43 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
पातु वः कविमातङ्गो व्यासः सत्यवतीसुतः
यस्य वाग्मदगन्धेन वासितं भुवनत्रयम्
शृणु राजन्यथा वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः
विरोधम् अन्वगच्छन्त धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः
गुरवे प्राङ्नमस्कृत्य मनोबुद्धिसमाधिभिः
सम्पूज्य च द्विजान्सर्वांस्तथान्यान्विदुषो जनान्
vaiśaṃpāyana uvāca
pātu vaḥ kavimātaṅgo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ
yasya vāgmadagandhena vāsitaṃ bhuvanatrayam
śṛṇu rājanyathā vīrā bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ
virodham anvagacchanta dhārtarāṣṭrairdurātmabhiḥ
gurave prāṅnamaskṛtya manobuddhisamādhibhiḥ
sampūjya ca dvijānsarvāṃstathānyānviduṣo janān
- 2
महर्षेः सर्वलोकेषु विश्रुतस्यास्य धीमतः
प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः
maharṣeḥ sarvalokeṣu viśrutasyāsya dhīmataḥ
pravakṣyāmi mataṃ kṛtsnaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ
- 3
श्रोतुं पात्रं च राजंस्त्वं प्राप्येमां भारतीं कथाम्
गुरोर्वक्तुं परिस्पन्दो मुदा प्रोत्सहतीव माम्
शौनक उवाच
सूत उवाच
जनमेजयेन राज्ञा वै किमर्थं सूतनन्दन
सर्पसत्रान्तरे पृष्टो व्यासशिष्यो महातपाः
पूर्वजानां कथां मां वै तन्नो वद महामते
सर्वज्ञः सर्वदर्शी च न ते ह्यविदितं क्वचित्
सर्पसत्रे च सम्पूर्णे ऋत्विजश्चागतश्रमाः
धूमसंभ्रान्तनेत्रास्तु दशाष्टौ सुषुपुस्तदा
तेषु सुप्तेषु सर्वेषु राजा पारिक्षितस्तदा
यज्ञान्ते ऋषिभिर्नैव निद्रा कार्या कथंचन
इति स्मृत्युक्तवचनं स्मृत्वा तान् ऋषिसत्तमान्
अभिमन्त्रितेनोदकेन ऋषिभिश्चाभिचारकैः
प्रोक्षयामास तेषां वै निद्रान्तं तु चिकीर्षवान्
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र मूर्च्छाम् आपुः सुदीर्घिकाम्
अचेतनांश्च मुनयस्तान्दृष्ट्वा दुःखितो ऽभवत्
तदा सभासदो विप्राः प्रोचुश्च जनमेजयम्
धिग्धिक्ते चेष्टितं राजन्ब्राह्मणान्हतवान् असि
ब्रह्महत्याष्टादश वै कृतास्त्वया नराधिप
चर तीर्थान्यनेकानि पश्चाच्छुद्धिम् अवाप्स्यसि
एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र वाग् उवाचाशरीरिणी
दुःखितं चिन्तयाक्रान्तं राजानं जीवयन्न् इव
ब्रह्महत्याविमोक्षार्थं कृत्वा चीरं निᄆईयुतम्
अष्टादशारत्निकं च तद्वासः परिधाय च
पाण्डवानां कथा ह्यत्र अष्टादशकपर्वकम्
शृणु त्वं भारतं च ततः शुद्धिम् अवाप्स्यसि
इति तद्वचनं श्रुत्वा ऋषिभिश्चानुमोदितः
वासस्तद् उक्तं वासित्वा व्यासं सत्यवतीसुतम्
प्रश्रयावनतो राजा पप्रच्छ पूर्वजां कथाम्
ताम् अहं वर्णयिष्यामि शृणुध्वं भो मुनीश्वराः
śrotuṃ pātraṃ ca rājaṃstvaṃ prāpyemāṃ bhāratīṃ kathām
gurorvaktuṃ parispando mudā protsahatīva mām
śaunaka uvāca
sūta uvāca
janamejayena rājñā vai kimarthaṃ sūtanandana
sarpasatrāntare pṛṣṭo vyāsaśiṣyo mahātapāḥ
pūrvajānāṃ kathāṃ māṃ vai tanno vada mahāmate
sarvajñaḥ sarvadarśī ca na te hyaviditaṃ kvacit
sarpasatre ca sampūrṇe ṛtvijaścāgataśramāḥ
dhūmasaṃbhrāntanetrāstu daśāṣṭau suṣupustadā
teṣu supteṣu sarveṣu rājā pārikṣitastadā
yajñānte ṛṣibhirnaiva nidrā kāryā kathaṃcana
iti smṛtyuktavacanaṃ smṛtvā tān ṛṣisattamān
abhimantritenodakena ṛṣibhiścābhicārakaiḥ
prokṣayāmāsa teṣāṃ vai nidrāntaṃ tu cikīrṣavān
etasminn antare tatra mūrcchām āpuḥ sudīrghikām
acetanāṃśca munayastāndṛṣṭvā duḥkhito 'bhavat
tadā sabhāsado viprāḥ procuśca janamejayam
dhigdhikte ceṣṭitaṃ rājanbrāhmaṇānhatavān asi
brahmahatyāṣṭādaśa vai kṛtāstvayā narādhipa
cara tīrthānyanekāni paścācchuddhim avāpsyasi
etasminn antare tatra vāg uvācāśarīriṇī
duḥkhitaṃ cintayākrāntaṃ rājānaṃ jīvayann iva
brahmahatyāvimokṣārthaṃ kṛtvā cīraṃ niᄆīyutam
aṣṭādaśāratnikaṃ ca tadvāsaḥ paridhāya ca
pāṇḍavānāṃ kathā hyatra aṣṭādaśakaparvakam
śṛṇu tvaṃ bhārataṃ ca tataḥ śuddhim avāpsyasi
iti tadvacanaṃ śrutvā ṛṣibhiścānumoditaḥ
vāsastad uktaṃ vāsitvā vyāsaṃ satyavatīsutam
praśrayāvanato rājā papraccha pūrvajāṃ kathām
tām ahaṃ varṇayiṣyāmi śṛṇudhvaṃ bho munīśvarāḥ
- 4
शृणु राजन्यथा भेदः कुरुपाण्डवयोर् अभूत्
राज्यार्थे द्यूतसम्भूतो वनवासस्तथैव च
śṛṇu rājanyathā bhedaḥ kurupāṇḍavayor abhūt
rājyārthe dyūtasambhūto vanavāsastathaiva ca
- 5
यथा च युद्धम् अभवत्पृथिवीक्षयकारकम्
तत्ते ऽहं सम्प्रवक्ष्यामि पृच्छते भरतर्षभ
yathā ca yuddham abhavatpṛthivīkṣayakārakam
tatte 'haṃ sampravakṣyāmi pṛcchate bharatarṣabha
- 6
मृते पितरि ते वीरा वनाद् एत्य स्वमन्दिरम्
नचिराद् इव विद्वांसो वेदे धनुषि चाभवन्
mṛte pitari te vīrā vanād etya svamandiram
nacirād iva vidvāṃso vede dhanuṣi cābhavan
- 7
तांस्तथा रूपवीर्यौजःसम्पन्नान्पौरसंमतान्
नामृष्यन्कुरवो दृष्ट्वा पाण्डवाञ्श्रीयशोभृतः
tāṃstathā rūpavīryaujaḥsampannānpaurasaṃmatān
nāmṛṣyankuravo dṛṣṭvā pāṇḍavāñśrīyaśobhṛtaḥ
- 8
ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णश्च सहसौबलः
तेषां निग्रहनिर्वासान्विविधांस्ते समाचरन्
ततो दुर्योधनः क्रूरः कर्णस्य च मते स्थितः
पाण्डवान्विविधोपायै राज्यहेतोर् अपीडयत्
tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇaśca sahasaubalaḥ
teṣāṃ nigrahanirvāsānvividhāṃste samācaran
tato duryodhanaḥ krūraḥ karṇasya ca mate sthitaḥ
pāṇḍavānvividhopāyai rājyahetor apīḍayat
- 9
ददावथ विषं पापो भीमाय धृतराष्ट्रजः
जरयामास तद्वीरः सहान्नेन वृकोदरः
dadāvatha viṣaṃ pāpo bhīmāya dhṛtarāṣṭrajaḥ
jarayāmāsa tadvīraḥ sahānnena vṛkodaraḥ
- 10
प्रमाणकोट्यां संसुप्तं पुनर्बद्ध्वा वृकोदरम्
तोयेषु भीमं गङ्गायाः प्रक्षिप्य पुरम् आव्रजत्
pramāṇakoṭyāṃ saṃsuptaṃ punarbaddhvā vṛkodaram
toyeṣu bhīmaṃ gaṅgāyāḥ prakṣipya puram āvrajat
- 11
यदा प्रबुद्धः कौन्तेयस्तदा संछिद्य बन्धनम्
उदतिष्ठन्महाराज भीमसेनो गतव्यथः
yadā prabuddhaḥ kaunteyastadā saṃchidya bandhanam
udatiṣṭhanmahārāja bhīmaseno gatavyathaḥ
- 12
आशीविषैः कृष्णसर्पैः सुप्तं चैनम् अदंशयत्
सर्वेष्वेवाङ्गदेशेषु न ममार च शत्रुहा
उपायैर्बहुभिः क्षुद्रैः संवृतैर्विवृतैर् अपि
पाण्डवान्पीडयामास न च किंचिद् असाधयत्
āśīviṣaiḥ kṛṣṇasarpaiḥ suptaṃ cainam adaṃśayat
sarveṣvevāṅgadeśeṣu na mamāra ca śatruhā
upāyairbahubhiḥ kṣudraiḥ saṃvṛtairvivṛtair api
pāṇḍavānpīḍayāmāsa na ca kiṃcid asādhayat
- 13
तेषां तु विप्रकारेषु तेषु तेषु महामतिः
मोक्षणे प्रतिघाते च विदुरो ऽवहितो ऽभवत्
teṣāṃ tu viprakāreṣu teṣu teṣu mahāmatiḥ
mokṣaṇe pratighāte ca viduro 'vahito 'bhavat
- 14
स्वर्गस्थो जीवलोकस्य यथा शक्रः सुखावहः
पाण्डवानां तथा नित्यं विदुरो ऽपि सुखावहः
svargastho jīvalokasya yathā śakraḥ sukhāvahaḥ
pāṇḍavānāṃ tathā nityaṃ viduro 'pi sukhāvahaḥ
- 15
यदा तु विविधोपायैः संवृतैर्विवृतैर् अपि
नाशक्नोद्विनिहन्तुं तान्दैवभाव्यर्थरक्षितान्
yadā tu vividhopāyaiḥ saṃvṛtairvivṛtair api
nāśaknodvinihantuṃ tāndaivabhāvyartharakṣitān
- 16
ततः संमन्त्र्य सचिवैर्वृषदुःशासनादिभिः
धृतराष्ट्रम् अनुज्ञाप्य जातुषं गृहम् आदिशत्
tataḥ saṃmantrya sacivairvṛṣaduḥśāsanādibhiḥ
dhṛtarāṣṭram anujñāpya jātuṣaṃ gṛham ādiśat
- 17
तत्र तान्वासयामास पाण्डवान् अमितौजसः
अदाहयच्च विश्रब्धान्पावकेन पुनस्तदा
tatra tānvāsayāmāsa pāṇḍavān amitaujasaḥ
adāhayacca viśrabdhānpāvakena punastadā
- 18
विदुरस्यैव वचनात्खनित्री विहिता ततः
मोक्षयामास योगेन ते मुक्ताः प्राद्रवन्भयात्
प्राप्ता हिडिम्बी भीमेन यत्र जातो घटोत्कचः
vidurasyaiva vacanātkhanitrī vihitā tataḥ
mokṣayāmāsa yogena te muktāḥ prādravanbhayāt
prāptā hiḍimbī bhīmena yatra jāto ghaṭotkacaḥ
- 19
ततो महावने घोरे हिडिम्बं नाम राक्षसम्
भीमसेनो ऽवधीत्क्रुद्धो भुवि भीमपराक्रमः
tato mahāvane ghore hiḍimbaṃ nāma rākṣasam
bhīmaseno 'vadhītkruddho bhuvi bhīmaparākramaḥ
- 20
अथ संधाय ते वीरा एकचक्रां व्रजंस्तदा
ब्रह्मरूपधरा भूत्वा मात्रा सह परंतपाः
atha saṃdhāya te vīrā ekacakrāṃ vrajaṃstadā
brahmarūpadharā bhūtvā mātrā saha paraṃtapāḥ
- 21
तत्र ते ब्राह्मणार्थाय बकं हत्वा महाबलम्
ब्राह्मणैः सहिता जग्मुः पाञ्चालानां पुरं ततः
सुतप्रियैषी तान्राजा पाण्डवान् अम्बिकासुतः
ततो विवासयामास राज्यभोगबुभुक्षया
ते प्रातिष्ठन्त सहिता नगरान्नागसाह्वयात्
प्रस्थाने चाभवन्मन्त्री क्षत्ता तेषां महात्मनाम्
येन मुक्ता जतुगृहान्निशीथे प्राद्रवन्वनम्
ततः सम्प्राप्य कौन्तेया नगरं वारणावतम्
न्यवसन्त महात्मानो मात्रा सह परंतपाः
धृतराष्ट्रेण चाज्ञप्ता उषिता जातुषे गृहे
पुरोचनाद्रक्षमाणाः संवत्सरम् अतन्द्रिताः
सुरुङ्गां कारयित्वा ते विदुरेण प्रचोदिताः
आदीप्य जातुषं वेश्म दग्ध्वा चैव पुरोचनम्
प्राद्रवन्भयसंविग्ना मात्रा सह परंतपाः
ददृशुर्दारुणं रक्षो हिडिम्बं वननिर्झरे
हत्वा च तं राक्षसेन्द्रं भीताः समनुबोधनात्
निशि सम्प्राद्रवन्पार्था धार्तराष्ट्रभयार्दिताः
एकचक्रां ततो गत्वा पाण्डवाः संशितव्रताः
वेदाध्ययनसम्पन्नास्ते ऽभवन्ब्रह्मचारिणः
ते तत्र प्रयताः कालं कंचिद् ऊषुर्नरर्षभाः
मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने
तत्राससाद क्षुधितं पुरुषादं वृकोदरः
भीमसेनो महाबाहुर्बकं नाम महाबलम्
तं चापि पुरुषव्याघ्रो बाहुवीर्येण पाण्डवः
निहत्य तरसा वीरो नागरान्पर्यसान्त्वयत्
ततस्ते शुश्रुवुः कृष्णां पञ्चालेषु स्वयंवराम्
श्रुत्वा चैवाभ्यगच्छन्त गत्वा चैवालभन्त ताम्
tatra te brāhmaṇārthāya bakaṃ hatvā mahābalam
brāhmaṇaiḥ sahitā jagmuḥ pāñcālānāṃ puraṃ tataḥ
sutapriyaiṣī tānrājā pāṇḍavān ambikāsutaḥ
tato vivāsayāmāsa rājyabhogabubhukṣayā
te prātiṣṭhanta sahitā nagarānnāgasāhvayāt
prasthāne cābhavanmantrī kṣattā teṣāṃ mahātmanām
yena muktā jatugṛhānniśīthe prādravanvanam
tataḥ samprāpya kaunteyā nagaraṃ vāraṇāvatam
nyavasanta mahātmāno mātrā saha paraṃtapāḥ
dhṛtarāṣṭreṇa cājñaptā uṣitā jātuṣe gṛhe
purocanādrakṣamāṇāḥ saṃvatsaram atandritāḥ
suruṅgāṃ kārayitvā te vidureṇa pracoditāḥ
ādīpya jātuṣaṃ veśma dagdhvā caiva purocanam
prādravanbhayasaṃvignā mātrā saha paraṃtapāḥ
dadṛśurdāruṇaṃ rakṣo hiḍimbaṃ vananirjhare
hatvā ca taṃ rākṣasendraṃ bhītāḥ samanubodhanāt
niśi samprādravanpārthā dhārtarāṣṭrabhayārditāḥ
ekacakrāṃ tato gatvā pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ
vedādhyayanasampannāste 'bhavanbrahmacāriṇaḥ
te tatra prayatāḥ kālaṃ kaṃcid ūṣurnararṣabhāḥ
mātrā sahaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane
tatrāsasāda kṣudhitaṃ puruṣādaṃ vṛkodaraḥ
bhīmaseno mahābāhurbakaṃ nāma mahābalam
taṃ cāpi puruṣavyāghro bāhuvīryeṇa pāṇḍavaḥ
nihatya tarasā vīro nāgarānparyasāntvayat
tataste śuśruvuḥ kṛṣṇāṃ pañcāleṣu svayaṃvarām
śrutvā caivābhyagacchanta gatvā caivālabhanta tām
- 22
ते तत्र द्रौपदीं लब्ध्वा परिसंवत्सरोषिताः
विदिता हास्तिनपुरं प्रत्याजग्मुर् अरिंदमाः
te tatra draupadīṃ labdhvā parisaṃvatsaroṣitāḥ
viditā hāstinapuraṃ pratyājagmur ariṃdamāḥ
- 23
त उक्ता धृतराष्ट्रेण राज्ञा शांतनवेन च
भ्रातृभिर्विग्रहस्तात कथं वो न भवेद् इति
अस्माभिः खाण्डवप्रस्थे युष्मद्वासो ऽनुचिन्तितः
ta uktā dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāṃtanavena ca
bhrātṛbhirvigrahastāta kathaṃ vo na bhaved iti
asmābhiḥ khāṇḍavaprasthe yuṣmadvāso 'nucintitaḥ
- 24
तस्माज्जनपदोपेतं सुविभक्तमहापथम्
वासाय खाण्डवप्रस्थं व्रजध्वं गतमन्यवः
tasmājjanapadopetaṃ suvibhaktamahāpatham
vāsāya khāṇḍavaprasthaṃ vrajadhvaṃ gatamanyavaḥ
- 25
तयोस्ते वचनाज्जग्मुः सह सर्वैः सुहृज्जनैः
नगरं खाण्डवप्रस्थं रत्नान्यादाय सर्वशः
tayoste vacanājjagmuḥ saha sarvaiḥ suhṛjjanaiḥ
nagaraṃ khāṇḍavaprasthaṃ ratnānyādāya sarvaśaḥ
- 26
तत्र ते न्यवसन्राजन्संवत्सरगणान्बहून्
वशे शस्त्रप्रतापेन कुर्वन्तो ऽन्यान्महीक्षितः
tatra te nyavasanrājansaṃvatsaragaṇānbahūn
vaśe śastrapratāpena kurvanto 'nyānmahīkṣitaḥ
- 27
एवं धर्मप्रधानास्ते सत्यव्रतपरायणाः
अप्रमत्तोत्थिताः क्षान्ताः प्रतपन्तो ऽहितांस्तदा
evaṃ dharmapradhānāste satyavrataparāyaṇāḥ
apramattotthitāḥ kṣāntāḥ pratapanto 'hitāṃstadā
- 28
अजयद्भीमसेनस्तु दिशं प्राचीं महाबलः
उदीचीम् अर्जुनो वीरः प्रतीचीं नकुलस्तथा
ajayadbhīmasenastu diśaṃ prācīṃ mahābalaḥ
udīcīm arjuno vīraḥ pratīcīṃ nakulastathā
- 29
दक्षिणां सहदेवस्तु विजिग्ये परवीरहा
एवं चक्रुर् इमां सर्वे वशे कृत्स्नां वसुंधराम्
dakṣiṇāṃ sahadevastu vijigye paravīrahā
evaṃ cakrur imāṃ sarve vaśe kṛtsnāṃ vasuṃdharām
- 30
पञ्चभिः सूर्यसंकाशैः सूर्येण च विराजता
षट्सूर्येवाबभौ पृथ्वी पाण्डवैः सत्यविक्रमैः
pañcabhiḥ sūryasaṃkāśaiḥ sūryeṇa ca virājatā
ṣaṭsūryevābabhau pṛthvī pāṇḍavaiḥ satyavikramaiḥ

