34 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
प्रबुद्धास्ते हिडिम्बाया रूपं दृष्ट्वातिमानुषम्
विस्मिताः पुरुषव्याघ्रा बभूवुः पृथया सह
vaiśaṃpāyana uvāca
prabuddhāste hiḍimbāyā rūpaṃ dṛṣṭvātimānuṣam
vismitāḥ puruṣavyāghrā babhūvuḥ pṛthayā saha
- 2
ततः कुन्ती समीक्ष्यैनां विस्मिता रूपसंपदा
उवाच मधुरं वाक्यं सान्त्वपूर्वम् इदं शनैः
tataḥ kuntī samīkṣyaināṃ vismitā rūpasaṃpadā
uvāca madhuraṃ vākyaṃ sāntvapūrvam idaṃ śanaiḥ
- 3
कस्य त्वं सुरगर्भाभे का चासि वरवर्णिनि
केन कार्येण सुश्रोणि कुतश्चागमनं तव
kasya tvaṃ suragarbhābhe kā cāsi varavarṇini
kena kāryeṇa suśroṇi kutaścāgamanaṃ tava
- 4
यदि वास्य वनस्यासि देवता यदि वाप्सराः
आचक्ष्व मम तत्सर्वं किमर्थं चेह तिष्ठसि
yadi vāsya vanasyāsi devatā yadi vāpsarāḥ
ācakṣva mama tatsarvaṃ kimarthaṃ ceha tiṣṭhasi
- 5
हिडिम्बोवाच
यद् एतत्पश्यसि वनं नीलमेघनिभं महत्
निवासो राक्षसस्यैतद्धिडिम्बस्य ममैव च
hiḍimbovāca
yad etatpaśyasi vanaṃ nīlameghanibhaṃ mahat
nivāso rākṣasasyaitaddhiḍimbasya mamaiva ca
- 6
तस्य मां राक्षसेन्द्रस्य भगिनीं विद्धि भामिनि
भ्रात्रा संप्रेषिताम् आर्ये त्वां सपुत्रां जिघांसता
tasya māṃ rākṣasendrasya bhaginīṃ viddhi bhāmini
bhrātrā saṃpreṣitām ārye tvāṃ saputrāṃ jighāṃsatā
- 7
क्रूरबुद्धेर् अहं तस्य वचनाद् आगता इह
अद्राक्षं हेमवर्णाभं तव पुत्रं महौजसम्
krūrabuddher ahaṃ tasya vacanād āgatā iha
adrākṣaṃ hemavarṇābhaṃ tava putraṃ mahaujasam
- 8
ततो ऽहं सर्वभूतानां भावे विचरता शुभे
चोदिता तव पुत्रस्य मन्मथेन वशानुगा
tato 'haṃ sarvabhūtānāṃ bhāve vicaratā śubhe
coditā tava putrasya manmathena vaśānugā
- 9
ततो वृतो मया भर्ता तव पुत्रो महाबलः
अपनेतुं च यतितो न चैव शकितो मया
tato vṛto mayā bhartā tava putro mahābalaḥ
apanetuṃ ca yatito na caiva śakito mayā
- 10
चिरायमाणां मां ज्ञात्वा ततः स पुरुषादकः
स्वयम् एवागतो हन्तुम् इमान्सर्वांस्तवात्मजान्
cirāyamāṇāṃ māṃ jñātvā tataḥ sa puruṣādakaḥ
svayam evāgato hantum imānsarvāṃstavātmajān
- 11
स तेन मम कान्तेन तव पुत्रेण धीमता
बलाद् इतो विनिष्पिष्य व्यपकृष्टो महात्मना
sa tena mama kāntena tava putreṇa dhīmatā
balād ito viniṣpiṣya vyapakṛṣṭo mahātmanā
- 12
विकर्षन्तौ महावेगौ गर्जमानौ परस्परम्
पश्यध्वं युधि विक्रान्तावेतौ तौ नरराक्षसौ
युध्यन्तौ विजयाकाङ्क्षी राक्षसो मन्दबुद्धिमान्
न वाञ्छे ऽहं जीवितं भ्रातुः कदा ये दुष्टकर्मणः
vikarṣantau mahāvegau garjamānau parasparam
paśyadhvaṃ yudhi vikrāntāvetau tau nararākṣasau
yudhyantau vijayākāṅkṣī rākṣaso mandabuddhimān
na vāñche 'haṃ jīvitaṃ bhrātuḥ kadā ye duṣṭakarmaṇaḥ
- 13
वैशंपायन उवाच
तस्याः श्रुत्वैव वचनम् उत्पपात युधिष्ठिरः
अर्जुनो नकुलश्चैव सहदेवश्च वीर्यवान्
vaiśaṃpāyana uvāca
tasyāḥ śrutvaiva vacanam utpapāta yudhiṣṭhiraḥ
arjuno nakulaścaiva sahadevaśca vīryavān
- 14
तौ ते ददृशुर् आसक्तौ विकर्षन्तौ परस्परम्
काङ्क्षमाणौ जयं चैव सिंहाविव रणोत्कटौ
tau te dadṛśur āsaktau vikarṣantau parasparam
kāṅkṣamāṇau jayaṃ caiva siṃhāviva raṇotkaṭau
- 15
तावन्योन्यं समाश्लिष्य विकर्षन्तौ परस्परम्
दावाग्निधूमसदृशं चक्रतुः पार्थिवं रजः
tāvanyonyaṃ samāśliṣya vikarṣantau parasparam
dāvāgnidhūmasadṛśaṃ cakratuḥ pārthivaṃ rajaḥ
- 16
वसुधारेणुसंवीतौ वसुधाधरसंनिभौ
विभ्राजेतां यथा शैलौ नीहारेणाभिसंवृतौ
ते पश्यन्तो महद्युद्धं सर्वे व्यथितचेतसः
vasudhāreṇusaṃvītau vasudhādharasaṃnibhau
vibhrājetāṃ yathā śailau nīhāreṇābhisaṃvṛtau
te paśyanto mahadyuddhaṃ sarve vyathitacetasaḥ
- 17
राक्षसेन तथा भीमं क्लिश्यमानं निरीक्ष्य तु
चिरप्रयुद्धौ तौ दृष्ट्वा त्वन्योन्यवधकाङ्क्षया
उवाचेदं वचः पार्थः प्रहसञ्शनकैर् इव
rākṣasena tathā bhīmaṃ kliśyamānaṃ nirīkṣya tu
ciraprayuddhau tau dṛṣṭvā tvanyonyavadhakāṅkṣayā
uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ prahasañśanakair iva
- 18
भीम मा भैर्महाबाहो न त्वां बुध्यामहे वयम्
समेतं भीमरूपेण प्रसुप्ताः श्रमकर्शिताः
bhīma mā bhairmahābāho na tvāṃ budhyāmahe vayam
sametaṃ bhīmarūpeṇa prasuptāḥ śramakarśitāḥ
- 19
साहाय्ये ऽस्मि स्थितः पार्थ योधयिष्यामि राक्षसम्
नकुलः सहदेवश्च मातरं गोपयिष्यतः
sāhāyye 'smi sthitaḥ pārtha yodhayiṣyāmi rākṣasam
nakulaḥ sahadevaśca mātaraṃ gopayiṣyataḥ
- 20
भीम उवाच
उदासीनो निरीक्षस्व न कार्यः संभ्रमस्त्वया
न जात्वयं पुनर्जीवेन्मद्बाह्वन्तरम् आगतः
भुजयोर् अन्तरं प्राप्तो भीमसेनस्य राक्षसः
अमुक्त्वा पार्थ वीर्येण मृतो मा भूद् इति ध्वनिः
अयम् अस्मान्न नो हन्याज्जातु वै पार्थ राक्षसः
जीवन्तं न प्रमोक्ष्यामि मा भैषीर्भरतर्षभ
bhīma uvāca
udāsīno nirīkṣasva na kāryaḥ saṃbhramastvayā
na jātvayaṃ punarjīvenmadbāhvantaram āgataḥ
bhujayor antaraṃ prāpto bhīmasenasya rākṣasaḥ
amuktvā pārtha vīryeṇa mṛto mā bhūd iti dhvaniḥ
ayam asmānna no hanyājjātu vai pārtha rākṣasaḥ
jīvantaṃ na pramokṣyāmi mā bhaiṣīrbharatarṣabha
- 21
अर्जुन उवाच
पूर्वरात्रे प्रबुद्धो ऽसि भीम क्रूरेण रक्षसा
क्षपा व्युष्टा न चेदानीं समाप्तो ऽसि महारणम्
किम् अनेन चिरं भीम जीवता पापरक्षसा
गन्तव्यं नचिरं स्थातुम् इह शक्यम् अरिंदम
arjuna uvāca
pūrvarātre prabuddho 'si bhīma krūreṇa rakṣasā
kṣapā vyuṣṭā na cedānīṃ samāpto 'si mahāraṇam
kim anena ciraṃ bhīma jīvatā pāparakṣasā
gantavyaṃ naciraṃ sthātum iha śakyam ariṃdama
- 22
पुरा संरज्यते प्राची पुरा संध्या प्रवर्तते
रौद्रे मुहूर्ते रक्षांसि प्रबलानि भवन्ति च
purā saṃrajyate prācī purā saṃdhyā pravartate
raudre muhūrte rakṣāṃsi prabalāni bhavanti ca
- 23
त्वरस्व भीम मा क्रीड जहि रक्षो विभीषणम्
पुरा विकुरुते मायां भुजयोः सारम् अर्पय
माहात्म्यम् आत्मनो वेत्थ नराणां हितकाम्यया
रक्षो जहि यथा शक्रः पुरा वृत्रं महावने
tvarasva bhīma mā krīḍa jahi rakṣo vibhīṣaṇam
purā vikurute māyāṃ bhujayoḥ sāram arpaya
māhātmyam ātmano vettha narāṇāṃ hitakāmyayā
rakṣo jahi yathā śakraḥ purā vṛtraṃ mahāvane
- 24
वैशंपायन उवाच
अर्जुनेनैवम् उक्तस्तु भीमो भीमस्य रक्षसः
भीमो रोषाज्ज्वलन्न् इव
बलम् आहारयामास यद्वायोर्जगतः क्षये
ततस्तस्याम्बुदाभस्य
उत्क्षिप्याभ्रामयद्देहं तूर्णं गुणशताधिकम्
इति चोवाच संक्रुद्धो भ्रामयन्राक्षसं तु सः
भीमसेनो महाबाहुर् अभिगर्जन्मुहुर्मुहुः
vaiśaṃpāyana uvāca
arjunenaivam uktastu bhīmo bhīmasya rakṣasaḥ
bhīmo roṣājjvalann iva
balam āhārayāmāsa yadvāyorjagataḥ kṣaye
tatastasyāmbudābhasya
utkṣipyābhrāmayaddehaṃ tūrṇaṃ guṇaśatādhikam
iti covāca saṃkruddho bhrāmayanrākṣasaṃ tu saḥ
bhīmaseno mahābāhur abhigarjanmuhurmuhuḥ
- 25
भीम उवाच
वृथामांसैर्वृथा पुष्टो वृथा वृद्धो वृथामतिः
वृथामरणम् अर्हस्त्वं वृथाद्य न भविष्यसि
क्षेमम् अद्य करिष्यामि यथा वनम् अकण्टकम्
न पुनर्मानुषान्हत्वा भक्षयिष्यसि राक्षस
bhīma uvāca
vṛthāmāṃsairvṛthā puṣṭo vṛthā vṛddho vṛthāmatiḥ
vṛthāmaraṇam arhastvaṃ vṛthādya na bhaviṣyasi
kṣemam adya kariṣyāmi yathā vanam akaṇṭakam
na punarmānuṣānhatvā bhakṣayiṣyasi rākṣasa
- 26
अर्जुन उवाच
अथ वा मन्यसे भारं त्वम् इमं राक्षसं युधि
करोमि तव साहाय्यं शीघ्रम् एव निहन्यताम्
arjuna uvāca
atha vā manyase bhāraṃ tvam imaṃ rākṣasaṃ yudhi
karomi tava sāhāyyaṃ śīghram eva nihanyatām
- 27
अथ वाप्यहम् एवैनं हनिष्यामि वृकोदर
कृतकर्मा परिश्रान्तः साधु तावद् उपारम
atha vāpyaham evainaṃ haniṣyāmi vṛkodara
kṛtakarmā pariśrāntaḥ sādhu tāvad upārama
- 28
वैशंपायन उवाच
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भीमसेनो ऽत्यमर्षणः
निष्पिष्यैनं बलाद्भूमौ पशुमारम् अमारयत्
अथैनम् आक्षिप्य बलात्पशुवच्चाप्यमारयत्
vaiśaṃpāyana uvāca
tasya tadvacanaṃ śrutvā bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ
niṣpiṣyainaṃ balādbhūmau paśumāram amārayat
athainam ākṣipya balātpaśuvaccāpyamārayat
- 29
स मार्यमाणो भीमेन ननाद विपुलं स्वनम्
पूरयंस्तद्वनं सर्वं जलार्द्र इव दुन्दुभिः
sa māryamāṇo bhīmena nanāda vipulaṃ svanam
pūrayaṃstadvanaṃ sarvaṃ jalārdra iva dundubhiḥ
- 30
भुजाभ्यां योक्त्रयित्वा तं बलवान्पाण्डुनन्दनः
समुद्भ्राम्य शिरश्चास्य सग्रीवं तद् उदावहत्
मध्ये भित्त्वा शिरश्चास्य सुग्रीवं तद् उपाक्षिपत्
तस्य निष्कर्णनयनं निर्जिह्वं रुधिरोक्षितम्
प्रविद्धं भीमसेनेन शिरो विदशनं बभौ
प्रसारितभुजोद्धृष्टो भिन्नमांसत्वगन्तरः
कबन्धभूतस्तत्रासीद् अद्रिर्वज्रहतो यथा
मध्ये भङ्क्त्वा स बलवान्हर्षयामास पाण्डवान्
bhujābhyāṃ yoktrayitvā taṃ balavānpāṇḍunandanaḥ
samudbhrāmya śiraścāsya sagrīvaṃ tad udāvahat
madhye bhittvā śiraścāsya sugrīvaṃ tad upākṣipat
tasya niṣkarṇanayanaṃ nirjihvaṃ rudhirokṣitam
praviddhaṃ bhīmasenena śiro vidaśanaṃ babhau
prasāritabhujoddhṛṣṭo bhinnamāṃsatvagantaraḥ
kabandhabhūtastatrāsīd adrirvajrahato yathā
madhye bhaṅktvā sa balavānharṣayāmāsa pāṇḍavān

