40 shlokas
- 1
सूत उवाच
ततो ऽभ्रशिखराकारैर्गिरिशृङ्गैर् अलंकृतम्
मन्दरं पर्वतवरं लताजालसमावृतम्
sūta uvāca
tato 'bhraśikharākārairgiriśṛṅgair alaṃkṛtam
mandaraṃ parvatavaraṃ latājālasamāvṛtam
- 2
नानाविहगसंघुष्टं नानादंष्ट्रिसमाकुलम्
किंनरैर् अप्सरोभिश्च देवैर् अपि च सेवितम्
nānāvihagasaṃghuṣṭaṃ nānādaṃṣṭrisamākulam
kiṃnarair apsarobhiśca devair api ca sevitam
- 3
एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छ्रितम्
अधो भूमेः सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिष्ठितम्
ekādaśa sahasrāṇi yojanānāṃ samucchritam
adho bhūmeḥ sahasreṣu tāvatsveva pratiṣṭhitam
- 4
तम् उद्धर्तुं न शक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा
विष्णुम् आसीनम् अभ्येत्य ब्रह्माणं चेदम् अब्रुवन्
tam uddhartuṃ na śaktā vai sarve devagaṇāstadā
viṣṇum āsīnam abhyetya brahmāṇaṃ cedam abruvan
- 5
भवन्तावत्र कुरुतां बुद्धिं नैःश्रेयसीं पराम्
मन्दरोद्धरणे यत्नः क्रियतां च हिताय नः
bhavantāvatra kurutāṃ buddhiṃ naiḥśreyasīṃ parām
mandaroddharaṇe yatnaḥ kriyatāṃ ca hitāya naḥ
- 6
तथेति चाब्रवीद्विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव
अचोदयद् अमेयात्मा फणीन्द्रं पद्मलोचनः
ततो ऽनन्तः समुत्थाय ब्रह्मणा परिचोदितः
नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन्कर्मणि वीर्यवान्
tatheti cābravīdviṣṇurbrahmaṇā saha bhārgava
acodayad ameyātmā phaṇīndraṃ padmalocanaḥ
tato 'nantaḥ samutthāya brahmaṇā paricoditaḥ
nārāyaṇena cāpyuktastasminkarmaṇi vīryavān
- 7
अथ पर्वतराजानं तम् अनन्तो महाबलः
उज्जहार बलाद्ब्रह्मन्सवनं सवनौकसम्
लीलया [॥। औ६ ज़ेइछेन्झ्] मधुसूदनः
सिद्धर्षिसेवितं दिव्यम्
atha parvatarājānaṃ tam ananto mahābalaḥ
ujjahāra balādbrahmansavanaṃ savanaukasam
līlayā [||| au6 ja़eichenjh] madhusūdanaḥ
siddharṣisevitaṃ divyam
- 8
ततस्तेन सुराः सार्धं समुद्रम् उपतस्थिरे
तम् ऊचुर् अमृतार्थाय निर्मथिष्यामहे जलम्
tatastena surāḥ sārdhaṃ samudram upatasthire
tam ūcur amṛtārthāya nirmathiṣyāmahe jalam
- 9
अपाम्पतिर् अथोवाच ममाप्यंशो भवेत्ततः
सोढास्मि विपुलं मर्दं मन्दरभ्रमणाद् इति
apāmpatir athovāca mamāpyaṃśo bhavettataḥ
soḍhāsmi vipulaṃ mardaṃ mandarabhramaṇād iti
- 10
ऊचुश्च कूर्मराजानम् अकूपारं सुरासुराः
गिरेर् अधिष्ठानम् अस्य भवान्भवितुम् अर्हति
ūcuśca kūrmarājānam akūpāraṃ surāsurāḥ
girer adhiṣṭhānam asya bhavānbhavitum arhati
- 11
कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठम् अस्य समर्पितम्
तस्य शैलस्य चाग्रं वै यन्त्रेणेन्द्रो ऽभ्यपीडयत्
kūrmeṇa tu tathetyuktvā pṛṣṭham asya samarpitam
tasya śailasya cāgraṃ vai yantreṇendro 'bhyapīḍayat
- 12
मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्रं च वासुकिम्
देवा मथितुम् आरब्धाः समुद्रं निधिम् अम्भसाम्
अमृतार्थिनस्ततो ब्रह्मन्सहिता दैत्यदानवाः
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā tathā netraṃ ca vāsukim
devā mathitum ārabdhāḥ samudraṃ nidhim ambhasām
amṛtārthinastato brahmansahitā daityadānavāḥ
- 13
एकम् अन्तम् उपाश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः
विबुधाः सहिताः सर्वे यतः पुच्छं ततः स्थिताः
वासुकेर् अग्रम् आश्लिष्टा नागराज्ञो महासुराः
ekam antam upāśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ
vibudhāḥ sahitāḥ sarve yataḥ pucchaṃ tataḥ sthitāḥ
vāsuker agram āśliṣṭā nāgarājño mahāsurāḥ
- 14
अनन्तो भगवान्देवो यतो नारायणस्ततः
शिर उद्यम्य नागस्य पुनः पुनर् अवाक्षिपत्
ananto bhagavāndevo yato nārāyaṇastataḥ
śira udyamya nāgasya punaḥ punar avākṣipat
- 15
वासुकेर् अथ नागस्य सहसाक्षिप्यतः सुरैः
सधूमाः सार्चिषो वाता निष्पेतुर् असकृन्मुखात्
सूतः
वासुकेर्मथ्यमानस्य निःसृतेन विषेण च
अभवन्मिश्रितं तोयं तदा भार्गवनन्दन
मथनान्मन्दरेणाथ देवदानवबाहुभिः
विषं तीक्ष्णं समुद्भूतं हालाहलम् इति श्रुतम्
देवाश्च दानवाश्चैव दग्धास्तेन विषेण ह
अपाक्रामंस्ततो भीता विषादम् अगमंस्तदा
ब्रह्माणम् अब्रुवन्देवाः समेत्य मुनिपुंगवैः
मथ्यमाने ऽमृते जातं विषं कालानलप्रभम्
तेनैव तापिता लोकास्तस्य प्रतिकुरुष्व ह
एवम् उक्तस्तदा ब्रह्मा दध्यौ लोकेश्वरं हरम्
त्र्यक्षं त्रिशूलिनं रुद्रं देवदेवम् उमापतिम्
तदाथ चिन्तितो देवस्तज्ज्ञात्वा द्रुतम् आययौ
तस्याथ देवस्तत्सर्वम् आचचक्षे प्रजापतिः
तच्छ्रुत्वा देवदेवेशो लोकस्यास्य हितेप्सया
अपिबत्तद्विषं रुद्रः कालानलसमप्रभम्
कण्ठे स्थापितवान्देवो लोकानां हितकाम्यया
यस्मात्तु नीलता कण्ठे नीलकण्ठस्ततः स्मृतः
पीतमात्रे विषे तत्र रुद्रेणामिततेजसा
देवाः प्रीताः पुनर्जग्मुश्चक्रुर्वै कर्म तत्तथा
मथ्यमाने ऽमृतस्यार्थे भूयो वै देवदानवैः
vāsuker atha nāgasya sahasākṣipyataḥ suraiḥ
sadhūmāḥ sārciṣo vātā niṣpetur asakṛnmukhāt
sūtaḥ
vāsukermathyamānasya niḥsṛtena viṣeṇa ca
abhavanmiśritaṃ toyaṃ tadā bhārgavanandana
mathanānmandareṇātha devadānavabāhubhiḥ
viṣaṃ tīkṣṇaṃ samudbhūtaṃ hālāhalam iti śrutam
devāśca dānavāścaiva dagdhāstena viṣeṇa ha
apākrāmaṃstato bhītā viṣādam agamaṃstadā
brahmāṇam abruvandevāḥ sametya munipuṃgavaiḥ
mathyamāne 'mṛte jātaṃ viṣaṃ kālānalaprabham
tenaiva tāpitā lokāstasya pratikuruṣva ha
evam uktastadā brahmā dadhyau lokeśvaraṃ haram
tryakṣaṃ triśūlinaṃ rudraṃ devadevam umāpatim
tadātha cintito devastajjñātvā drutam āyayau
tasyātha devastatsarvam ācacakṣe prajāpatiḥ
tacchrutvā devadeveśo lokasyāsya hitepsayā
apibattadviṣaṃ rudraḥ kālānalasamaprabham
kaṇṭhe sthāpitavāndevo lokānāṃ hitakāmyayā
yasmāttu nīlatā kaṇṭhe nīlakaṇṭhastataḥ smṛtaḥ
pītamātre viṣe tatra rudreṇāmitatejasā
devāḥ prītāḥ punarjagmuścakrurvai karma tattathā
mathyamāne 'mṛtasyārthe bhūyo vai devadānavaiḥ
- 16
ते धूमसंघाः सम्भूता मेघसंघाः सविद्युतः
अभ्यवर्षन्सुरगणाञ्श्रमसंतापकर्शितान्
te dhūmasaṃghāḥ sambhūtā meghasaṃghāḥ savidyutaḥ
abhyavarṣansuragaṇāñśramasaṃtāpakarśitān
- 17
तस्माच्च गिरिकूटाग्रात्प्रच्युताः पुष्पवृष्टयः
सुरासुरगणान्माल्यैः सर्वतः समवाकिरन्
tasmācca girikūṭāgrātpracyutāḥ puṣpavṛṣṭayaḥ
surāsuragaṇānmālyaiḥ sarvataḥ samavākiran
- 18
बभूवात्र महाघोषो महामेघरवोपमः
उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरैः
babhūvātra mahāghoṣo mahāmegharavopamaḥ
udadhermathyamānasya mandareṇa surāsuraiḥ
- 19
तत्र नानाजलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा
विलयं समुपाजग्मुः शतशो लवणाम्भसि
tatra nānājalacarā viniṣpiṣṭā mahādriṇā
vilayaṃ samupājagmuḥ śataśo lavaṇāmbhasi
- 20
वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधरः
पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत्
vāruṇāni ca bhūtāni vividhāni mahīdharaḥ
pātālatalavāsīni vilayaṃ samupānayat
- 21
तस्मिंश्च भ्राम्यमाणे ऽद्रौ संघृष्यन्तः परस्परम्
न्यपतन्पतगोपेताः पर्वताग्रान्महाद्रुमाः
tasmiṃśca bhrāmyamāṇe 'drau saṃghṛṣyantaḥ parasparam
nyapatanpatagopetāḥ parvatāgrānmahādrumāḥ
- 22
तेषां संघर्षजश्चाग्निर् अर्चिर्भिः प्रज्वलन्मुहुः
विद्युद्भिर् इव नीलाभ्रम् आवृणोन्मन्दरं गिरिम्
teṣāṃ saṃgharṣajaścāgnir arcirbhiḥ prajvalanmuhuḥ
vidyudbhir iva nīlābhram āvṛṇonmandaraṃ girim
- 23
ददाह कुञ्जरांश्चैव सिंहांश्चैव विनिःसृतान्
विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च
dadāha kuñjarāṃścaiva siṃhāṃścaiva viniḥsṛtān
vigatāsūni sarvāṇi sattvāni vividhāni ca
- 24
तम् अग्निम् अमरश्रेष्ठः प्रदहन्तं ततस्ततः
वारिणा मेघजेनेन्द्रः शमयामास सर्वतः
tam agnim amaraśreṣṭhaḥ pradahantaṃ tatastataḥ
vāriṇā meghajenendraḥ śamayāmāsa sarvataḥ
- 25
ततो नानाविधास्तत्र सुस्रुवुः सागराम्भसि
महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्चौषधीरसाः
tato nānāvidhāstatra susruvuḥ sāgarāmbhasi
mahādrumāṇāṃ niryāsā bahavaścauṣadhīrasāḥ
- 26
तेषाम् अमृतवीर्याणां रसानां पयसैव च
अमरत्वं सुरा जग्मुः काञ्चनस्य च निःस्रवात्
teṣām amṛtavīryāṇāṃ rasānāṃ payasaiva ca
amaratvaṃ surā jagmuḥ kāñcanasya ca niḥsravāt
- 27
अथ तस्य समुद्रस्य तज्जातम् उदकं पयः
रसोत्तमैर्विमिश्रं च ततः क्षीराद् अभूद्घृतम्
एतस्मिन्नन्तरे जातं वासुकेर्मुखनिःस्रवात्
कालकूटं विषं घोरं सर्वसत्त्वभयंकरम्
तस्मिन्समुत्थिते घोरे विषे कालानलप्रभे
संत्रस्तासुरदेवौघा दिशः सर्वाः प्रपेदिरे
येन विष्णुः कृतः कृष्णो विषेण महता तदा
यत्र हाहाकृतं सर्वं जगद् आसीच्चराचरम्
ततस्तु ब्रह्मणो वाक्याद्देवदेवो महेश्वरः
अपिबत्तद्विषं घोरं प्रत्यक्षं दैवतेषु वै
तस्मिन्विषे पीयमाने हरेणामिततेजसा
विस्मयं परमं जग्मुर्देवाश्च मुनिदानवाः
ततः कण्ठम् अनुप्राप्तं विषं दृष्ट्वा हरस्य च
ब्रह्मा प्रोवाच देवेशं कण्ठे धारय वै प्रभो
स्वयंभुवचनाच्छंभुर्दधार विषम् उत्तमम्
कण्ठे हालाहलं घोरं नीलकण्ठस्ततः स्मृतः
atha tasya samudrasya tajjātam udakaṃ payaḥ
rasottamairvimiśraṃ ca tataḥ kṣīrād abhūdghṛtam
etasminnantare jātaṃ vāsukermukhaniḥsravāt
kālakūṭaṃ viṣaṃ ghoraṃ sarvasattvabhayaṃkaram
tasminsamutthite ghore viṣe kālānalaprabhe
saṃtrastāsuradevaughā diśaḥ sarvāḥ prapedire
yena viṣṇuḥ kṛtaḥ kṛṣṇo viṣeṇa mahatā tadā
yatra hāhākṛtaṃ sarvaṃ jagad āsīccarācaram
tatastu brahmaṇo vākyāddevadevo maheśvaraḥ
apibattadviṣaṃ ghoraṃ pratyakṣaṃ daivateṣu vai
tasminviṣe pīyamāne hareṇāmitatejasā
vismayaṃ paramaṃ jagmurdevāśca munidānavāḥ
tataḥ kaṇṭham anuprāptaṃ viṣaṃ dṛṣṭvā harasya ca
brahmā provāca deveśaṃ kaṇṭhe dhāraya vai prabho
svayaṃbhuvacanācchaṃbhurdadhāra viṣam uttamam
kaṇṭhe hālāhalaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭhastataḥ smṛtaḥ
- 28
ततो ब्रह्माणम् आसीनं देवा वरदम् अब्रुवन्
श्रान्ताः स्म सुभृशं ब्रह्मन्नोद्भवत्यमृतं च तत्
tato brahmāṇam āsīnaṃ devā varadam abruvan
śrāntāḥ sma subhṛśaṃ brahmannodbhavatyamṛtaṃ ca tat
- 29
ऋते नारायणं देवं दैत्या नागोत्तमास्तथा
चिरारब्धम् इदं चापि सागरस्यापि मन्थनम्
ग्लानिर् अस्मान्समाविष्टा न चात्रामृतम् उत्थितम्
देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा लोकपितामहः
ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ daityā nāgottamāstathā
cirārabdham idaṃ cāpi sāgarasyāpi manthanam
glānir asmānsamāviṣṭā na cātrāmṛtam utthitam
devānāṃ vacanaṃ śrutvā brahmā lokapitāmahaḥ
- 30
ततो नारायणं देवं ब्रह्मा वचनम् अब्रवीत्
विधत्स्वैषां बलं विष्णो भवान् अत्र परायणम्
tato nārāyaṇaṃ devaṃ brahmā vacanam abravīt
vidhatsvaiṣāṃ balaṃ viṣṇo bhavān atra parāyaṇam

