17 shlokas
- 1
अष्टक उवाच
चरन्गृहस्थः कथम् एति देवान्कथं भिक्षुः कथम् आचार्यकर्मा
वानप्रस्थः सत्पथे संनिविष्टो बहून्यस्मिन्संप्रति वेदयन्ति
aṣṭaka uvāca
carangṛhasthaḥ katham eti devānkathaṃ bhikṣuḥ katham ācāryakarmā
vānaprasthaḥ satpathe saṃniviṣṭo bahūnyasminsaṃprati vedayanti
- 2
ययातिर् उवाच
आहूताध्यायी गुरुकर्मस्वचोद्यः पूर्वोत्थायी चरमं चोपशायी
मृदुर्दान्तो धृतिमान् अप्रमत्तः स्वाध्यायशीलः सिध्यति ब्रह्मचारी
yayātir uvāca
āhūtādhyāyī gurukarmasvacodyaḥ pūrvotthāyī caramaṃ copaśāyī
mṛdurdānto dhṛtimān apramattaḥ svādhyāyaśīlaḥ sidhyati brahmacārī
- 3
धर्मागतं प्राप्य धनं यजेत दद्यात्सदैवातिथीन्भोजयेच्च
अनाददानश्च परैर् अदत्तं सैषा गृहस्थोपनिषत्पुराणी
dharmāgataṃ prāpya dhanaṃ yajeta dadyātsadaivātithīnbhojayecca
anādadānaśca parair adattaṃ saiṣā gṛhasthopaniṣatpurāṇī
- 4
स्ववीर्यजीवी वृजिनान्निवृत्तो दाता परेभ्यो न परोपतापी
तादृङ्मुनिः सिद्धिम् उपैति मुख्यां वसन्न् अरण्ये नियताहारचेष्टः
svavīryajīvī vṛjinānnivṛtto dātā parebhyo na paropatāpī
tādṛṅmuniḥ siddhim upaiti mukhyāṃ vasann araṇye niyatāhāraceṣṭaḥ
- 5
अशिल्पजीवी नगृहश्च नित्यं जितेन्द्रियः सर्वतो विप्रमुक्तः
अनोकसारी लघुर् अल्पचारश्चरन्देशान् एकचरः स भिक्षुः
aśilpajīvī nagṛhaśca nityaṃ jitendriyaḥ sarvato vipramuktaḥ
anokasārī laghur alpacāraścarandeśān ekacaraḥ sa bhikṣuḥ
- 6
रात्र्या यया चाभिजिताश्च लोका भवन्ति कामा विजिताः सुखाश्च
ताम् एव रात्रिं प्रयतेत विद्वान् अरण्यसंस्थो भवितुं यतात्मा
rātryā yayā cābhijitāśca lokā bhavanti kāmā vijitāḥ sukhāśca
tām eva rātriṃ prayateta vidvān araṇyasaṃstho bhavituṃ yatātmā
- 7
दशैव पूर्वान्दश चापरांस्तु ज्ञातीन्सहात्मानम् अथैकविंशम्
अरण्यवासी सुकृते दधाति विमुच्यारण्ये स्वशरीरधातून्
daśaiva pūrvāndaśa cāparāṃstu jñātīnsahātmānam athaikaviṃśam
araṇyavāsī sukṛte dadhāti vimucyāraṇye svaśarīradhātūn
- 8
अष्टक उवाच
कतिस्विद् एव मुनयो मौनानि कति चाप्युत
भवन्तीति तद् आचक्ष्व श्रोतुम् इच्छामहे वयम्
aṣṭaka uvāca
katisvid eva munayo maunāni kati cāpyuta
bhavantīti tad ācakṣva śrotum icchāmahe vayam
- 9
ययातिर् उवाच
अरण्ये वसतो यस्य ग्रामो भवति पृष्ठतः
ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं स मुनिः स्याज्जनाधिप
yayātir uvāca
araṇye vasato yasya grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ
grāme vā vasato 'raṇyaṃ sa muniḥ syājjanādhipa
- 10
अष्टक उवाच
कथंस्विद्वसतो ऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः
ग्रामे वा वसतो ऽरण्यं कथं भवति पृष्ठतः
aṣṭaka uvāca
kathaṃsvidvasato 'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ
grāme vā vasato 'raṇyaṃ kathaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ
- 11
ययातिर् उवाच
न ग्राम्यम् उपयुञ्जीत य आरण्यो मुनिर्भवेत्
तथास्य वसतो ऽरण्ये ग्रामो भवति पृष्ठतः
yayātir uvāca
na grāmyam upayuñjīta ya āraṇyo munirbhavet
tathāsya vasato 'raṇye grāmo bhavati pṛṣṭhataḥ
- 12
अनग्निर् अनिकेतश्च अगोत्रचरणो मुनिः
कौपीनाच्छादनं यावत्तावद् इच्छेच्च चीवरम्
anagnir aniketaśca agotracaraṇo muniḥ
kaupīnācchādanaṃ yāvattāvad icchecca cīvaram
- 13
यावत्प्राणाभिसंधानं तावद् इच्छेच्च भोजनम्
तथास्य वसतो ग्रामे ऽरण्यं भवति पृष्ठतः
yāvatprāṇābhisaṃdhānaṃ tāvad icchecca bhojanam
tathāsya vasato grāme 'raṇyaṃ bhavati pṛṣṭhataḥ
- 14
यस्तु कामान्परित्यज्य त्यक्तकर्मा जितेन्द्रियः
आतिष्ठेत मुनिर्मौनं स लोके सिद्धिम् आप्नुयात्
yastu kāmānparityajya tyaktakarmā jitendriyaḥ
ātiṣṭheta munirmaunaṃ sa loke siddhim āpnuyāt
- 15
धौतदन्तं कृत्तनखं सदा स्नातम् अलंकृतम्
असितं सितकर्मस्थं कस्तं नार्चितुम् अर्हति
dhautadantaṃ kṛttanakhaṃ sadā snātam alaṃkṛtam
asitaṃ sitakarmasthaṃ kastaṃ nārcitum arhati
- 16
तपसा कर्शितः क्षामः क्षीणमांसास्थिशोणितः
यदा भवति निर्द्वंद्वो मुनिर्मौनं समास्थितः
अथ लोकम् इमं जित्वा लोकं विजयते परम्
tapasā karśitaḥ kṣāmaḥ kṣīṇamāṃsāsthiśoṇitaḥ
yadā bhavati nirdvaṃdvo munirmaunaṃ samāsthitaḥ
atha lokam imaṃ jitvā lokaṃ vijayate param
- 17
आस्येन तु यदाहारं गोवन्मृगयते मुनिः
अथास्य लोकः पूर्वो यः सो ऽमृतत्वाय कल्पते
अष्टकः
ययातिः
सामान्यधर्मः सर्वेषां क्रोधलोभौ द्रुहाक्षमे
विहाय मत्सरं स्तैन्यं दर्पं दम्भं च पैशुनम्
क्रोधं लोभं ममत्वं च यस्य नास्ति स धर्मवित्
नित्यस्नायी ब्रह्मचारी गृहस्थो वनगो मुनिः
नाधर्मम् अशनात्प्राप्येत्कथं ब्रूहीह पृच्छतः
अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः षोडशारण्यवासिनः
द्वात्रिंशतं गृहस्थस्य अमितं ब्रह्मचारिणः
इत्येवं कारणं ज्ञेयम् अष्टकैतच्छुभाशुभम्
āsyena tu yadāhāraṃ govanmṛgayate muniḥ
athāsya lokaḥ pūrvo yaḥ so 'mṛtatvāya kalpate
aṣṭakaḥ
yayātiḥ
sāmānyadharmaḥ sarveṣāṃ krodhalobhau druhākṣame
vihāya matsaraṃ stainyaṃ darpaṃ dambhaṃ ca paiśunam
krodhaṃ lobhaṃ mamatvaṃ ca yasya nāsti sa dharmavit
nityasnāyī brahmacārī gṛhastho vanago muniḥ
nādharmam aśanātprāpyetkathaṃ brūhīha pṛcchataḥ
aṣṭau grāsā munerbhakṣyāḥ ṣoḍaśāraṇyavāsinaḥ
dvātriṃśataṃ gṛhasthasya amitaṃ brahmacāriṇaḥ
ityevaṃ kāraṇaṃ jñeyam aṣṭakaitacchubhāśubham

