिर् इति नः श्रुतम्
श्वेतकेतुर् इति ख्यातः पुत्रस्तस्याभवन्मुनिः
babhūvoddālako nāma maharṣir iti naḥ śrutam
śvetaketur iti khyātaḥ putrastasyābhavanmuniḥ
- 10
मर्यादेयं कृता तेन मानुषेष्विति नः श्रुतम्
कोपात्कमलपत्राक्षि यदर्थं तन्निबोध मे
उद्दालकः
ब्राह्मणः
पाण्डुः
श्वेतकेतोः पिता देवि तप उग्रं समास्थितः
ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशगो ऽभवत्
शिशिरे सलिलस्थायी सह पत्न्या महातपाः
उद्दालकं तपस्यन्तं नियमेन समाहितम्
तस्य पुत्रः श्वेतकेतुः परिचर्यां चकार ह
अभ्यागच्छद्द्विजः कश्चिद्वलीपलितसंततः
तं दृष्ट्वैव मुनिः प्रीतः पूजयामास शास्त्रतः
स्वागतेन च पाद्येन मृदुवाक्यैश्च भारत
शाकमूलफलाद्यैश्च वन्यैर् अन्यैर् अपूजयत्
क्षुत्पिपासाश्रमैर् आर्तः पूजितस्तु महर्षिणा
विश्रान्तो मुनिम् आसाद्य पर्यपृच्छद्द्विजस्तदा
उद्दालक महर्षे त्वं सत्यं मे ब्रूहि मानृतम्
ऋषिपुत्रः कुमारो ऽयं दर्शनीयो विशेषतः
तव पुत्रम् इमं मन्ये कृतकृत्यो ऽसि तद्वद
मम पत्नी महाप्राज्ञ कुशिकस्य सुता मता
माम् एवानुगता पत्नी मम नित्यम् अनुव्रता
अरुन्धतीव पत्नीनां तपसा कर्शितस्तनी
तस्यां जातः श्वेतकेतुर्मम पुत्रो महातपाः
वेदवेदाङ्गविद्विप्र मच्छासनपरायणः
लोकज्ञः सर्वलोकेषु विश्रुतः सत्यवाग्घृणी
अपूर्वी भार्यया चार्थी वृद्धो ऽहं मन्दचाक्षुषः
पित्र्याद् ऋणाद् अनिर्मुक्तः पूर्वम् एवाकृतस्त्रियः
प्रजारणी तु पत्नी ते कुलशीलसमाधिनी
सदृशी मम गोत्रेण वहाम्येनां क्षमस्व वै
इत्युक्त्वा मृगशावाक्षीं चीरकृष्णाजिनाम्बराम्
यष्ट्याधारः स्रस्तगात्रो मन्दचक्षुर् अबुद्धिमान्
स्वव्यापाराम् अक्षमां ताम् अचित्ताम् आत्मनि द्विजः
maryādeyaṃ kṛtā tena mānuṣeṣviti naḥ śrutam
kopātkamalapatrākṣi yadarthaṃ tannibodha me
uddālakaḥ
brāhmaṇaḥ
pāṇḍuḥ
śvetaketoḥ pitā devi tapa ugraṃ samāsthitaḥ
grīṣme pañcatapā bhūtvā varṣāsvākāśago 'bhavat
śiśire salilasthāyī saha patnyā mahātapāḥ
uddālakaṃ tapasyantaṃ niyamena samāhitam
tasya putraḥ śvetaketuḥ paricaryāṃ cakāra ha
abhyāgacchaddvijaḥ kaścidvalīpalitasaṃtataḥ
taṃ dṛṣṭvaiva muniḥ prītaḥ pūjayāmāsa śāstrataḥ
svāgatena ca pādyena mṛduvākyaiśca bhārata
śākamūlaphalādyaiśca vanyair anyair apūjayat
kṣutpipāsāśramair ārtaḥ pūjitastu maharṣiṇā
viśrānto munim āsādya paryapṛcchaddvijastadā
uddālaka maharṣe tvaṃ satyaṃ me brūhi mānṛtam
ṛṣiputraḥ kumāro 'yaṃ darśanīyo viśeṣataḥ
tava putram imaṃ manye kṛtakṛtyo 'si tadvada
mama patnī mahāprājña kuśikasya sutā matā
mām evānugatā patnī mama nityam anuvratā
arundhatīva patnīnāṃ tapasā karśitastanī
tasyāṃ jātaḥ śvetaketurmama putro mahātapāḥ
vedavedāṅgavidvipra macchāsanaparāyaṇaḥ
lokajñaḥ sarvalokeṣu viśrutaḥ satyavāgghṛṇī
apūrvī bhāryayā cārthī vṛddho 'haṃ mandacākṣuṣaḥ
pitryād ṛṇād anirmuktaḥ pūrvam evākṛtastriyaḥ
prajāraṇī tu patnī te kulaśīlasamādhinī
sadṛśī mama gotreṇa vahāmyenāṃ kṣamasva vai
ityuktvā mṛgaśāvākṣīṃ cīrakṛṣṇājināmbarām
yaṣṭyādhāraḥ srastagātro mandacakṣur abuddhimān
svavyāpārām akṣamāṃ tām acittām ātmani dvijaḥ
- 11
श्वेतकेतोः किल पुरा समक्षं मातरं पितुः
जग्राह ब्राह्मणः पाणौ गच्छाव इति चाब्रवीत्
śvetaketoḥ kila purā samakṣaṃ mātaraṃ pituḥ
jagrāha brāhmaṇaḥ pāṇau gacchāva iti cābravīt
- 12
ऋषिपुत्रस्ततः कोपं चकारामर्षितस्तदा
मातरं तां तथा दृष्ट्वा नीयमानां बलाद् इव
तपसा दीप्तवीर्यो हि श्वेतकेतुर्न चक्षमे
संगृह्य मातरं हस्ते श्वेतकेतुर् अभाषत
दुर्ब्राह्मण विमुञ्च त्वं मातरं मे पतिव्रताम्
अयं पिता मे ब्रह्मर्षिः क्षमावान्ब्रह्मवित्तमः
शापानुग्रहयोः शक्तस्तूष्णींभूतो महाव्रतः
तस्य पत्नी दमोपेता मम माता विशेषतः
पतिव्रतां तपोवृद्धां साध्वाचारैर् अलंकृताम्
अप्रदानेन ते ब्रह्मन्मातृभूतां विमुञ्च मे
एवम् उक्त्वा तु याचन्तं विमुञ्चेति मुहुर्मुहुः
प्रत्यवोचद्द्विजो राजन्न् अप्रगल्भम् इदं वचः
अपत्यार्थी श्वेतकेतो वृद्धो ऽहं मन्दचाक्षुषः
पिता ते ऋणनिर्मुक्तस्त्वया पुत्रेण काश्यप
ऋणाद् अहम् अनिर्मुक्तो वृद्धो ऽहं विगतस्पृहः
मम को दास्यति सुतां कन्यां सम्प्राप्तयौवनाम्
प्रजारणीम् इमां पत्नीं विमुञ्च त्वं महातपः
एकया प्रजया पित्रोर्मातरं ते ददाम्यहम्
एवम् उक्तः श्वेतकेतुर्लज्जया क्रोधम् एयिवान्
ṛṣiputrastataḥ kopaṃ cakārāmarṣitastadā
mātaraṃ tāṃ tathā dṛṣṭvā nīyamānāṃ balād iva
tapasā dīptavīryo hi śvetaketurna cakṣame
saṃgṛhya mātaraṃ haste śvetaketur abhāṣata
durbrāhmaṇa vimuñca tvaṃ mātaraṃ me pativratām
ayaṃ pitā me brahmarṣiḥ kṣamāvānbrahmavittamaḥ
śāpānugrahayoḥ śaktastūṣṇīṃbhūto mahāvrataḥ
tasya patnī damopetā mama mātā viśeṣataḥ
pativratāṃ tapovṛddhāṃ sādhvācārair alaṃkṛtām
apradānena te brahmanmātṛbhūtāṃ vimuñca me
evam uktvā tu yācantaṃ vimuñceti muhurmuhuḥ
pratyavocaddvijo rājann apragalbham idaṃ vacaḥ
apatyārthī śvetaketo vṛddho 'haṃ mandacākṣuṣaḥ
pitā te ṛṇanirmuktastvayā putreṇa kāśyapa
ṛṇād aham anirmukto vṛddho 'haṃ vigataspṛhaḥ
mama ko dāsyati sutāṃ kanyāṃ samprāptayauvanām
prajāraṇīm imāṃ patnīṃ vimuñca tvaṃ mahātapaḥ
ekayā prajayā pitrormātaraṃ te dadāmyaham
evam uktaḥ śvetaketurlajjayā krodham eyivān
- 13
क्रुद्धं तं तु पिता दृष्ट्वा श्वेतकेतुम् उवाच ह
संगृह्य मातरं हस्ते
मा तात कोपं कार्षीस्त्वम् एष धर्मः सनातनः
kruddhaṃ taṃ tu pitā dṛṣṭvā śvetaketum uvāca ha
saṃgṛhya mātaraṃ haste
mā tāta kopaṃ kārṣīstvam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
- 14
अनावृता हि सर्वेषां वर्णानाम् अङ्गना भुवि
यथा गावः स्थितास्तात स्वे स्वे वर्णे तथा प्रजाः
तथैव च कुटुम्बेषु न प्रमाद्यन्ति कर्हिचित्
ऋतुकाले तु सम्प्राप्ते भर्तारं न जहुस्तदा
anāvṛtā hi sarveṣāṃ varṇānām aṅganā bhuvi
yathā gāvaḥ sthitāstāta sve sve varṇe tathā prajāḥ
tathaiva ca kuṭumbeṣu na pramādyanti karhicit
ṛtukāle tu samprāpte bhartāraṃ na jahustadā
- 15
ऋषिपुत्रो ऽथ तं धर्मं श्वेतकेतुर्न चक्षमे
चकार चैव मर्यादाम् इमां स्त्रीपुंसयोर्भुवि
ṛṣiputro 'tha taṃ dharmaṃ śvetaketurna cakṣame
cakāra caiva maryādām imāṃ strīpuṃsayorbhuvi
- 16
मानुषेषु महाभागे न त्वेवान्येषु जन्तुषु
तदा प्रभृति मर्यादा स्थितेयम् इति नः श्रुतम्
mānuṣeṣu mahābhāge na tvevānyeṣu jantuṣu
tadā prabhṛti maryādā sthiteyam iti naḥ śrutam
- 17
व्युच्चरन्त्याः पतिं नार्या अद्य प्रभृति पातकम्
भ्रूणहत्याकृतं पापं भविष्यत्यसुखावहम्
अद्याप्यनुविधीयन्ते कामद्वेषविवर्जिताः
उत्तरेषु महाभागे कुरुष्वेवं यशस्विनी
vyuccarantyāḥ patiṃ nāryā adya prabhṛti pātakam
bhrūṇahatyākṛtaṃ pāpaṃ bhaviṣyatyasukhāvaham
adyāpyanuvidhīyante kāmadveṣavivarjitāḥ
uttareṣu mahābhāge kuruṣvevaṃ yaśasvinī
- 18
भार्यां तथा व्युच्चरतः कौमारीं ब्रह्मचारिणीम्
पतिव्रताम् एतद् एव भविता पातकं भुवि
bhāryāṃ tathā vyuccarataḥ kaumārīṃ brahmacāriṇīm
pativratām etad eva bhavitā pātakaṃ bhuvi
- 19
पत्या नियुक्ता या चैव पत्न्यपत्यार्थम् एव च
न करिष्यति तस्याश्च भविष्यत्येतद् एव हि
patyā niyuktā yā caiva patnyapatyārtham eva ca
na kariṣyati tasyāśca bhaviṣyatyetad eva hi
- 20
इति तेन पुरा भीरु मर्यादा स्थापिता बलात्
उद्दालकस्य पुत्रेण धर्म्या वै श्वेतकेतुना
तेन भूयस्ततो दृष्टं यस्मिन्न् अर्थे निबोध तत्
नियुक्ता पतिना भार्या यद्यपत्यस्य कारणात्
न कुर्यात्तत्तदा भीरु सैनः सुमहद् आप्नुयात्
iti tena purā bhīru maryādā sthāpitā balāt
uddālakasya putreṇa dharmyā vai śvetaketunā
tena bhūyastato dṛṣṭaṃ yasminn arthe nibodha tat
niyuktā patinā bhāryā yadyapatyasya kāraṇāt
na kuryāttattadā bhīru sainaḥ sumahad āpnuyāt
- 21
सौदासेन च रम्भोरु नियुक्तापत्यजन्मनि
मदयन्ती जगामर्षिं वसिष्ठम् इति नः श्रुतम्
saudāsena ca rambhoru niyuktāpatyajanmani
madayantī jagāmarṣiṃ vasiṣṭham iti naḥ śrutam
- 22
तस्माल्लेभे च सा पुत्रम् अश्मकं नाम भामिनी
भार्या कल्माषपादस्य भर्तुः प्रियचिकीर्षया
tasmāllebhe ca sā putram aśmakaṃ nāma bhāminī
bhāryā kalmāṣapādasya bhartuḥ priyacikīrṣayā
- 23
अस्माकम् अपि ते जन्म विदितं कमलेक्षणे
कृष्णद्वैपायनाद्भीरु कुरूणां वंशवृद्धये
asmākam api te janma viditaṃ kamalekṣaṇe
kṛṣṇadvaipāyanādbhīru kurūṇāṃ vaṃśavṛddhaye
- 24
अत एतानि सर्वाणि कारणानि समीक्ष्य वै
ममैतद्वचनं धर्म्यं कर्तुम् अर्हस्य् अनिन्दिते
ata etāni sarvāṇi kāraṇāni samīkṣya vai
mamaitadvacanaṃ dharmyaṃ kartum arhasy anindite
- 25
ऋतावृतौ राजपुत्रि स्त्रिया भर्ता यतव्रते
नातिवर्तव्य इत्येवं धर्मं धर्मविदो विदुः
ṛtāvṛtau rājaputri striyā bhartā yatavrate
nātivartavya ityevaṃ dharmaṃ dharmavido viduḥ
- 26
शेषेष्वन्येषु कालेषु स्वातन्त्र्यं स्त्री किलार्हति
धर्मम् एतं जनाः सन्तः पुराणं परिचक्षते
śeṣeṣvanyeṣu kāleṣu svātantryaṃ strī kilārhati
dharmam etaṃ janāḥ santaḥ purāṇaṃ paricakṣate
- 27
भर्ता भार्यां राजपुत्रि धर्म्यं वाधर्म्यम् एव वा
यद्ब्रूयात्तत्तथा कार्यम् इति धर्मविदो विदुः
bhartā bhāryāṃ rājaputri dharmyaṃ vādharmyam eva vā
yadbrūyāttattathā kāryam iti dharmavido viduḥ
- 28
विशेषतः पुत्रगृद्धी हीनः प्रजननात्स्वयम्
यथाहम् अनवद्याङ्गि पुत्रदर्शनलालसः
viśeṣataḥ putragṛddhī hīnaḥ prajananātsvayam
yathāham anavadyāṅgi putradarśanalālasaḥ
- 29
तथा रक्ताङ्गुलितलः पद्मपत्रनिभः शुभे
प्रसादार्थं मया ते ऽयं शिरस्यभ्युद्यतो ऽञ्जलिः
tathā raktāṅgulitalaḥ padmapatranibhaḥ śubhe
prasādārthaṃ mayā te 'yaṃ śirasyabhyudyato 'ñjaliḥ
- 30
मन्नियोगात्सुकेशान्ते द्विजातेस्तपसाधिकात्
पुत्रान्गुणसमायुक्तान् उत्पादयितुम् अर्हसि
त्वत्कृते ऽहं पृथुश्रोणि गच्छेयं पुत्रिणां गतिम्
तत्कुरुष्व महाभागे वचनं धर्मसंमतम्
manniyogātsukeśānte dvijātestapasādhikāt
putrānguṇasamāyuktān utpādayitum arhasi
tvatkṛte 'haṃ pṛthuśroṇi gaccheyaṃ putriṇāṃ gatim
tatkuruṣva mahābhāge vacanaṃ dharmasaṃmatam

