59 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
हते चित्राङ्गदे भीष्मो बाले भ्रातरि चानघ
पालयामास तद्राज्यं सत्यवत्या मते स्थितः
तथा विचित्रवीर्यं तु वर्तमानं सुखे ऽतुले
vaiśaṃpāyana uvāca
hate citrāṅgade bhīṣmo bāle bhrātari cānagha
pālayāmāsa tadrājyaṃ satyavatyā mate sthitaḥ
tathā vicitravīryaṃ tu vartamānaṃ sukhe 'tule
- 2
सम्प्राप्तयौवनं पश्यन्भ्रातरं धीमतां वरम्
भीष्मो विचित्रवीर्यस्य विवाहायाकरोन्मतिम्
samprāptayauvanaṃ paśyanbhrātaraṃ dhīmatāṃ varam
bhīṣmo vicitravīryasya vivāhāyākaronmatim
- 3
अथ काशिपतेर्भीष्मः कन्यास्तिस्रो ऽप्सरःसमाः
शुश्राव सहिता राजन्वृण्वतीर्वै स्वयंवरम्
atha kāśipaterbhīṣmaḥ kanyāstisro 'psaraḥsamāḥ
śuśrāva sahitā rājanvṛṇvatīrvai svayaṃvaram
- 4
ततः स रथिनां श्रेष्ठो रथेनैकेन वर्मभृत्
जगामानुमते मातुः पुरीं वाराणसीं प्रति
tataḥ sa rathināṃ śreṣṭho rathenaikena varmabhṛt
jagāmānumate mātuḥ purīṃ vārāṇasīṃ prati
- 5
तत्र राज्ञः समुदितान्सर्वतः समुपागतान्
ददर्श कन्यास्ताश्चैव भीष्मः शंतनुनन्दनः
तासां कामेन संमत्ताः सहिताः काशिकोसलाः
वङ्गाः पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च ते जग्मुस्तां पुरीं प्रति
tatra rājñaḥ samuditānsarvataḥ samupāgatān
dadarśa kanyāstāścaiva bhīṣmaḥ śaṃtanunandanaḥ
tāsāṃ kāmena saṃmattāḥ sahitāḥ kāśikosalāḥ
vaṅgāḥ puṇḍrāḥ kaliṅgāśca te jagmustāṃ purīṃ prati
- 6
कीर्त्यमानेषु राज्ञां तु नामस्वथ सहस्रशः
वैशंपायनः
एकाकिनं तदा भीष्मं वृद्धं शांतनुनन्दनम्
सोद्वेगा इव तं दृष्ट्वा कन्याः परमशोभनाः
अपाक्रामन्त ताः सर्वा वृद्ध इत्येव चिन्तया
वृद्धः परमधर्मात्मा वलीपलितधारणः
किंकारणम् इहायातो निर्लज्जो भरतर्षभः
मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं वदिष्यति भारत
ब्रह्मचारीति भीष्मो हि वृथैव प्रथितो भुवि
इत्येवं प्रब्रुवन्तस्ते हसन्ति स्म नृपाधमाः
क्षत्रियाणां वचः श्रुत्वा भीष्मश्चुक्रोध भारत
भीष्मः स्वयं तदा राजन्वरयामास ताः प्रभुः
kīrtyamāneṣu rājñāṃ tu nāmasvatha sahasraśaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
ekākinaṃ tadā bhīṣmaṃ vṛddhaṃ śāṃtanunandanam
sodvegā iva taṃ dṛṣṭvā kanyāḥ paramaśobhanāḥ
apākrāmanta tāḥ sarvā vṛddha ityeva cintayā
vṛddhaḥ paramadharmātmā valīpalitadhāraṇaḥ
kiṃkāraṇam ihāyāto nirlajjo bharatarṣabhaḥ
mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyati bhārata
brahmacārīti bhīṣmo hi vṛthaiva prathito bhuvi
ityevaṃ prabruvantaste hasanti sma nṛpādhamāḥ
kṣatriyāṇāṃ vacaḥ śrutvā bhīṣmaścukrodha bhārata
bhīṣmaḥ svayaṃ tadā rājanvarayāmāsa tāḥ prabhuḥ
- 7
उवाच च महीपालान्राजञ्जलदनिःस्वनः
रथम् आरोप्य ताः कन्या भीष्मः प्रहरतां वरः
uvāca ca mahīpālānrājañjaladaniḥsvanaḥ
ratham āropya tāḥ kanyā bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ
- 8
आहूय दानं कन्यानां गुणवद्भ्यः स्मृतं बुधैः
अलंकृत्य यथाशक्ति प्रदाय च धनान्यपि
āhūya dānaṃ kanyānāṃ guṇavadbhyaḥ smṛtaṃ budhaiḥ
alaṃkṛtya yathāśakti pradāya ca dhanānyapi
- 9
प्रयच्छन्त्यपरे कन्यां मिथुनेन गवाम् अपि
वित्तेन कथितेनान्ये बलेनान्ये ऽनुमान्य च
prayacchantyapare kanyāṃ mithunena gavām api
vittena kathitenānye balenānye 'numānya ca
- 10
प्रमत्ताम् उपयान्त्यन्ये स्वयम् अन्ये च विन्दते
आर्षं विधिं पुरस्कृत्य दारान्विन्दन्ति चापरे
अष्टमं तम् अथो वित्त विवाहं कविभिः स्मृतम्
pramattām upayāntyanye svayam anye ca vindate
ārṣaṃ vidhiṃ puraskṛtya dārānvindanti cāpare
aṣṭamaṃ tam atho vitta vivāhaṃ kavibhiḥ smṛtam
- 11
स्वयंवरं तु राजन्याः प्रशंसन्त्युपयान्ति च
प्रमथ्य तु हृताम् आहुर्ज्यायसीं धर्मवादिनः
svayaṃvaraṃ tu rājanyāḥ praśaṃsantyupayānti ca
pramathya tu hṛtām āhurjyāyasīṃ dharmavādinaḥ
- 12
ता इमाः पृथिवीपाला जिहीर्षामि बलाद् इतः
ते यतध्वं परं शक्त्या विजयायेतराय वा
स्थितो ऽहं पृथिवीपाला युद्धाय कृतनिश्चयः
tā imāḥ pṛthivīpālā jihīrṣāmi balād itaḥ
te yatadhvaṃ paraṃ śaktyā vijayāyetarāya vā
sthito 'haṃ pṛthivīpālā yuddhāya kṛtaniścayaḥ
- 13
एवम् उक्त्वा महीपालान्काशिराजं च वीर्यवान्
सर्वाः कन्याः स कौरव्यो रथम् आरोपयत्स्वकम्
आमन्त्र्य च स तान्प्रायाच्छीघ्रं कन्याः प्रगृह्य ताः
evam uktvā mahīpālānkāśirājaṃ ca vīryavān
sarvāḥ kanyāḥ sa kauravyo ratham āropayatsvakam
āmantrya ca sa tānprāyācchīghraṃ kanyāḥ pragṛhya tāḥ
- 14
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे समुत्पेतुर् अमर्षिताः
संस्पृशन्तः स्वकान्बाहून्दशन्तो दशनच्छदान्
tataste pārthivāḥ sarve samutpetur amarṣitāḥ
saṃspṛśantaḥ svakānbāhūndaśanto daśanacchadān
- 15
तेषाम् आभरणान्याशु त्वरितानां विमुञ्चताम्
आमुञ्चतां च वर्माणि संभ्रमः सुमहान् अभूत्
teṣām ābharaṇānyāśu tvaritānāṃ vimuñcatām
āmuñcatāṃ ca varmāṇi saṃbhramaḥ sumahān abhūt
- 16
ताराणाम् इव संपातो बभूव जनमेजय
भूषणानां च शुभ्राणां कवचानां च सर्वशः
tārāṇām iva saṃpāto babhūva janamejaya
bhūṣaṇānāṃ ca śubhrāṇāṃ kavacānāṃ ca sarvaśaḥ
- 17
सवर्मभिर्भूषणैस्ते द्राग्भ्राजद्भिर् इतस्ततः
सक्रोधामर्षजिह्मभ्रूसकषायदृशस्तथा
savarmabhirbhūṣaṇaiste drāgbhrājadbhir itastataḥ
sakrodhāmarṣajihmabhrūsakaṣāyadṛśastathā
- 18
सूतोपक्ᄆप्तान्रुचिरान्सदश्वोद्यतधूर्गतान्
रथान् आस्थाय ते वीराः सर्वप्रहरणान्विताः
प्रयान्तम् एकं कौरव्यम् अनुसस्रुर् उदायुधाः
sūtopakᄆptānrucirānsadaśvodyatadhūrgatān
rathān āsthāya te vīrāḥ sarvapraharaṇānvitāḥ
prayāntam ekaṃ kauravyam anusasrur udāyudhāḥ
- 19
ततः समभवद्युद्धं तेषां तस्य च भारत
एकस्य च बहूनां च तुमुलं लोमहर्षणम्
tataḥ samabhavadyuddhaṃ teṣāṃ tasya ca bhārata
ekasya ca bahūnāṃ ca tumulaṃ lomaharṣaṇam
- 20
ते त्विषून्दशसाहस्रांस्तस्मै युगपद् आक्षिपन्
अप्राप्तांश्चैव तान् आशु भीष्मः सर्वांस्तदाछिनत्
आछिनच्छरवर्षेण महता लोमवाहिना
te tviṣūndaśasāhasrāṃstasmai yugapad ākṣipan
aprāptāṃścaiva tān āśu bhīṣmaḥ sarvāṃstadāchinat
āchinaccharavarṣeṇa mahatā lomavāhinā
- 21
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे सर्वतः परिवारयन्
ववर्षुः शरवर्षेण वर्षेणेवाद्रिम् अम्बुदाः
tataste pārthivāḥ sarve sarvataḥ parivārayan
vavarṣuḥ śaravarṣeṇa varṣeṇevādrim ambudāḥ
- 22
स तद्बाणमयं वर्षं शरैर् आवार्य सर्वतः
ततः सर्वान्महीपालान्प्रत्यविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः
एकैकस्तु ततो भीष्मं राजन्विव्याध पञ्चभिः
स च तान्प्रतिविव्याध द्वाभ्यां द्वाभ्यां पराक्रमी
तद्युद्धम् आसीत्तुमुलं घोरं देवासुरोपमम्
अस्यतां लोकवीराणां शरशक्तिसमाकुलम्
स धनूंषि ध्वजाग्राणि वर्माणि च शिरांसि च
चिछेद समरे भीष्मः शतशो ऽथ सहस्रशः
sa tadbāṇamayaṃ varṣaṃ śarair āvārya sarvataḥ
tataḥ sarvānmahīpālānpratyavidhyattribhistribhiḥ
ekaikastu tato bhīṣmaṃ rājanvivyādha pañcabhiḥ
sa ca tānprativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākramī
tadyuddham āsīttumulaṃ ghoraṃ devāsuropamam
asyatāṃ lokavīrāṇāṃ śaraśaktisamākulam
sa dhanūṃṣi dhvajāgrāṇi varmāṇi ca śirāṃsi ca
cicheda samare bhīṣmaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
- 23
तस्याति पुरुषान् अन्यांल्लाघवं रथचारिणः
रक्षणं चात्मनः संख्ये शत्रवो ऽप्यभ्यपूजयन्
अक्षतः क्षपयित्वान्यान् असंख्येयपराक्रमः
आनिनाय स काश्यस्य सुताः सागरगासुतः
tasyāti puruṣān anyāṃllāghavaṃ rathacāriṇaḥ
rakṣaṇaṃ cātmanaḥ saṃkhye śatravo 'pyabhyapūjayan
akṣataḥ kṣapayitvānyān asaṃkhyeyaparākramaḥ
ānināya sa kāśyasya sutāḥ sāgaragāsutaḥ
- 24
तान्विनिर्जित्य तु रणे सर्वशस्त्रविशारदः
कन्याभिः सहितः प्रायाद्भारतो भारतान्प्रति
tānvinirjitya tu raṇe sarvaśastraviśāradaḥ
kanyābhiḥ sahitaḥ prāyādbhārato bhāratānprati
- 25
ततस्तं पृष्ठतो राजञ्शाल्वराजो महारथः
अभ्याहनद् अमेयात्मा भीष्मं शांतनवं रणे
tatastaṃ pṛṣṭhato rājañśālvarājo mahārathaḥ
abhyāhanad ameyātmā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe
- 26
वारणं जघने निघ्नन्दन्ताभ्याम् अपरो यथा
वाशिताम् अनुसंप्राप्तो यूथपो बलिनां वरः
vāraṇaṃ jaghane nighnandantābhyām aparo yathā
vāśitām anusaṃprāpto yūthapo balināṃ varaḥ
- 27
स्त्रीकाम तिष्ठ तिष्ठेति भीष्मम् आह स पार्थिवः
शाल्वराजो महाबाहुर् अमर्षेणाभिचोदितः
strīkāma tiṣṭha tiṣṭheti bhīṣmam āha sa pārthivaḥ
śālvarājo mahābāhur amarṣeṇābhicoditaḥ
- 28
ततः स पुरुषव्याघ्रो भीष्मः परबलार्दनः
शाल्वराजं सुसंक्रुद्धो न्यवर्तत परंतपः
तद्वाक्याकुलितः क्रोधाद्विधूमो ऽग्निर् इव ज्वलन्
विततेषु धनुष्पाणिर्विकुञ्चितललाटभृत्
दहन्यथा कृष्णगतिः कक्षं वातेरितः प्रभुः
tataḥ sa puruṣavyāghro bhīṣmaḥ parabalārdanaḥ
śālvarājaṃ susaṃkruddho nyavartata paraṃtapaḥ
tadvākyākulitaḥ krodhādvidhūmo 'gnir iva jvalan
vitateṣu dhanuṣpāṇirvikuñcitalalāṭabhṛt
dahanyathā kṛṣṇagatiḥ kakṣaṃ vāteritaḥ prabhuḥ
- 29
क्षत्रधर्मं समास्थाय व्यपेतभयसंभ्रमः
निवर्तयामास रथं शाल्वं प्रति महारथः
kṣatradharmaṃ samāsthāya vyapetabhayasaṃbhramaḥ
nivartayāmāsa rathaṃ śālvaṃ prati mahārathaḥ
- 30
निवर्तमानं तं दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते
प्रेक्षकाः समपद्यन्त भीष्मशाल्वसमागमे
nivartamānaṃ taṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te
prekṣakāḥ samapadyanta bhīṣmaśālvasamāgame

