41 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ययातिः
वैशंपायनः
तस्मिन्नक्षत्रसंयोगे शुक्ले पुण्यर्क्षगेन्दुना
स राजा मुमुदे सम्राट्तया शर्मिष्ठया सह
प्रजानां श्रीर् इवाग्र्या मे शर्मिष्ठा ह्यभवद्वधूः
पन्नगीवोग्ररूपा वै देवयानी ममाप्यभूत्
पर्जन्य इव सस्यानां देवानाम् अमृतं यथा
तद्वन्ममापि सम्भूता शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
इत्येवं मनसा ध्यात्वा देवयानीम् अवर्जयत्
श्रुत्वा कुमारं जातं तु देवयानी शुचिस्मिता
चिन्तयामास दुःखार्ता शर्मिष्ठां प्रति भारत
vaiśaṃpāyana uvāca
yayātiḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
tasminnakṣatrasaṃyoge śukle puṇyarkṣagendunā
sa rājā mumude samrāṭtayā śarmiṣṭhayā saha
prajānāṃ śrīr ivāgryā me śarmiṣṭhā hyabhavadvadhūḥ
pannagīvograrūpā vai devayānī mamāpyabhūt
parjanya iva sasyānāṃ devānām amṛtaṃ yathā
tadvanmamāpi sambhūtā śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
ityevaṃ manasā dhyātvā devayānīm avarjayat
śrutvā kumāraṃ jātaṃ tu devayānī śucismitā
cintayāmāsa duḥkhārtā śarmiṣṭhāṃ prati bhārata
- 2
अभिगम्य च शर्मिष्ठां देवयान्यब्रवीद् इदम्
किम् इदं वृजिनं सुभ्रु कृतं ते कामलुब्धया
abhigamya ca śarmiṣṭhāṃ devayānyabravīd idam
kim idaṃ vṛjinaṃ subhru kṛtaṃ te kāmalubdhayā
- 3
शर्मिष्ठोवाच
ऋषिर् अभ्यागतः कश्चिद्धर्मात्मा वेदपारगः
स मया वरदः कामं याचितो धर्मसंहितम्
अपत्यार्थे स तु मया वृतो वै चारुहासिनि
śarmiṣṭhovāca
ṛṣir abhyāgataḥ kaściddharmātmā vedapāragaḥ
sa mayā varadaḥ kāmaṃ yācito dharmasaṃhitam
apatyārthe sa tu mayā vṛto vai cāruhāsini
- 4
नाहम् अन्यायतः कामम् आचरामि शुचिस्मिते
तस्माद् ऋषेर्ममापत्यम् इति सत्यं ब्रवीमि ते
nāham anyāyataḥ kāmam ācarāmi śucismite
tasmād ṛṣermamāpatyam iti satyaṃ bravīmi te
- 5
देवयान्युवाच
शोभनं भीरु सत्यं चेद् अथ स ज्ञायते द्विजः
गोत्रनामाभिजनतो वेत्तुम् इच्छामि तं द्विजम्
devayānyuvāca
śobhanaṃ bhīru satyaṃ ced atha sa jñāyate dvijaḥ
gotranāmābhijanato vettum icchāmi taṃ dvijam
- 6
शर्मिष्ठोवाच
ओजसा तेजसा चैव दीप्यमानं रविं यथा
तं दृष्ट्वा मम संप्रष्टुं शक्तिर्नासीच्छुचिस्मिते
śarmiṣṭhovāca
ojasā tejasā caiva dīpyamānaṃ raviṃ yathā
taṃ dṛṣṭvā mama saṃpraṣṭuṃ śaktirnāsīcchucismite
- 7
देवयान्युवाच
यद्येतद् एवं शर्मिष्ठे न मन्युर्विद्यते मम
अपत्यं यदि ते लब्धं ज्येष्ठाच्छ्रेष्ठाच्च वै द्विजात्
devayānyuvāca
yadyetad evaṃ śarmiṣṭhe na manyurvidyate mama
apatyaṃ yadi te labdhaṃ jyeṣṭhācchreṣṭhācca vai dvijāt
- 8
वैशंपायन उवाच
अन्योन्यम् एवम् उक्त्वा च सम्प्रहस्य च ते मिथः
जगाम भार्गवी वेश्म तथ्यम् इत्येव जज्ञुषी
vaiśaṃpāyana uvāca
anyonyam evam uktvā ca samprahasya ca te mithaḥ
jagāma bhārgavī veśma tathyam ityeva jajñuṣī
- 9
ययातिर्देवयान्यां तु पुत्रावजनयन्नृपः
यदुं च तुर्वसुं चैव शक्रविष्णू इवापरौ
तस्मिन्काले तु राजर्षिर्ययातिः पृथिवीपतिः
माध्वीकरसंयुक्तां मदिरां मदवर्धिनीम्
पाययामास शुक्रस्य तनयां रक्तपिञ्जराम्
पीत्वा पीत्वा च मदिरां देवयानी मुमोह सा
रुदती गायमाना सा नृत्यन्ती च मुहुर्मुहुः
बहु प्रलपती देवी राजानम् इदम् अब्रवीत्
राजवद्रूपवेषौ ते किमर्थं त्वम् इहागतः
केन कार्येण सम्प्राप्तो निर्जनं गहनं वनम्
द्विजश्रेष्ठ नृपश्रेष्ठो ययातिश्चोग्रदर्शनः
तस्माद् इतः पलायस्व हितम् इच्छसि चेद्द्विज
इत्येवं प्रलपन्तीं तां देवयानीं तु नाहुषः
भर्त्सयामास वचनैर् अपापां पापवर्धिनीम्
ततो वर्षवरान्मूकान्पङ्गून्वृद्धान्सपण्डकान्
रक्षणे देवयान्याः स पोषणे च शशास तान्
ततस्तु नाहुषो राजा शर्मिष्ठां प्राप्य बुद्धिमान्
रेमे च सुचिरं कालं तया शर्मिष्ठया सह
yayātirdevayānyāṃ tu putrāvajanayannṛpaḥ
yaduṃ ca turvasuṃ caiva śakraviṣṇū ivāparau
tasminkāle tu rājarṣiryayātiḥ pṛthivīpatiḥ
mādhvīkarasaṃyuktāṃ madirāṃ madavardhinīm
pāyayāmāsa śukrasya tanayāṃ raktapiñjarām
pītvā pītvā ca madirāṃ devayānī mumoha sā
rudatī gāyamānā sā nṛtyantī ca muhurmuhuḥ
bahu pralapatī devī rājānam idam abravīt
rājavadrūpaveṣau te kimarthaṃ tvam ihāgataḥ
kena kāryeṇa samprāpto nirjanaṃ gahanaṃ vanam
dvijaśreṣṭha nṛpaśreṣṭho yayātiścogradarśanaḥ
tasmād itaḥ palāyasva hitam icchasi ceddvija
ityevaṃ pralapantīṃ tāṃ devayānīṃ tu nāhuṣaḥ
bhartsayāmāsa vacanair apāpāṃ pāpavardhinīm
tato varṣavarānmūkānpaṅgūnvṛddhānsapaṇḍakān
rakṣaṇe devayānyāḥ sa poṣaṇe ca śaśāsa tān
tatastu nāhuṣo rājā śarmiṣṭhāṃ prāpya buddhimān
reme ca suciraṃ kālaṃ tayā śarmiṣṭhayā saha
- 10
तस्माद् एव तु राजर्षेः शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
द्रुह्युं चानुं च पूरुं च त्रीन्कुमारान् अजीजनत्
शर्मिष्ठाकामुको राजा यदासीत्तद्रताकुलः
मदिराविवशां कृत्वा रेमे शर्मिष्ठयान्वहम्
tasmād eva tu rājarṣeḥ śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca trīnkumārān ajījanat
śarmiṣṭhākāmuko rājā yadāsīttadratākulaḥ
madirāvivaśāṃ kṛtvā reme śarmiṣṭhayānvaham
- 11
ततः काले तु कस्मिंश्चिद्देवयानी शुचिस्मिता
ययातिसहिता राजन्निर्जगाम महावनम्
tataḥ kāle tu kasmiṃściddevayānī śucismitā
yayātisahitā rājannirjagāma mahāvanam
- 12
ददर्श च तदा तत्र कुमारान्देवरूपिणः
क्रीडमानान्सुविश्रब्धान्विस्मिता चेदम् अब्रवीत्
dadarśa ca tadā tatra kumārāndevarūpiṇaḥ
krīḍamānānsuviśrabdhānvismitā cedam abravīt
- 13
कस्यैते दारका राजन्देवपुत्रोपमाः शुभाः
वर्चसा रूपतश्चैव सदृशा मे मतास्तव
kasyaite dārakā rājandevaputropamāḥ śubhāḥ
varcasā rūpataścaiva sadṛśā me matāstava
- 14
एवं पृष्ट्वा तु राजानं कुमारान्पर्यपृच्छत
पश्यन्तम् अवनीतलम्
ज्ञात्वा तु तत्कृतं शापम्
तस्मिन्काले तु तच्छ्रुत्वा धात्री तेषां वचो ऽब्रवीत्
किं न ब्रूत कुमारा वः पितरं वै द्विजर्षभम्
किंनामधेयगोत्रो वः पुत्रका ब्राह्मणः पिता
प्रब्रूत तत्त्वतः क्षिप्रं कश्चासौ क्व च वर्तते
विब्रूत मे यथातथ्यं श्रोतुम् इच्छामि तं ह्यहम्
एवम् उक्ताः कुमारास्ते देवयान्या सुमध्यया
evaṃ pṛṣṭvā tu rājānaṃ kumārānparyapṛcchata
paśyantam avanītalam
jñātvā tu tatkṛtaṃ śāpam
tasminkāle tu tacchrutvā dhātrī teṣāṃ vaco 'bravīt
kiṃ na brūta kumārā vaḥ pitaraṃ vai dvijarṣabham
kiṃnāmadheyagotro vaḥ putrakā brāhmaṇaḥ pitā
prabrūta tattvataḥ kṣipraṃ kaścāsau kva ca vartate
vibrūta me yathātathyaṃ śrotum icchāmi taṃ hyaham
evam uktāḥ kumārāste devayānyā sumadhyayā
- 15
ते ऽदर्शयन्प्रदेशिन्या तम् एव नृपसत्तमम्
शर्मिष्ठां मातरं चैव तस्याचख्युश्च दारकाः
ऋषिश्च ब्राह्मणश्चैव द्विजातिश्चैव नः पिता
शर्मिष्ठा नानृतं ब्रूयाद्देवयानि क्षमस्व वै
तया रहः पृच्छ्यमानास्तथ्यम् ऊचुश्च दारकाः
te 'darśayanpradeśinyā tam eva nṛpasattamam
śarmiṣṭhāṃ mātaraṃ caiva tasyācakhyuśca dārakāḥ
ṛṣiśca brāhmaṇaścaiva dvijātiścaiva naḥ pitā
śarmiṣṭhā nānṛtaṃ brūyāddevayāni kṣamasva vai
tayā rahaḥ pṛcchyamānāstathyam ūcuśca dārakāḥ
- 16
इत्युक्त्वा सहितास्ते तु राजानम् उपचक्रमुः
नाभ्यनन्दत तान्राजा देवयान्यास्तदान्तिके
रुदन्तस्ते ऽथ शर्मिष्ठाम् अभ्ययुर्बालकास्ततः
नातिदूराच्च राजानम् अवातिष्ठद् अवाङ्मुखी
ityuktvā sahitāste tu rājānam upacakramuḥ
nābhyanandata tānrājā devayānyāstadāntike
rudantaste 'tha śarmiṣṭhām abhyayurbālakāstataḥ
nātidūrācca rājānam avātiṣṭhad avāṅmukhī
- 17
दृष्ट्वा तु तेषां बालानां प्रणयं पार्थिवं प्रति
बुद्ध्वा च तत्त्वतो देवी शर्मिष्ठाम् इदम् अब्रवीत्
श्रुत्वा तु तेषां बालानां सव्रीड इव पार्थिवः
प्रतिवक्तुम् अशक्तो ऽभूत्तूष्णींभूतो ऽभवन्नृपः
गृहीत्वा तु करे रोषाच्छर्मिष्ठां पुनर् अब्रवीत्
देवयान्युवाच
अभ्यागच्छति मां कश्चिद् ऋषिर् इत्येवम् अब्रवीत्
ययातिम् एव नूनं त्वं प्रोत्साहयसि भामिनि
पूर्वम् एव मया प्रोक्तं त्वया तु वृजिनं कृतम्
dṛṣṭvā tu teṣāṃ bālānāṃ praṇayaṃ pārthivaṃ prati
buddhvā ca tattvato devī śarmiṣṭhām idam abravīt
śrutvā tu teṣāṃ bālānāṃ savrīḍa iva pārthivaḥ
prativaktum aśakto 'bhūttūṣṇīṃbhūto 'bhavannṛpaḥ
gṛhītvā tu kare roṣāccharmiṣṭhāṃ punar abravīt
devayānyuvāca
abhyāgacchati māṃ kaścid ṛṣir ityevam abravīt
yayātim eva nūnaṃ tvaṃ protsāhayasi bhāmini
pūrvam eva mayā proktaṃ tvayā tu vṛjinaṃ kṛtam
- 18
मदधीना सती कस्माद् अकार्षीर्विप्रियं मम
तम् एवासुरधर्मं त्वम् आस्थिता न बिभेषि किम्
madadhīnā satī kasmād akārṣīrvipriyaṃ mama
tam evāsuradharmaṃ tvam āsthitā na bibheṣi kim
- 19
शर्मिष्ठोवाच
यद् उक्तम् ऋषिर् इत्येव तत्सत्यं चारुहासिनि
न्यायतो धर्मतश्चैव चरन्ती न बिभेमि ते
śarmiṣṭhovāca
yad uktam ṛṣir ityeva tatsatyaṃ cāruhāsini
nyāyato dharmataścaiva carantī na bibhemi te
- 20
यदा त्वया वृतो राजा वृत एव तदा मया
सखीभर्ता हि धर्मेण भर्ता भवति शोभने
yadā tvayā vṛto rājā vṛta eva tadā mayā
sakhībhartā hi dharmeṇa bhartā bhavati śobhane
- 21
पूज्यासि मम मान्या च ज्येष्ठा श्रेष्ठा च ब्राह्मणी
त्वत्तो ऽपि मे पूज्यतमो राजर्षिः किं न वेत्थ तत्
तव पित्रा मे गुरुणा सहदत्ते उभे शुभे
ततो भर्ता च पूज्यश्च पोष्यां पोषयतीह माम्
pūjyāsi mama mānyā ca jyeṣṭhā śreṣṭhā ca brāhmaṇī
tvatto 'pi me pūjyatamo rājarṣiḥ kiṃ na vettha tat
tava pitrā me guruṇā sahadatte ubhe śubhe
tato bhartā ca pūjyaśca poṣyāṃ poṣayatīha mām
- 22
वैशंपायन उवाच
श्रुत्वा तस्यास्ततो वाक्यं देवयान्यब्रवीद् इदम्
राजन्नाद्येह वत्स्यामि विप्रियं मे कृतं त्वया
रमस्वेह यथाकामं देव्या शर्मिष्ठया सह
प्रतिजज्वाल कोपेन देवयानी तदा भृशम्
निर्दहन्तीव सव्रीडां शर्मिष्ठां समुदीक्ष्य च
अपविध्य च सर्वाणि भूषणान्यसितेक्षणा
vaiśaṃpāyana uvāca
śrutvā tasyāstato vākyaṃ devayānyabravīd idam
rājannādyeha vatsyāmi vipriyaṃ me kṛtaṃ tvayā
ramasveha yathākāmaṃ devyā śarmiṣṭhayā saha
pratijajvāla kopena devayānī tadā bhṛśam
nirdahantīva savrīḍāṃ śarmiṣṭhāṃ samudīkṣya ca
apavidhya ca sarvāṇi bhūṣaṇānyasitekṣaṇā
- 23
सहसोत्पतितां श्यामां दृष्ट्वा तां साश्रुलोचनाम्
त्वरितं सकाशं काव्यस्य प्रस्थितां व्यथितस्तदा
sahasotpatitāṃ śyāmāṃ dṛṣṭvā tāṃ sāśrulocanām
tvaritaṃ sakāśaṃ kāvyasya prasthitāṃ vyathitastadā
- 24
अनुवव्राज संभ्रान्तः पृष्ठतः सान्त्वयन्नृपः
न्यवर्तत न चैव स्म क्रोधसंरक्तलोचना
anuvavrāja saṃbhrāntaḥ pṛṣṭhataḥ sāntvayannṛpaḥ
nyavartata na caiva sma krodhasaṃraktalocanā
- 25
अविब्रुवन्ती किंचित्तु राजानं चारुलोचना
अचिराद् इव सम्प्राप्ता काव्यस्योशनसो ऽन्तिकम्
avibruvantī kiṃcittu rājānaṃ cārulocanā
acirād iva samprāptā kāvyasyośanaso 'ntikam
- 26
सा तु दृष्ट्वैव पितरम् अभिवाद्याग्रतः स्थिता
अनन्तरं ययातिस्तु पूजयामास भार्गवम्
sā tu dṛṣṭvaiva pitaram abhivādyāgrataḥ sthitā
anantaraṃ yayātistu pūjayāmāsa bhārgavam
- 27
देवयान्युवाच
अधर्मेण जितो धर्मः प्रवृत्तम् अधरोत्तरम्
शर्मिष्ठयातिवृत्तास्मि दुहित्रा वृषपर्वणः
devayānyuvāca
adharmeṇa jito dharmaḥ pravṛttam adharottaram
śarmiṣṭhayātivṛttāsmi duhitrā vṛṣaparvaṇaḥ
- 28
त्रयो ऽस्यां जनिताः पुत्रा राज्ञानेन ययातिना
दुर्भगाया मम द्वौ तु पुत्रौ तात ब्रवीमि ते
trayo 'syāṃ janitāḥ putrā rājñānena yayātinā
durbhagāyā mama dvau tu putrau tāta bravīmi te
- 29
धर्मज्ञ इति विख्यात एष राजा भृगूद्वह
अतिक्रान्तश्च मर्यादां काव्यैतत्कथयामि ते
dharmajña iti vikhyāta eṣa rājā bhṛgūdvaha
atikrāntaśca maryādāṃ kāvyaitatkathayāmi te
- 30
शुक्र उवाच
धर्मज्ञः सन्महाराज यो ऽधर्मम् अकृथाः प्रियम्
तस्माज्जरा त्वाम् अचिराद्धर्षयिष्यति दुर्जया
śukra uvāca
dharmajñaḥ sanmahārāja yo 'dharmam akṛthāḥ priyam
tasmājjarā tvām acirāddharṣayiṣyati durjayā

