35 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
अथ दीर्घस्य कालस्य देवयानी नृपोत्तम
वनं तद् एव निर्याता क्रीडार्थं वरवर्णिनी
vaiśaṃpāyana uvāca
atha dīrghasya kālasya devayānī nṛpottama
vanaṃ tad eva niryātā krīḍārthaṃ varavarṇinī
- 2
तेन दासीसहस्रेण सार्धं शर्मिष्ठया तदा
तम् एव देशं सम्प्राप्ता यथाकामं चचार सा
ताभिः सखीभिः सहिता सर्वाभिर्मुदिता भृशम्
tena dāsīsahasreṇa sārdhaṃ śarmiṣṭhayā tadā
tam eva deśaṃ samprāptā yathākāmaṃ cacāra sā
tābhiḥ sakhībhiḥ sahitā sarvābhirmuditā bhṛśam
- 3
क्रीडन्त्यो ऽभिरताः सर्वाः पिबन्त्यो मधुमाधवीम्
खादन्त्यो विविधान्भक्ष्यान्विदशन्त्यः फलानि च
krīḍantyo 'bhiratāḥ sarvāḥ pibantyo madhumādhavīm
khādantyo vividhānbhakṣyānvidaśantyaḥ phalāni ca
- 4
पुनश्च नाहुषो राजा मृगलिप्सुर्यदृच्छया
तम् एव देशं सम्प्राप्तो जलार्थी श्रमकर्शितः
punaśca nāhuṣo rājā mṛgalipsuryadṛcchayā
tam eva deśaṃ samprāpto jalārthī śramakarśitaḥ
- 5
ददृशे देवयानीं च शर्मिष्ठां ताश्च योषितः
पिबन्तीर्ललमानाश्च दिव्याभरणभूषिताः
आसनप्रवरे दिव्ये सर्वरत्नविभूषिते
dadṛśe devayānīṃ ca śarmiṣṭhāṃ tāśca yoṣitaḥ
pibantīrlalamānāśca divyābharaṇabhūṣitāḥ
āsanapravare divye sarvaratnavibhūṣite
- 6
उपविष्टां च ददृशे देवयानीं शुचिस्मिताम्
रूपेणाप्रतिमां तासां स्त्रीणां मध्ये वराङ्गनाम्
आसनाच्च ततः किंचिद्विहीनां हेमभूषिताम्
असुरेन्द्रसुतां चापि शर्मिष्ठां चारुहासिनीम्
शर्मिष्ठया सेव्यमानां पादसंवाहनादिभिः
गायन्त्यश्चैव नृत्यन्त्यो वादयन्त्यश्च भारत
दृष्ट्वा ययातिं ललना लज्जयावनताः स्थिताः
upaviṣṭāṃ ca dadṛśe devayānīṃ śucismitām
rūpeṇāpratimāṃ tāsāṃ strīṇāṃ madhye varāṅganām
āsanācca tataḥ kiṃcidvihīnāṃ hemabhūṣitām
asurendrasutāṃ cāpi śarmiṣṭhāṃ cāruhāsinīm
śarmiṣṭhayā sevyamānāṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ
gāyantyaścaiva nṛtyantyo vādayantyaśca bhārata
dṛṣṭvā yayātiṃ lalanā lajjayāvanatāḥ sthitāḥ
- 7
ययातिर् उवाच
द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां द्वे कन्ये परिवारिते
गोत्रे च नामनी चैव द्वयोः पृच्छामि वाम् अहम्
yayātir uvāca
dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dve kanye parivārite
gotre ca nāmanī caiva dvayoḥ pṛcchāmi vām aham
- 8
देवयान्युवाच
आख्यास्याम्यहम् आदत्स्व वचनं मे नराधिप
शुक्रो नामासुरगुरुः सुतां जानीहि तस्य माम्
devayānyuvāca
ākhyāsyāmyaham ādatsva vacanaṃ me narādhipa
śukro nāmāsuraguruḥ sutāṃ jānīhi tasya mām
- 9
इयं च मे सखी दासी यत्राहं तत्र गामिनी
दुहिता दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा वृषपर्वणः
iyaṃ ca me sakhī dāsī yatrāhaṃ tatra gāminī
duhitā dānavendrasya śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ
- 10
ययातिर् उवाच
कथं नु ते सखी दासी कन्येयं वरवर्णिनी
असुरेन्द्रसुता सुभ्रु परं कौतूहलं हि मे
नैव देवी न गन्धर्वी न यक्षी न च किंनरी
एवंरूपा मया नारी दृष्टपूर्वा महीतले
श्रीर् इवायतपद्माक्षी सर्वलक्षणशोभिता
दैवेनोपहता सुभ्रूर् उताहो तपसापि वा
अन्यथैषानवद्याङ्गी दासी नेह भविष्यति
अस्या रूपेण ते रूपं न किंचित्सदृशं भवेत्
पुरा दुश्चरितेनेयं तव दासी भवत्यहो
yayātir uvāca
kathaṃ nu te sakhī dāsī kanyeyaṃ varavarṇinī
asurendrasutā subhru paraṃ kautūhalaṃ hi me
naiva devī na gandharvī na yakṣī na ca kiṃnarī
evaṃrūpā mayā nārī dṛṣṭapūrvā mahītale
śrīr ivāyatapadmākṣī sarvalakṣaṇaśobhitā
daivenopahatā subhrūr utāho tapasāpi vā
anyathaiṣānavadyāṅgī dāsī neha bhaviṣyati
asyā rūpeṇa te rūpaṃ na kiṃcitsadṛśaṃ bhavet
purā duścariteneyaṃ tava dāsī bhavatyaho
- 11
देवयान्युवाच
सर्व एव नरव्याघ्र विधानम् अनुवर्तते
विधानविहितं मत्वा मा विचित्राः कथाः कृथाः
devayānyuvāca
sarva eva naravyāghra vidhānam anuvartate
vidhānavihitaṃ matvā mā vicitrāḥ kathāḥ kṛthāḥ
- 12
राजवद्रूपवेषौ ते ब्राह्मीं वाचं बिभर्षि च
किंनामा त्वं कुतश्चासि कस्य पुत्रश्च शंस मे
rājavadrūpaveṣau te brāhmīṃ vācaṃ bibharṣi ca
kiṃnāmā tvaṃ kutaścāsi kasya putraśca śaṃsa me
- 13
ययातिर् उवाच
ब्रह्मचर्येण कृत्स्नो मे वेदः श्रुतिपथं गतः
राजाहं राजपुत्रश्च ययातिर् इति विश्रुतः
yayātir uvāca
brahmacaryeṇa kṛtsno me vedaḥ śrutipathaṃ gataḥ
rājāhaṃ rājaputraśca yayātir iti viśrutaḥ
- 14
देवयान्युवाच
केनास्यर्थेन नृपते इमं देशम् उपागतः
जिघृक्षुर्वारिजं किंचिद् अथवा मृगलिप्सया
devayānyuvāca
kenāsyarthena nṛpate imaṃ deśam upāgataḥ
jighṛkṣurvārijaṃ kiṃcid athavā mṛgalipsayā
- 15
ययातिर् उवाच
मृगलिप्सुर् अहं भद्रे पानीयार्थम् उपागतः
बहु चाप्यनुयुक्तो ऽस्मि तन्मानुज्ञातुम् अर्हसि
yayātir uvāca
mṛgalipsur ahaṃ bhadre pānīyārtham upāgataḥ
bahu cāpyanuyukto 'smi tanmānujñātum arhasi
- 16
देवयान्युवाच
द्वाभ्यां कन्यासहस्राभ्यां दास्या शर्मिष्ठया सह
त्वदधीनास्मि भद्रं ते सखा भर्ता च मे भव
वैशंपायनः
असुरेन्द्रसुताम् ईक्ष्य तस्यां सक्तेन चेतसा
शर्मिष्ठा महिषी मह्यम् इति मत्वा वचो ऽब्रवीत्
devayānyuvāca
dvābhyāṃ kanyāsahasrābhyāṃ dāsyā śarmiṣṭhayā saha
tvadadhīnāsmi bhadraṃ te sakhā bhartā ca me bhava
vaiśaṃpāyanaḥ
asurendrasutām īkṣya tasyāṃ saktena cetasā
śarmiṣṭhā mahiṣī mahyam iti matvā vaco 'bravīt
- 17
ययातिर् उवाच
विद्ध्यौशनसि भद्रं ते न त्वाम् अर्हो ऽस्मि भामिनि
अविवाह्या हि राजानो देवयानि पितुस्तव
चतुर्णाम् अपि वर्णानां विवाहं ब्राह्मणो ऽर्हति
क्षत्रियाद्याः क्रमाधस्तान्नोत्तरोत्तरकारिणः
कामात्क्रोधाद् अथो लोभाद्यत्किंचित्कुरुते नरः
देवयानि विजानीहि स गच्छेन्नरकं ध्रुवम्
परभार्या स्वसा ज्येष्ठा सगोत्रा पतिता स्नुषा
अपरा भिक्षुकास्वस्था अगम्याः कीर्तिता बुधैः
yayātir uvāca
viddhyauśanasi bhadraṃ te na tvām arho 'smi bhāmini
avivāhyā hi rājāno devayāni pitustava
caturṇām api varṇānāṃ vivāhaṃ brāhmaṇo 'rhati
kṣatriyādyāḥ kramādhastānnottarottarakāriṇaḥ
kāmātkrodhād atho lobhādyatkiṃcitkurute naraḥ
devayāni vijānīhi sa gacchennarakaṃ dhruvam
parabhāryā svasā jyeṣṭhā sagotrā patitā snuṣā
aparā bhikṣukāsvasthā agamyāḥ kīrtitā budhaiḥ
- 18
देवयान्युवाच
संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं क्षत्रं च ब्रह्मसंहितम्
तयोर् अप्यन्यता नास्ति एकान्तरतमौ हि तौ
ऋषिश्च ऋषिपुत्रश्च नाहुषाङ्ग वहस्व माम्
devayānyuvāca
saṃsṛṣṭaṃ brahmaṇā kṣatraṃ kṣatraṃ ca brahmasaṃhitam
tayor apyanyatā nāsti ekāntaratamau hi tau
ṛṣiśca ṛṣiputraśca nāhuṣāṅga vahasva mām
- 19
ययातिर् उवाच
एकदेहोद्भवा वर्णाश्चत्वारो ऽपि वराङ्गने
पृथग्धर्माः पृथक्शौचास्तेषां तु ब्राह्मणो वरः
yayātir uvāca
ekadehodbhavā varṇāścatvāro 'pi varāṅgane
pṛthagdharmāḥ pṛthakśaucāsteṣāṃ tu brāhmaṇo varaḥ
- 20
देवयान्युवाच
पाणिधर्मो नाहुषायं न पुंभिः सेवितः पुरा
तं मे त्वम् अग्रहीर् अग्रे वृणोमि त्वाम् अहं ततः
devayānyuvāca
pāṇidharmo nāhuṣāyaṃ na puṃbhiḥ sevitaḥ purā
taṃ me tvam agrahīr agre vṛṇomi tvām ahaṃ tataḥ
- 21
कथं नु मे मनस्विन्याः पाणिम् अन्यः पुमान्स्पृशेत्
गृहीतम् ऋषिपुत्रेण स्वयं वाप्यृषिणा त्वया
kathaṃ nu me manasvinyāḥ pāṇim anyaḥ pumānspṛśet
gṛhītam ṛṣiputreṇa svayaṃ vāpyṛṣiṇā tvayā
- 22
ययातिर् उवाच
क्रुद्धाद् आशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात्
दुराधर्षतरो विप्रः पुरुषेण विजानता
yayātir uvāca
kruddhād āśīviṣātsarpājjvalanātsarvatomukhāt
durādharṣataro vipraḥ puruṣeṇa vijānatā
- 23
देवयान्युवाच
कथम् आशीविषात्सर्पाज्ज्वलनात्सर्वतोमुखात्
दुराधर्षतरो विप्र इत्यात्थ पुरुषर्षभ
devayānyuvāca
katham āśīviṣātsarpājjvalanātsarvatomukhāt
durādharṣataro vipra ityāttha puruṣarṣabha
- 24
ययातिर् उवाच
एकम् आशीविषो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते
हन्ति विप्रः सराष्ट्राणि पुराण्यपि हि कोपितः
क्वचिद् आशीविषो हन्याच्छस्त्रम् अन्यं निकृन्तति
यदृच्छयाग्निर्दहति मनसा हन्ति वै द्विजः
yayātir uvāca
ekam āśīviṣo hanti śastreṇaikaśca vadhyate
hanti vipraḥ sarāṣṭrāṇi purāṇyapi hi kopitaḥ
kvacid āśīviṣo hanyācchastram anyaṃ nikṛntati
yadṛcchayāgnirdahati manasā hanti vai dvijaḥ
- 25
दुराधर्षतरो विप्रस्तस्माद्भीरु मतो मम
अतो ऽदत्तां च पित्रा त्वां भद्रे न विवहाम्यहम्
durādharṣataro viprastasmādbhīru mato mama
ato 'dattāṃ ca pitrā tvāṃ bhadre na vivahāmyaham
- 26
देवयान्युवाच
दत्तां वहस्व पित्रा मां त्वं हि राजन्वृतो मया
अयाचतो भयं नास्ति दत्तां च प्रतिगृह्णतः
तिष्ठ राजन्मुहूर्तं त्वं प्रेषयिष्याम्यहं पितुः
गच्छ त्वं धात्रिके शीघ्रं ब्रह्मकल्पम् इहानय
स्वयंवरे वृतं शीघ्रं निवेदय च नाहुषम्
devayānyuvāca
dattāṃ vahasva pitrā māṃ tvaṃ hi rājanvṛto mayā
ayācato bhayaṃ nāsti dattāṃ ca pratigṛhṇataḥ
tiṣṭha rājanmuhūrtaṃ tvaṃ preṣayiṣyāmyahaṃ pituḥ
gaccha tvaṃ dhātrike śīghraṃ brahmakalpam ihānaya
svayaṃvare vṛtaṃ śīghraṃ nivedaya ca nāhuṣam
- 27
वैशंपायन उवाच
त्वरितं देवयान्याथ प्रेषितं पितुर् आत्मनः
सर्वं निवेदयामास धात्री तस्मै यथातथम्
श्रुत्वैव च स राजानं दर्शयामास भार्गवः
शुक्रः
वैशंपायनः
ततो धात्रेयिका गत्वा शीघ्रं तूशनसं प्रति
दृष्ट्वा चैनं यथान्यायम् अभिवाद्येदम् अब्रवीत्
देवयान्या वृतो भर्ता नाहुषः पृथिवीपतिः
तत्रानुज्ञां कुरुष्वाद्य ब्रह्मन्सत्यपरायण
गच्छ गच्छाग्रतो भद्रे गच्छामि सहितस्त्वया
करिष्यामि वचस्तस्याः पृष्ट्वा राजानम् अच्युतम्
प्रादुरासीत्तदा शुक्रः प्रज्वलन्न् इव तेजसा
ब्राह्मणः सर्वभूतानि तेजोराशिः प्रकाशयन्
vaiśaṃpāyana uvāca
tvaritaṃ devayānyātha preṣitaṃ pitur ātmanaḥ
sarvaṃ nivedayāmāsa dhātrī tasmai yathātatham
śrutvaiva ca sa rājānaṃ darśayāmāsa bhārgavaḥ
śukraḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
tato dhātreyikā gatvā śīghraṃ tūśanasaṃ prati
dṛṣṭvā cainaṃ yathānyāyam abhivādyedam abravīt
devayānyā vṛto bhartā nāhuṣaḥ pṛthivīpatiḥ
tatrānujñāṃ kuruṣvādya brahmansatyaparāyaṇa
gaccha gacchāgrato bhadre gacchāmi sahitastvayā
kariṣyāmi vacastasyāḥ pṛṣṭvā rājānam acyutam
prādurāsīttadā śukraḥ prajvalann iva tejasā
brāhmaṇaḥ sarvabhūtāni tejorāśiḥ prakāśayan
- 28
दृष्ट्वैव चागतं शुक्रं ययातिः पृथिवीपतिः
ववन्दे ब्राह्मणं काव्यं प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः
dṛṣṭvaiva cāgataṃ śukraṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ
vavande brāhmaṇaṃ kāvyaṃ prāñjaliḥ praṇataḥ sthitaḥ
- 29
देवयान्युवाच
राजायं नाहुषस्तात दुर्गे मे पाणिम् अग्रहीत्
नान्यपूर्वगृहीतं मे तेनाहम् अभया कृता
नमस्ते देहि माम् अस्मै नान्यं लोके पतिं वृणे
devayānyuvāca
rājāyaṃ nāhuṣastāta durge me pāṇim agrahīt
nānyapūrvagṛhītaṃ me tenāham abhayā kṛtā
namaste dehi mām asmai nānyaṃ loke patiṃ vṛṇe
- 30
शुक्र उवाच
अन्यो धर्मः प्रियस्त्वन्यो वृतस्ते नाहुषः पतिः
कचशापात्त्वया पूर्वं नान्यद्भवितुम् अर्हति
वृतो ऽनया पतिर्वीर सुतया त्वं ममेष्टया
स्वयंग्रहे महान्दोषो ब्राह्मण्यां वर्णसंकरात्
गृहाणेमां मया दत्तां महिषीं नहुषात्मज
śukra uvāca
anyo dharmaḥ priyastvanyo vṛtaste nāhuṣaḥ patiḥ
kacaśāpāttvayā pūrvaṃ nānyadbhavitum arhati
vṛto 'nayā patirvīra sutayā tvaṃ mameṣṭayā
svayaṃgrahe mahāndoṣo brāhmaṇyāṃ varṇasaṃkarāt
gṛhāṇemāṃ mayā dattāṃ mahiṣīṃ nahuṣātmaja

