27 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
रूपसत्त्वगुणोपेता धर्मारामा महाव्रता
दुहिता कुन्तिभोजस्य कृते पित्रा स्वयंवरे
तां तु तेजस्विनीं कन्यां रूपयौवनशालिनीम्
नावृण्वन्पार्थिवाः केचिद् अतीव स्त्रीगुणैर्युताम्
ततः सा कुन्तिभोजेन राज्ञाहूय नराधिपान्
पित्रा स्वयंवरे दत्ता दुहिता राजसत्तम
ततः सा रङ्गमध्यस्थं तेषां राज्ञां मनस्विनी
ददर्श राजशार्दूलं पाण्डुं भरतसत्तमम्
vaiśaṃpāyana uvāca
rūpasattvaguṇopetā dharmārāmā mahāvratā
duhitā kuntibhojasya kṛte pitrā svayaṃvare
tāṃ tu tejasvinīṃ kanyāṃ rūpayauvanaśālinīm
nāvṛṇvanpārthivāḥ kecid atīva strīguṇairyutām
tataḥ sā kuntibhojena rājñāhūya narādhipān
pitrā svayaṃvare dattā duhitā rājasattama
tataḥ sā raṅgamadhyasthaṃ teṣāṃ rājñāṃ manasvinī
dadarśa rājaśārdūlaṃ pāṇḍuṃ bharatasattamam
- 2
सिंहदंष्ट्रं गजस्कन्धम् ऋषभाक्षं महाबलम्
पतिं वव्रे महेष्वासं पाण्डुं कुन्ती यशस्विनी
आदित्यम् इव सर्वेषां राज्ञां प्रच्छाद्य वै प्रभाः
तिष्ठन्तं राजसमितौ पुरंदरम् इवापरम्
तं दृष्ट्वा सानवद्याङ्गी कुन्तिभोजसुता शुभा
पाण्डुं नरवरं रङ्गे हृदयेनाकुलाभवत्
ततः कामपरीताङ्गी सकृत्प्रचलमानसा
व्रीडमाना स्रजं कुन्ती राज्ञः स्कन्धे समासृजत्
तं निशम्य वृतं पाण्डुं कुन्त्या सर्वे नराधिपाः
यथागतं समाजग्मुर्गजैर् अश्वै रथैस्तथा
ततस्तस्याः पिता राजन्न् उद्वाहम् अकरोत्प्रभुः
भूमिपालसहस्राणां मध्ये पाण्डुम् अविन्दत
siṃhadaṃṣṭraṃ gajaskandham ṛṣabhākṣaṃ mahābalam
patiṃ vavre maheṣvāsaṃ pāṇḍuṃ kuntī yaśasvinī
ādityam iva sarveṣāṃ rājñāṃ pracchādya vai prabhāḥ
tiṣṭhantaṃ rājasamitau puraṃdaram ivāparam
taṃ dṛṣṭvā sānavadyāṅgī kuntibhojasutā śubhā
pāṇḍuṃ naravaraṃ raṅge hṛdayenākulābhavat
tataḥ kāmaparītāṅgī sakṛtpracalamānasā
vrīḍamānā srajaṃ kuntī rājñaḥ skandhe samāsṛjat
taṃ niśamya vṛtaṃ pāṇḍuṃ kuntyā sarve narādhipāḥ
yathāgataṃ samājagmurgajair aśvai rathaistathā
tatastasyāḥ pitā rājann udvāham akarotprabhuḥ
bhūmipālasahasrāṇāṃ madhye pāṇḍum avindata
- 3
स तया कुन्तिभोजस्य दुहित्रा कुरुनन्दनः
युयुजे ऽमितसौभाग्यः पौलोम्या मघवान् इव
sa tayā kuntibhojasya duhitrā kurunandanaḥ
yuyuje 'mitasaubhāgyaḥ paulomyā maghavān iva
- 4
यात्वा देवव्रतेनापि मद्राणां पुटभेदनम्
विश्रुता त्रिषु लोकेषु माद्री मद्रपतेः सुता
yātvā devavratenāpi madrāṇāṃ puṭabhedanam
viśrutā triṣu lokeṣu mādrī madrapateḥ sutā
- 5
सर्वराजसु विख्याता रूपेणासदृशी भुवि
पाण्डोर् अर्थे परिक्रीता धनेन महता तदा
विवाहं कारयामास भीष्मः पाण्डोर्महात्मनः
sarvarājasu vikhyātā rūpeṇāsadṛśī bhuvi
pāṇḍor arthe parikrītā dhanena mahatā tadā
vivāhaṃ kārayāmāsa bhīṣmaḥ pāṇḍormahātmanaḥ
- 6
सिंहोरस्कं गजस्कन्धम् ऋषभाक्षं मनस्विनम्
पाण्डुं दृष्ट्वा नरव्याघ्रं व्यस्मयन्त नरा भुवि
siṃhoraskaṃ gajaskandham ṛṣabhākṣaṃ manasvinam
pāṇḍuṃ dṛṣṭvā naravyāghraṃ vyasmayanta narā bhuvi
- 7
कृतोद्वाहस्ततः पाण्डुर्बलोत्साहसमन्वितः
गोप्ता भरतवंशस्य श्रीमान्सर्वास्त्रकोविदः
जिगीषमाणो वसुधां ययौ शत्रून् अनेकशः
वैशंपायन उवाच
कुन्त्याः पाण्डोश्च राजेन्द्र कुन्तिभोजो महीपतिः
कृत्वोद्वाहं तदा तं तु नानावसुभिर् अर्चितम्
स्वपुरं प्रेषयामास स राजा कुरुसत्तमम्
ततो बलेन महता नानाध्वजपताकिना
स्तूयमानः स चाशीभिर्ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः
सम्प्राप्य नगरं राजा पाण्डुः कौरवनन्दनः
न्यवेशयत तां भार्यां कुन्तीं स्वभवने प्रभुः
ततः शांतनवो भीष्मो राज्ञः पाण्डोर्यशस्विनः
विवाहस्यापरस्यार्थे चकार मतिमान्मतिम्
सो ऽमात्यैः स्थविरैः सार्धं ब्राह्मणैश्च महर्षिभिः
बलेन चतुरङ्गेन ययौ मद्रपतेः पुरम्
तम् आगतम् अभिश्रुत्य भीष्मं बाह्लीकपुङ्गवः
प्रत्युद्गम्यार्चयित्वा च पुरं प्रावेशयन्नृपः
दत्त्वा तस्यासनं शुभ्रं पाद्यम् अर्घ्यं तथैव च
मधुपर्कं च मद्रेशः पप्रच्छागमने ऽर्थिताम्
तं भीष्मः प्रत्युवाचेदं मद्रराजं कुरूद्वहः
आगतं मां विजानीहि वरार्थिनम् अरिंदम
श्रूयते भवतः साध्वी स्वसा माद्री यशस्विनी
ताम् अहं वरयिष्यामि पाण्डोर् अर्थे यशस्विनीम्
युक्तरूपो हि संबन्धे त्वं नो राजन्वयं तव
एतत्संचिन्त्य मद्रेश गृहाणास्मान्यथाविधि
तम् एवंवादिनं भीष्मं प्रत्यभाषत मद्रपः
न हि मे ऽन्यो वरस्त्वत्तः श्रेयान् इति मतिर्मम
पूर्वैः प्रवर्तितं किंचित्कुले ऽस्मिन्नृपसत्तमैः
साधु वा यदि वासाधु तन्नातिक्रान्तुम् उत्सहे
व्यक्तं तद्भवतश्चापि विदितं नात्र संशयः
न च युक्तं तथा वक्तुं भवान्देहीति सत्तम
कुलधर्मः स नो वीर प्रमाणं परमं च तत्
तेन त्वां न ब्रवीम्येतद् असंदिग्धं वचो ऽरिहन्
तं भीष्मः प्रत्युवाचेदं मद्रराजं महामतिः
धर्म एष परो राजन्स्वयम् उक्तः स्वयंभुवा
नात्र कश्चन दोषो ऽस्ति पूर्वैर्विधिर् अयं कृतः
विदितेयं च ते शल्य मर्यादा साधुसंमता
इत्युक्त्वा स महातेजाः शातकुम्भं कृताकृतम्
रत्नानि च विचित्राणि शल्यायादात्सहस्रशः
गजान् अश्वान्रथांश्चैव वासांस्याभरणानि च
मणिमुक्ताप्रवालं च गाङ्गेयो व्यसृजच्छुभम्
तत्प्रगृह्य धनं सर्वं शल्यः संप्रीतमानसः
ददौ तां समलंकृत्य स्वसारं कौरवर्षभे
स तां माद्रीम् उपादाय भीष्मः सागरगासुतः
आजगाम पुरं धीमान्प्रविष्टो गजसाह्वयम्
तत इष्टे ऽहनि प्राप्ते मुहूर्ते साधुसंमते
जग्राह विधिवत्पाणिं माद्र्याः पाण्डुर्नराधिपः
ततो विवाहे निर्वृत्ते स राजा कुरुनन्दनः
स्थापयामास तां भार्यां शुभे वेश्मनि भाविनीम्
स ताभ्यां व्यचरत्सार्धं भार्याभ्यां राजसत्तमः
कुन्त्या माद्र्या च राजेन्द्रो यथाकामं यथासुखम्
ततः स कौरवो राजा विहृत्य त्रिदशा निशाः
जिगीषया महीं पाण्डुर्निश्चक्राम पुरात्प्रभो
स भीष्मप्रमुखान्वृद्धान् अभिवाद्य प्रणम्य च
धृतराष्ट्रं च कौरव्यं तथान्यान्कुरुसत्तमान्
आमन्त्र्य प्रययौ राजा तैश्चैवाभ्यनुमोदितः
मङ्गलाचारयुक्ताभिर् आशीर्भिश्चाभिनन्दितः
गजवाजिरथौघेन बलेन महतागमत्
स राजा देवराजाभो विजिगीषुर्वसुंधराम्
हृष्टपुष्टबलः प्रायात्पाण्डुः शत्रून् अनेकशः
kṛtodvāhastataḥ pāṇḍurbalotsāhasamanvitaḥ
goptā bharatavaṃśasya śrīmānsarvāstrakovidaḥ
jigīṣamāṇo vasudhāṃ yayau śatrūn anekaśaḥ
vaiśaṃpāyana uvāca
kuntyāḥ pāṇḍośca rājendra kuntibhojo mahīpatiḥ
kṛtvodvāhaṃ tadā taṃ tu nānāvasubhir arcitam
svapuraṃ preṣayāmāsa sa rājā kurusattamam
tato balena mahatā nānādhvajapatākinā
stūyamānaḥ sa cāśībhirbrāhmaṇaiśca maharṣibhiḥ
samprāpya nagaraṃ rājā pāṇḍuḥ kauravanandanaḥ
nyaveśayata tāṃ bhāryāṃ kuntīṃ svabhavane prabhuḥ
tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo rājñaḥ pāṇḍoryaśasvinaḥ
vivāhasyāparasyārthe cakāra matimānmatim
so 'mātyaiḥ sthaviraiḥ sārdhaṃ brāhmaṇaiśca maharṣibhiḥ
balena caturaṅgena yayau madrapateḥ puram
tam āgatam abhiśrutya bhīṣmaṃ bāhlīkapuṅgavaḥ
pratyudgamyārcayitvā ca puraṃ prāveśayannṛpaḥ
dattvā tasyāsanaṃ śubhraṃ pādyam arghyaṃ tathaiva ca
madhuparkaṃ ca madreśaḥ papracchāgamane 'rthitām
taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ kurūdvahaḥ
āgataṃ māṃ vijānīhi varārthinam ariṃdama
śrūyate bhavataḥ sādhvī svasā mādrī yaśasvinī
tām ahaṃ varayiṣyāmi pāṇḍor arthe yaśasvinīm
yuktarūpo hi saṃbandhe tvaṃ no rājanvayaṃ tava
etatsaṃcintya madreśa gṛhāṇāsmānyathāvidhi
tam evaṃvādinaṃ bhīṣmaṃ pratyabhāṣata madrapaḥ
na hi me 'nyo varastvattaḥ śreyān iti matirmama
pūrvaiḥ pravartitaṃ kiṃcitkule 'sminnṛpasattamaiḥ
sādhu vā yadi vāsādhu tannātikrāntum utsahe
vyaktaṃ tadbhavataścāpi viditaṃ nātra saṃśayaḥ
na ca yuktaṃ tathā vaktuṃ bhavāndehīti sattama
kuladharmaḥ sa no vīra pramāṇaṃ paramaṃ ca tat
tena tvāṃ na bravīmyetad asaṃdigdhaṃ vaco 'rihan
taṃ bhīṣmaḥ pratyuvācedaṃ madrarājaṃ mahāmatiḥ
dharma eṣa paro rājansvayam uktaḥ svayaṃbhuvā
nātra kaścana doṣo 'sti pūrvairvidhir ayaṃ kṛtaḥ
viditeyaṃ ca te śalya maryādā sādhusaṃmatā
ityuktvā sa mahātejāḥ śātakumbhaṃ kṛtākṛtam
ratnāni ca vicitrāṇi śalyāyādātsahasraśaḥ
gajān aśvānrathāṃścaiva vāsāṃsyābharaṇāni ca
maṇimuktāpravālaṃ ca gāṅgeyo vyasṛjacchubham
tatpragṛhya dhanaṃ sarvaṃ śalyaḥ saṃprītamānasaḥ
dadau tāṃ samalaṃkṛtya svasāraṃ kauravarṣabhe
sa tāṃ mādrīm upādāya bhīṣmaḥ sāgaragāsutaḥ
ājagāma puraṃ dhīmānpraviṣṭo gajasāhvayam
tata iṣṭe 'hani prāpte muhūrte sādhusaṃmate
jagrāha vidhivatpāṇiṃ mādryāḥ pāṇḍurnarādhipaḥ
tato vivāhe nirvṛtte sa rājā kurunandanaḥ
sthāpayāmāsa tāṃ bhāryāṃ śubhe veśmani bhāvinīm
sa tābhyāṃ vyacaratsārdhaṃ bhāryābhyāṃ rājasattamaḥ
kuntyā mādryā ca rājendro yathākāmaṃ yathāsukham
tataḥ sa kauravo rājā vihṛtya tridaśā niśāḥ
jigīṣayā mahīṃ pāṇḍurniścakrāma purātprabho
sa bhīṣmapramukhānvṛddhān abhivādya praṇamya ca
dhṛtarāṣṭraṃ ca kauravyaṃ tathānyānkurusattamān
āmantrya prayayau rājā taiścaivābhyanumoditaḥ
maṅgalācārayuktābhir āśīrbhiścābhinanditaḥ
gajavājirathaughena balena mahatāgamat
sa rājā devarājābho vijigīṣurvasuṃdharām
hṛṣṭapuṣṭabalaḥ prāyātpāṇḍuḥ śatrūn anekaśaḥ
- 8
पूर्वम् आगस्कृतो गत्वा दशार्णाः समरे जिताः
पाण्डुना नरसिंहेन कौरवाणां यशोभृता
pūrvam āgaskṛto gatvā daśārṇāḥ samare jitāḥ
pāṇḍunā narasiṃhena kauravāṇāṃ yaśobhṛtā
- 9
ततः सेनाम् उपादाय पाण्डुर्नानाविधध्वजाम्
प्रभूतहस्त्यश्वरथां पदातिगणसंकुलाम्
tataḥ senām upādāya pāṇḍurnānāvidhadhvajām
prabhūtahastyaśvarathāṃ padātigaṇasaṃkulām
- 10
आगस्कृत्सर्ववीराणां वैरी सर्वमहीभृताम्
गोप्ता मगधराष्ट्रस्य दार्वो राजगृहे हतः
āgaskṛtsarvavīrāṇāṃ vairī sarvamahībhṛtām
goptā magadharāṣṭrasya dārvo rājagṛhe hataḥ
- 11
ततः कोशं समादाय वाहनानि बलानि च
पाण्डुना मिथिलां गत्वा विदेहाः समरे जिताः
tataḥ kośaṃ samādāya vāhanāni balāni ca
pāṇḍunā mithilāṃ gatvā videhāḥ samare jitāḥ
- 12
तथा काशिषु सुह्मेषु पुण्ड्रेषु भरतर्षभ
स्वबाहुबलवीर्येण कुरूणाम् अकरोद्यशः
tathā kāśiṣu suhmeṣu puṇḍreṣu bharatarṣabha
svabāhubalavīryeṇa kurūṇām akarodyaśaḥ
- 13
तं शरौघमहाज्वालम् अस्त्रार्चिषम् अरिंदमम्
पाण्डुपावकम् आसाद्य व्यदह्यन्त नराधिपाः
taṃ śaraughamahājvālam astrārciṣam ariṃdamam
pāṇḍupāvakam āsādya vyadahyanta narādhipāḥ
- 14
ते ससेनाः ससेनेन विध्वंसितबला नृपाः
पाण्डुना वशगाः कृत्वा करकर्मसु योजिताः
te sasenāḥ sasenena vidhvaṃsitabalā nṛpāḥ
pāṇḍunā vaśagāḥ kṛtvā karakarmasu yojitāḥ
- 15
तेन ते निर्जिताः सर्वे पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः
तम् एकं मेनिरे शूरं देवेष्विव पुरंदरम्
tena te nirjitāḥ sarve pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ
tam ekaṃ menire śūraṃ deveṣviva puraṃdaram
- 16
तं कृताञ्जलयः सर्वे प्रणता वसुधाधिपाः
उपाजग्मुर्धनं गृह्य रत्नानि विविधानि च
taṃ kṛtāñjalayaḥ sarve praṇatā vasudhādhipāḥ
upājagmurdhanaṃ gṛhya ratnāni vividhāni ca
- 17
मणिमुक्ताप्रवालं च सुवर्णं रजतं तथा
गोरत्नान्यश्वरत्नानि रथरत्नानि कुञ्जरान्
maṇimuktāpravālaṃ ca suvarṇaṃ rajataṃ tathā
goratnānyaśvaratnāni ratharatnāni kuñjarān
- 18
खरोष्ट्रमहिषांश्चैव यच्च किंचिद् अजाविकम्
तत्सर्वं प्रतिजग्राह राजा नागपुराधिपः
kharoṣṭramahiṣāṃścaiva yacca kiṃcid ajāvikam
tatsarvaṃ pratijagrāha rājā nāgapurādhipaḥ
- 19
तद् आदाय ययौ पाण्डुः पुनर्मुदितवाहनः
हर्षयिष्यन्स्वराष्ट्राणि पुरं च गजसाह्वयम्
tad ādāya yayau pāṇḍuḥ punarmuditavāhanaḥ
harṣayiṣyansvarāṣṭrāṇi puraṃ ca gajasāhvayam
- 20
शंतनो राजसिंहस्य भरतस्य च धीमतः
प्रनष्टः कीर्तिजः शब्दः पाण्डुना पुनर् उद्धृतः
śaṃtano rājasiṃhasya bharatasya ca dhīmataḥ
pranaṣṭaḥ kīrtijaḥ śabdaḥ pāṇḍunā punar uddhṛtaḥ
- 21
ये पुरा कुरुराष्ट्राणि जह्रुः कुरुधनानि च
ते नागपुरसिंहेन पाण्डुना करदाः कृताः
ye purā kururāṣṭrāṇi jahruḥ kurudhanāni ca
te nāgapurasiṃhena pāṇḍunā karadāḥ kṛtāḥ
- 22
इत्यभाषन्त राजानो राजामात्याश्च संगताः
अभ्यनन्दन्त वै पाण्डुम् आशीर्वादैः पृथग्विधैः
प्रतीतमनसो हृष्टाः पौरजानपदैः सह
ityabhāṣanta rājāno rājāmātyāśca saṃgatāḥ
abhyanandanta vai pāṇḍum āśīrvādaiḥ pṛthagvidhaiḥ
pratītamanaso hṛṣṭāḥ paurajānapadaiḥ saha
- 23
प्रत्युद्ययुस्तं सम्प्राप्तं सर्वे भीष्मपुरोगमाः
ते नदूरम् इवाध्वानं गत्वा नागपुरालयाः
आवृतं ददृशुर्लोकं हृष्टा बहुविधैर्जनैः
pratyudyayustaṃ samprāptaṃ sarve bhīṣmapurogamāḥ
te nadūram ivādhvānaṃ gatvā nāgapurālayāḥ
āvṛtaṃ dadṛśurlokaṃ hṛṣṭā bahuvidhairjanaiḥ
- 24
नानायानसमानीतै रत्नैर् उच्चावचैस्तथा
हस्त्यश्वरथरत्नैश्च गोभिर् उष्ट्रैर् अथाविकैः
नान्तं ददृशुर् आसाद्य भीष्मेण सह कौरवाः
nānāyānasamānītai ratnair uccāvacaistathā
hastyaśvaratharatnaiśca gobhir uṣṭrair athāvikaiḥ
nāntaṃ dadṛśur āsādya bhīṣmeṇa saha kauravāḥ
- 25
सो ऽभिवाद्य पितुः पादौ कौसल्यानन्दवर्धनः
यथार्हं मानयामास पौरजानपदान् अपि
so 'bhivādya pituḥ pādau kausalyānandavardhanaḥ
yathārhaṃ mānayāmāsa paurajānapadān api
- 26
प्रमृद्य परराष्ट्राणि कृतार्थं पुनरागतम्
पुत्रम् आसाद्य भीष्मस्तु हर्षाद् अश्रूण्यवर्तयत्
pramṛdya pararāṣṭrāṇi kṛtārthaṃ punarāgatam
putram āsādya bhīṣmastu harṣād aśrūṇyavartayat
- 27
स तूर्यशतसंघानां भेरीणां च महास्वनैः
हर्षयन्सर्वशः पौरान्विवेश गजसाह्वयम्
sa tūryaśatasaṃghānāṃ bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ
harṣayansarvaśaḥ paurānviveśa gajasāhvayam

