28 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
कुन्तीपुत्रेषु जातेषु धृतराष्ट्रात्मजेषु च
मद्रराजसुता पाण्डुं रहो वचनम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
kuntīputreṣu jāteṣu dhṛtarāṣṭrātmajeṣu ca
madrarājasutā pāṇḍuṃ raho vacanam abravīt
- 2
न मे ऽस्ति त्वयि संतापो विगुणे ऽपि परंतप
न तापो यौवनस्थायी पराभवं कथं च नः
नावरत्वे वरार्हायाः स्थित्वा चानघ नित्यदा
na me 'sti tvayi saṃtāpo viguṇe 'pi paraṃtapa
na tāpo yauvanasthāyī parābhavaṃ kathaṃ ca naḥ
nāvaratve varārhāyāḥ sthitvā cānagha nityadā
- 3
गान्धार्याश्चैव नृपते जातं पुत्रशतं तथा
श्रुत्वा न मे तथा दुःखम् अभवत्कुरुनन्दन
gāndhāryāścaiva nṛpate jātaṃ putraśataṃ tathā
śrutvā na me tathā duḥkham abhavatkurunandana
- 4
इदं तु मे महद्दुःखं तुल्यतायाम् अपुत्रता
दिष्ट्या त्विदानीं भर्तुर्मे कुन्त्याम् अप्यस्ति संततिः
idaṃ tu me mahadduḥkhaṃ tulyatāyām aputratā
diṣṭyā tvidānīṃ bharturme kuntyām apyasti saṃtatiḥ
- 5
यदि त्वपत्यसंतानं कुन्तिराजसुता मयि
कुर्याद् अनुग्रहो मे स्यात्तव चापि हितं भवेत्
yadi tvapatyasaṃtānaṃ kuntirājasutā mayi
kuryād anugraho me syāttava cāpi hitaṃ bhavet
- 6
स्तम्भो हि मे सपत्नीत्वाद्वक्तुं कुन्तिसुतां प्रति
यदि तु त्वं प्रसन्नो मे स्वयम् एनां प्रचोदय
stambho hi me sapatnītvādvaktuṃ kuntisutāṃ prati
yadi tu tvaṃ prasanno me svayam enāṃ pracodaya
- 7
पाण्डुर् उवाच
ममाप्येष सदा माद्रि हृद्यर्थः परिवर्तते
न तु त्वां प्रसहे वक्तुम् इष्टानिष्टविवक्षया
pāṇḍur uvāca
mamāpyeṣa sadā mādri hṛdyarthaḥ parivartate
na tu tvāṃ prasahe vaktum iṣṭāniṣṭavivakṣayā
- 8
तव त्विदं मतं ज्ञात्वा प्रयतिष्याम्यतः परम्
मन्ये ध्रुवं मयोक्ता सा वचो मे प्रतिपत्स्यते
tava tvidaṃ mataṃ jñātvā prayatiṣyāmyataḥ param
manye dhruvaṃ mayoktā sā vaco me pratipatsyate
- 9
वैशंपायन उवाच
ततः कुन्तीं पुनः पाण्डुर्विविक्त इदम् अब्रवीत्
अनुगृह्णीष्व कल्याणि मद्रराजसुताम् अपि
कुलस्य मम संतानं लोकस्य च कुरु प्रियम्
vaiśaṃpāyana uvāca
tataḥ kuntīṃ punaḥ pāṇḍurvivikta idam abravīt
anugṛhṇīṣva kalyāṇi madrarājasutām api
kulasya mama saṃtānaṃ lokasya ca kuru priyam
- 10
मम चापिण्डनाशाय पूर्वेषाम् अपि चात्मनः
मत्प्रियार्थं च कल्याणि कुरु कल्याणम् उत्तमम्
कुलस्य पिण्डवृद्धिश्च कुलस्य कुलसंततिः
मम चेष्टस्य निर्वृत्तिस्तव चापि परं यशः
mama cāpiṇḍanāśāya pūrveṣām api cātmanaḥ
matpriyārthaṃ ca kalyāṇi kuru kalyāṇam uttamam
kulasya piṇḍavṛddhiśca kulasya kulasaṃtatiḥ
mama ceṣṭasya nirvṛttistava cāpi paraṃ yaśaḥ
- 11
यशसो ऽर्थाय चैव त्वं कुरु कर्म सुदुष्करम्
प्राप्याधिपत्यम् इन्द्रेण यज्ञैर् इष्टं यशोऽर्थिना
yaśaso 'rthāya caiva tvaṃ kuru karma suduṣkaram
prāpyādhipatyam indreṇa yajñair iṣṭaṃ yaśo'rthinā
- 12
तथा मन्त्रविदो विप्रास्तपस्तप्त्वा सुदुष्करम्
गुरून् अभ्युपगच्छन्ति यशसो ऽर्थाय भामिनि
tathā mantravido viprāstapastaptvā suduṣkaram
gurūn abhyupagacchanti yaśaso 'rthāya bhāmini
- 13
तथा राजर्षयः सर्वे ब्राह्मणाश्च तपोधनाः
चक्रुर् उच्चावचं कर्म यशसो ऽर्थाय दुष्करम्
तथा राजर्षयो धीरा मनुवैन्यादयः पृथक्
यशोऽर्थं धर्मयुक्तानि चक्रुः कर्माणि शोभने
tathā rājarṣayaḥ sarve brāhmaṇāśca tapodhanāḥ
cakrur uccāvacaṃ karma yaśaso 'rthāya duṣkaram
tathā rājarṣayo dhīrā manuvainyādayaḥ pṛthak
yaśo'rthaṃ dharmayuktāni cakruḥ karmāṇi śobhane
- 14
सा त्वं माद्रीं प्लवेनेव तारयेमाम् अनिन्दिते
अपत्यसंविभागेन परां कीर्तिम् अवाप्नुहि
धर्मं वै धर्मशास्त्रोक्तं यथा वदसि तत्तथा
तस्माद् अनुग्रहं माद्र्याः कुरुष्व वरवर्णिनि
sā tvaṃ mādrīṃ plaveneva tārayemām anindite
apatyasaṃvibhāgena parāṃ kīrtim avāpnuhi
dharmaṃ vai dharmaśāstroktaṃ yathā vadasi tattathā
tasmād anugrahaṃ mādryāḥ kuruṣva varavarṇini
- 15
एवम् उक्ताब्रवीन्माद्रीं सकृच्चिन्तय दैवतम्
तस्मात्ते भवितापत्यम् अनुरूपम् असंशयम्
कुन्त्या मन्त्रे कृते तस्मिन्विधिदृष्टेन कर्मणा
ततो राजसुता स्नाता शयने संविवेश ह
evam uktābravīnmādrīṃ sakṛccintaya daivatam
tasmātte bhavitāpatyam anurūpam asaṃśayam
kuntyā mantre kṛte tasminvidhidṛṣṭena karmaṇā
tato rājasutā snātā śayane saṃviveśa ha
- 16
ततो माद्री विचार्यैव जगाम मनसाश्विनौ
तावागम्य सुतौ तस्यां जनयामासतुर्यमौ
tato mādrī vicāryaiva jagāma manasāśvinau
tāvāgamya sutau tasyāṃ janayāmāsaturyamau
- 17
नकुलं सहदेवं च रूपेणाप्रतिमौ भुवि
तथैव तावपि यमौ वाग् उवाचाशरीरिणी
कर्मतो भक्तितश्चैव बलतो ऽपि नयैस्तथा
nakulaṃ sahadevaṃ ca rūpeṇāpratimau bhuvi
tathaiva tāvapi yamau vāg uvācāśarīriṇī
karmato bhaktitaścaiva balato 'pi nayaistathā
- 18
रूपसत्त्वगुणोपेतावेतावन्याञ्जनान् अति
भासतस्तेजसात्यर्थं रूपद्रविणसंपदा
rūpasattvaguṇopetāvetāvanyāñjanān ati
bhāsatastejasātyarthaṃ rūpadraviṇasaṃpadā
- 19
नामानि चक्रिरे तेषां शतशृङ्गनिवासिनः
भक्त्या च कर्मणा चैव तथाशीर्भिर्विशां पते
nāmāni cakrire teṣāṃ śataśṛṅganivāsinaḥ
bhaktyā ca karmaṇā caiva tathāśīrbhirviśāṃ pate
- 20
ज्येष्ठं युधिष्ठिरेत्याहुर्भीमसेनेति मध्यमम्
अर्जुनेति तृतीयं च कुन्तीपुत्रान् अकल्पयन्
jyeṣṭhaṃ yudhiṣṭhiretyāhurbhīmaseneti madhyamam
arjuneti tṛtīyaṃ ca kuntīputrān akalpayan
- 21
पूर्वजं नकुलेत्येवं सहदेवेति चापरम्
माद्रीपुत्रावकथयंस्ते विप्राः प्रीतमानसाः
अनुसंवत्सरं जाता अपि ते कुरुसत्तमाः
पाण्डुपुत्रा व्यराजन्त पञ्च संवत्सरा इव
अन्ववर्तन्त पार्थाश्च माद्रीपुत्रौ तथैव च
महासत्त्वा महावीर्या महाबलपराक्रमाः
पाण्डुर्दृष्ट्वा सुतांस्तांस्तु देवरूपान्महौजसः
मुदं परमिकां लेभे ननन्द च नराधिपः
ऋषीणाम् अपि सर्वेषां शतशृङ्गनिवासिनाम्
प्रिया बभूवुस्तासां च तथैव मुनियोषिताम्
pūrvajaṃ nakuletyevaṃ sahadeveti cāparam
mādrīputrāvakathayaṃste viprāḥ prītamānasāḥ
anusaṃvatsaraṃ jātā api te kurusattamāḥ
pāṇḍuputrā vyarājanta pañca saṃvatsarā iva
anvavartanta pārthāśca mādrīputrau tathaiva ca
mahāsattvā mahāvīryā mahābalaparākramāḥ
pāṇḍurdṛṣṭvā sutāṃstāṃstu devarūpānmahaujasaḥ
mudaṃ paramikāṃ lebhe nananda ca narādhipaḥ
ṛṣīṇām api sarveṣāṃ śataśṛṅganivāsinām
priyā babhūvustāsāṃ ca tathaiva muniyoṣitām
- 22
कुन्तीम् अथ पुनः पाण्डुर्माद्र्यर्थे समचोदयत्
तम् उवाच पृथा राजन्रहस्युक्ता सती सदा
kuntīm atha punaḥ pāṇḍurmādryarthe samacodayat
tam uvāca pṛthā rājanrahasyuktā satī sadā
- 23
उक्ता सकृद्द्वन्द्वम् एषा लेभे तेनास्मि वञ्चिता
बिभेम्यस्याः परिभवान्नारीणां गतिर् ईदृशी
uktā sakṛddvandvam eṣā lebhe tenāsmi vañcitā
bibhemyasyāḥ paribhavānnārīṇāṃ gatir īdṛśī
- 24
नाज्ञासिषम् अहं मूढा द्वन्द्वाह्वाने फलद्वयम्
तस्मान्नाहं नियोक्तव्या त्वयैषो ऽस्तु वरो मम
nājñāsiṣam ahaṃ mūḍhā dvandvāhvāne phaladvayam
tasmānnāhaṃ niyoktavyā tvayaiṣo 'stu varo mama
- 25
एवं पाण्डोः सुताः पञ्च देवदत्ता महाबलाः
सम्भूताः कीर्तिमन्तस्ते कुरुवंशविवर्धनाः
देवौजसः सत्त्ववन्तः सर्वशास्त्रविशारदाः
दिव्यसंहननाः सर्वे सर्वे भास्वरमूर्तयः
evaṃ pāṇḍoḥ sutāḥ pañca devadattā mahābalāḥ
sambhūtāḥ kīrtimantaste kuruvaṃśavivardhanāḥ
devaujasaḥ sattvavantaḥ sarvaśāstraviśāradāḥ
divyasaṃhananāḥ sarve sarve bhāsvaramūrtayaḥ
- 26
शुभलक्षणसम्पन्नाः सोमवत्प्रियदर्शनाः
सिंहदर्पा महेष्वासाः सिंहविक्रान्तगामिनः
सिंहोरस्काः सिंहसत्त्वाः सिंहाक्षाः सिंहविक्रमाः
सिंहग्रीवा मनुष्येन्द्रा ववृधुर्देवविक्रमाः
śubhalakṣaṇasampannāḥ somavatpriyadarśanāḥ
siṃhadarpā maheṣvāsāḥ siṃhavikrāntagāminaḥ
siṃhoraskāḥ siṃhasattvāḥ siṃhākṣāḥ siṃhavikramāḥ
siṃhagrīvā manuṣyendrā vavṛdhurdevavikramāḥ
- 27
विवर्धमानास्ते तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ
विस्मयं जनयामासुर्महर्षीणां समेयुषाम्
vivardhamānāste tatra puṇye haimavate girau
vismayaṃ janayāmāsurmaharṣīṇāṃ sameyuṣām
- 28
ते च पञ्च शतं चैव कुरुवंशविवर्धनाः
सर्वे ववृधुर् अल्पेन कालेनाप्स्विव नीरजाः
वैशंपायनः
जातमात्रान् उपादाय शतशृङ्गनिवासिनः
पाण्डोः पुत्रान् अमन्यन्त तापसाः स्वान् इवात्मजान्
ततस्तु वृष्णयः सर्वे वसुदेवपुरोगमाः
पाण्डुः शापभयाद्भीतः शतशृङ्गम् उपेयिवान्
तत्रैव मुनिभिः सार्धं तापसो ऽभूत्तपश्चरन्
शाकमूलफलाहारस्तपस्वी नियतेन्द्रियः
योगध्यानपरो राजा बभूवेति च वादकाः
प्रब्रुवन्ति स्म बहवस्तच्छ्रुत्वा शोककर्शिताः
पाण्डोः प्रीतिसमायुक्ताः कदा श्रोष्याम सत्कथाः
इत्येवं कथयन्तस्ते वृष्णयः सह बान्धवैः
पाण्डोः पुत्रागमं श्रुत्वा सर्वे हर्षसमन्विताः
सभाजयन्तस्ते ऽन्योन्यं वसुदेवं वचो ऽब्रुवन्
न भवेरन्क्रियाहीनाः पाण्डोः पुत्रा महाबलाः
पाण्डोः प्रियहितान्वेषी प्रेषय त्वं पुरोहितम्
वसुदेवस्तथेत्युक्त्वा विससर्ज पुरोहितम्
युक्तानि च कुमाराणां पारिबर्हाण्यनेकशः
कुन्तीं माद्रीं च संदिश्य दासदासीपरिच्छदम्
गावो हिरण्यं रूप्यं च प्रेषयामास भारत
तानि सर्वाणि संगृह्य प्रययौ स पुरोहितः
तम् आगतं द्विजश्रेष्ठं काश्यपं वै पुरोहितम्
पूजयामास विधिवत्पाण्डुः परपुरंजयः
पृथा माद्री च संहृष्टे वसुदेवं प्रशंसताम्
ततः पाण्डुः क्रियाः सर्वाः पाण्डवानाम् अकारयत्
गर्भाधानादिकृत्यानि चौलोपनयनानि च
काश्यपः कृतवान्सर्वम् उपाकर्म च भारत
चौलोपनयनाद् ऊर्ध्वं वृषभाक्षा यशस्विनः
वैदिकाध्ययने सर्वे समपद्यन्त पारगाः
शर्यातेः पृषतः पुत्रः शुको नाम परंतपः
येन सागरपर्यन्ता धनुषा निर्जिता मही
अश्वमेधशतैर् इष्ट्वा स महात्मा महामखैः
आराध्य देवताः सर्वाः पितॄन् अपि महामतिः
शतशृङ्गे तपस्तेपे शाकमूलफलाशनः
तेनोपकरणश्रेष्ठैः शिक्षया चोपबृंहिताः
तत्प्रसादाद्धनुर्वेदे समपद्यन्त पारगाः
गदायां पारगो भीमस्तोमरेषु युधिष्ठिरः
असिचर्मणि निष्णातौ यमौ सत्त्ववतां वरौ
धनुर्वेदे गतः पारं सव्यसाची परंतपः
शुकेन समनुज्ञातो मत्समो ऽयम् इति प्रभो
अनुज्ञाय ततो राजा शक्तिं खड्गं तथा शरान्
धनुश्च ददतां श्रेष्ठस्तालमात्रं महाप्रभम्
विपाठक्षुरनाराचान्गृध्रपक्षान् अलंकृतान्
ददौ पार्थाय संहृष्टो महोरगसमप्रभान्
अवाप्य सर्वशस्त्राणि मुदितो वासवात्मजः
मेने सर्वान्महीपालान् अपर्याप्तान्स्वतेजसा
एकवर्षान्तरास्त्वेवं परस्परम् अरिंदमाः
अन्ववर्धन्त पार्थाश्च माद्रीपुत्रौ तथैव च
पाण्डवानां तथायुस्त्वं शृणु कौरवनन्दन
जगाम हास्तिनपुरं षोडशाब्दो युधिष्ठिरः
भीमसेनः पञ्चदशे बीभत्सुर्वै चतुर्दशे
त्रयोदशाब्दौ च यमौ जग्मतुर्नागसाह्वयम्
तत्र त्रयोदशाब्दानि धार्तराष्ट्रैः सहोषिताः
षट्च मासाञ्जतुगृहान्मुक्ता जातो घटोत्कचः
षण्मासान् एकचक्रायां वर्षं पाञ्चालके गृहे
धार्तराष्ट्रैः सहोषित्वा पञ्च वर्षाणि भारत
इन्द्रप्रस्थे ऽवसंस्तत्र त्रीणि वर्षाणि विंशतिम्
द्वादशाब्दान् अथैकं च विभ्रमद्यूतनिर्जिताः
भुङ्क्त्वा षट्त्रिंशतं राज्यं सागरान्तां वसुंधराम्
मासैः षड्भिर्महात्मानः सर्वे कृष्णपरायणाः
राज्ये परिक्षितं स्थाप्य इष्टां गतिम् अवाप्नुवन्
एवं युधिष्ठिरस्यापि आयुर् अष्टोत्तरं शतम्
अर्जुनात्केशवो ज्येष्ठस्त्रिभिर्मासैर्महाभुजः
कृष्णात्संकर्षणो ज्येष्ठस्त्रिभिर्मासैर्महाबलः
te ca pañca śataṃ caiva kuruvaṃśavivardhanāḥ
sarve vavṛdhur alpena kālenāpsviva nīrajāḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
jātamātrān upādāya śataśṛṅganivāsinaḥ
pāṇḍoḥ putrān amanyanta tāpasāḥ svān ivātmajān
tatastu vṛṣṇayaḥ sarve vasudevapurogamāḥ
pāṇḍuḥ śāpabhayādbhītaḥ śataśṛṅgam upeyivān
tatraiva munibhiḥ sārdhaṃ tāpaso 'bhūttapaścaran
śākamūlaphalāhārastapasvī niyatendriyaḥ
yogadhyānaparo rājā babhūveti ca vādakāḥ
prabruvanti sma bahavastacchrutvā śokakarśitāḥ
pāṇḍoḥ prītisamāyuktāḥ kadā śroṣyāma satkathāḥ
ityevaṃ kathayantaste vṛṣṇayaḥ saha bāndhavaiḥ
pāṇḍoḥ putrāgamaṃ śrutvā sarve harṣasamanvitāḥ
sabhājayantaste 'nyonyaṃ vasudevaṃ vaco 'bruvan
na bhaverankriyāhīnāḥ pāṇḍoḥ putrā mahābalāḥ
pāṇḍoḥ priyahitānveṣī preṣaya tvaṃ purohitam
vasudevastathetyuktvā visasarja purohitam
yuktāni ca kumārāṇāṃ pāribarhāṇyanekaśaḥ
kuntīṃ mādrīṃ ca saṃdiśya dāsadāsīparicchadam
gāvo hiraṇyaṃ rūpyaṃ ca preṣayāmāsa bhārata
tāni sarvāṇi saṃgṛhya prayayau sa purohitaḥ
tam āgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ kāśyapaṃ vai purohitam
pūjayāmāsa vidhivatpāṇḍuḥ parapuraṃjayaḥ
pṛthā mādrī ca saṃhṛṣṭe vasudevaṃ praśaṃsatām
tataḥ pāṇḍuḥ kriyāḥ sarvāḥ pāṇḍavānām akārayat
garbhādhānādikṛtyāni caulopanayanāni ca
kāśyapaḥ kṛtavānsarvam upākarma ca bhārata
caulopanayanād ūrdhvaṃ vṛṣabhākṣā yaśasvinaḥ
vaidikādhyayane sarve samapadyanta pāragāḥ
śaryāteḥ pṛṣataḥ putraḥ śuko nāma paraṃtapaḥ
yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī
aśvamedhaśatair iṣṭvā sa mahātmā mahāmakhaiḥ
ārādhya devatāḥ sarvāḥ pitṝn api mahāmatiḥ
śataśṛṅge tapastepe śākamūlaphalāśanaḥ
tenopakaraṇaśreṣṭhaiḥ śikṣayā copabṛṃhitāḥ
tatprasādāddhanurvede samapadyanta pāragāḥ
gadāyāṃ pārago bhīmastomareṣu yudhiṣṭhiraḥ
asicarmaṇi niṣṇātau yamau sattvavatāṃ varau
dhanurvede gataḥ pāraṃ savyasācī paraṃtapaḥ
śukena samanujñāto matsamo 'yam iti prabho
anujñāya tato rājā śaktiṃ khaḍgaṃ tathā śarān
dhanuśca dadatāṃ śreṣṭhastālamātraṃ mahāprabham
vipāṭhakṣuranārācāngṛdhrapakṣān alaṃkṛtān
dadau pārthāya saṃhṛṣṭo mahoragasamaprabhān
avāpya sarvaśastrāṇi mudito vāsavātmajaḥ
mene sarvānmahīpālān aparyāptānsvatejasā
ekavarṣāntarāstvevaṃ parasparam ariṃdamāḥ
anvavardhanta pārthāśca mādrīputrau tathaiva ca
pāṇḍavānāṃ tathāyustvaṃ śṛṇu kauravanandana
jagāma hāstinapuraṃ ṣoḍaśābdo yudhiṣṭhiraḥ
bhīmasenaḥ pañcadaśe bībhatsurvai caturdaśe
trayodaśābdau ca yamau jagmaturnāgasāhvayam
tatra trayodaśābdāni dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitāḥ
ṣaṭca māsāñjatugṛhānmuktā jāto ghaṭotkacaḥ
ṣaṇmāsān ekacakrāyāṃ varṣaṃ pāñcālake gṛhe
dhārtarāṣṭraiḥ sahoṣitvā pañca varṣāṇi bhārata
indraprasthe 'vasaṃstatra trīṇi varṣāṇi viṃśatim
dvādaśābdān athaikaṃ ca vibhramadyūtanirjitāḥ
bhuṅktvā ṣaṭtriṃśataṃ rājyaṃ sāgarāntāṃ vasuṃdharām
māsaiḥ ṣaḍbhirmahātmānaḥ sarve kṛṣṇaparāyaṇāḥ
rājye parikṣitaṃ sthāpya iṣṭāṃ gatim avāpnuvan
evaṃ yudhiṣṭhirasyāpi āyur aṣṭottaraṃ śatam
arjunātkeśavo jyeṣṭhastribhirmāsairmahābhujaḥ
kṛṣṇātsaṃkarṣaṇo jyeṣṭhastribhirmāsairmahābalaḥ

