Sanskrit

Mahabharat · Adhyaya 151 1.151.25

1.151.25

ब्राह्मण उवाच

ज्ञानसागर उवाच

ततः सा ववृधे बाला याज्ञसेनी द्विजोत्तम

क्रमेण यौवनं प्राप्ता मन्मथानलदीपिका

दृष्ट्वा ताम् अनवद्याङ्गीं द्रुपदो हृष्टमानसः

यदृच्छया संचरन्तीम् आस्थाने समभाषत

अर्जुनाय ददामीति हृदयं व्यावृणोत्तदा

श्रुत्वा द्रुपदराजस्य वचनं व्यथितस्तदा

मन्त्री वसुप्रदो नाम शनैर् इदम् अभाषत

कुन्त्या सह महेष्वासाः पाण्डवा राजसत्तम

दग्धा जतुगृहे सुप्ता दुर्योधनधिया रहः

अर्जुनाय कथं दद्याः पाञ्चालीं पृषतात्मजाम्

तस्य वाक्यं तु नृपतिः श्रुत्वा प्रव्यथितो ऽभवत्

व्यथितं द्रुपदं दृष्ट्वा पुरोधा ज्ञानसागरः

जानामि शकुनाद्राजन्न दग्धास्तेत्यभाषत

हृष्टो ऽथ नृपतिः प्राह द्रष्टव्यास्ते कथं द्विज

स्वयंवरेण द्रष्टासि तत्कुरुष्व नराधिप

तच्छ्रुत्वा सर्वपाञ्चालाः साधु साध्विति चाब्रुवन्

ततः संघोषयामास दुहितुश्च स्वयंवरम्

फाल्गुने मासि सप्तम्याम् इतः सप्तमिते ऽहनि

मञ्चांश्च कारयामास राजयोग्यान्बहून्नृप

मेरुमन्दरसंकाशान्स्वर्णरत्नपरिच्छदान्

द्रुपदश्च धनुश्चित्रं दुरानामं क्षितीश्वरैः

कारयामास शुल्कार्थम् अर्जुनस्य दिदृक्षया

मत्स्ययन्त्रं च कृतवान्दूरे वर्णपरिष्कृतम्

अनेन धनुषा यो वै शरेणेमं जलेचरम्

पातयिष्यति यो जायां पाञ्चालीं स्वां करिष्यति

इतस्तद् उत्सवदिनं समीपे वर्तते द्विजाः

राजानो राजपुत्राश्च पृथिव्यां ये विलासिनः

प्रयान्ति च तथा विप्राः सूतमागधबन्दिनः

अहं तदुत्सवं द्रष्टुं यामि द्रव्यार्जनाय च

भवतां गमने बुद्धिः प्रयतध्वं द्विजोत्तमाः

इति वः सर्वम् आख्यातं यथादृष्टं यथाश्रुतम्

ब्राह्मणः

वैशंपायनः

श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणाः सपुरोहिताः

पाञ्चालराजं द्रुपदम् इदं वचनम् अब्रुवन्

धार्तराष्ट्राः सहामात्या मन्त्रयित्वा परस्परम्

पाण्डवानां विनाशाय मतिं चक्रुः सुदुष्कराम्

दुर्योधनेन प्रहितः पुरोचन इति श्रुतः

वारणावतम् आसाद्य कृत्वा जतुगृहं महत्

तस्मिन्गृहे सुविश्वस्तान्पाण्डवान्पृथया सह

अर्धरात्रे महाराज दग्धवान्स पुरोचनः

अग्निना तु स्वयम् अपि दग्धः क्षुद्रो नृशंसवत्

एतच्छ्रुत्वा तु संहृष्टो धृतराष्ट्रः सबान्धवः

श्रुत्वा तु पाण्डवान्दग्धान्धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः

अल्पशोकः प्रहृष्टात्मा शशास विदुरं तदा

पाण्डवानां महाप्राज्ञ कुरु पिण्डोदकक्रियाम्

एतावद् उक्त्वा करुणो धृतराष्ट्रस्तु मारिषः

अद्य पाण्डुर्मृतः क्षत्तः पाण्डवानां विनाशने

अहो विधिवशाद् एव गतास्ते यमसादनम्

इत्युक्त्वा प्रारुदत्तत्र धृतराष्ट्रः ससौबलः

श्रुत्वा भीष्मेण विधिवत्कृतवान् और्ध्वदेहिकम्

पाण्डवानां विनाशाय कृतं कर्म दुरात्मना

एवं कार्यस्य कर्ता तु न दृष्टो न श्रुतः पुरा

एतद्वृत्तं महाराज पाण्डवान्प्रति नः श्रुतम्

श्रुत्वा तु वचनं तेषां यज्ञसेनो महामतिः

यथा तज्जनकः शोचेद् औरसस्य विनाशने

तथातप्यत पाञ्चालः पाण्डवानां विनाशने

समाहूय प्रकृतयः सहिताः सर्वबान्धवैः

कारुण्याद् एव पाञ्चालः प्रोवाचेदं वचस्तदा

अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो वीर्यं च शिक्षितम्

चिन्तयामि दिवारात्रम् अर्जुनं प्रति बान्धवाः

भ्रातृभिः सहितो मात्रा सो ऽदह्यत हुताशने

किम् आश्चर्यम् इतो लोके कालो हि दुरतिक्रमः

मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं वदिष्यामि सांप्रतम्

अन्तर्गतेन दुःखेन दह्यमानो दिवानिशम्

याजोपयाजौ सत्कृत्य याचितौ तु मयानघाः

भारद्वाजस्य हन्तारं देवीं चाप्यर्जुनस्य वै

लोकस्तद्वेद यच्चैव तथा याजेन नः श्रुतम्

याजेन पुत्रकामीयं हुत्वा चोत्पादितावुभौ

धृष्टद्युम्नश्च कृष्णा च मम तुष्टिकरावुभौ

किं करिष्यामि ते नष्टाः पाण्डवाः पृथया सह

इत्येवम् उक्त्वा पाञ्चालः शुशोच परमातुरः

दृष्ट्वा शोचन्तम् अत्यर्थं पाञ्चालं चेदम् अब्रवीत्

पुरोधाः सत्वसम्पन्नः सम्यग्विद्याविशेषवान्

वृद्धानुशासने युक्ताः पाण्डवा धर्मचारिणः

तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम्

मया दृष्टम् इदं सत्यं शृणु त्वं मनुजाधिप

ब्राह्मणैः कथितं सत्यं वेदेषु च मया श्रुतम्

बृहस्पतिमतेनाथ पौलोम्यापि पुरा श्रुतम्

नष्ट इन्द्रो बिसग्रन्थ्याम् उपश्रुत्या विसर्जितः

उपश्रुतिर्महाराज पाण्डवार्थे मया श्रुता

यत्र वा तत्र जीवन्ति पाण्डवास्ते न संशयः

मया दृष्टानि लिङ्गानि इहैवैष्यन्ति पाण्डवाः

यन्निमित्तम् इहायान्ति तच्छृणुष्व नराधिप

स्वयंवरः क्षत्रियाणां कन्यादाने प्रदर्शितः

स्वयंवरस्तु नगरे घुष्यतां राजसत्तम

यत्र वा निवसन्तस्ते पाण्डवाः पृथया सह

दूरस्था वा समीपस्थाः स्वर्गस्था वापि पाण्डवाः

श्रुत्वा स्वयंवरं राजन्समेष्यन्ति न संशयः

तस्मात्स्वयंवरो राजन्घुष्यतां माचिरं कृथाः

श्रुत्वा पुरोहितेनोक्तं पाञ्चालः प्रीतिमांस्तदा

घोषयामास नगरे द्रौपद्यास्तु स्वयंवरम्

पुष्यमासे तु रोहिण्यां शुक्लपक्षे शुभे तिथौ

दिवसैः पञ्चसप्तत्या भविष्यति स्वयंवरः

देवगन्धर्वयक्षाश्च ऋषयश्च तपोधनाः

स्वयंवरं द्रष्टुकामा गच्छन्त्येव न संशयः

तव पुत्रा महात्मानो दर्शनीया विशेषतः

यदृच्छया तु पाञ्चाली गच्छेद्वा मध्यमं पतिम्

को हि जानाति लोकेषु प्रजापतिविधिं शुभम्

तस्मात्सपुत्रा गच्छेथा ब्राह्मणि यदि रोचते

नित्यकालं सुभिक्षास्ते पाञ्चालास्तु तपोधने

यज्ञसेनस्तु राजासौ ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः

ब्रह्मण्या नागराः सर्वे ब्राह्मणाश्चातिथिप्रियाः

नित्यकालं प्रदास्यन्ति आगन्तॄणाम् अयाचितम्

अहं च तत्र गच्छामि ममैभिः सह शिष्यकैः

एकसार्थाः प्रयातास्मो ब्राह्मण्या यदि रोचते

एतावद् उक्त्वा वचनं ब्राह्मणो विरराम ह

Transliteration

brāhmaṇa uvāca

jñānasāgara uvāca

tataḥ sā vavṛdhe bālā yājñasenī dvijottama

krameṇa yauvanaṃ prāptā manmathānaladīpikā

dṛṣṭvā tām anavadyāṅgīṃ drupado hṛṣṭamānasaḥ

yadṛcchayā saṃcarantīm āsthāne samabhāṣata

arjunāya dadāmīti hṛdayaṃ vyāvṛṇottadā

śrutvā drupadarājasya vacanaṃ vyathitastadā

mantrī vasuprado nāma śanair idam abhāṣata

kuntyā saha maheṣvāsāḥ pāṇḍavā rājasattama

dagdhā jatugṛhe suptā duryodhanadhiyā rahaḥ

arjunāya kathaṃ dadyāḥ pāñcālīṃ pṛṣatātmajām

tasya vākyaṃ tu nṛpatiḥ śrutvā pravyathito 'bhavat

vyathitaṃ drupadaṃ dṛṣṭvā purodhā jñānasāgaraḥ

jānāmi śakunādrājanna dagdhāstetyabhāṣata

hṛṣṭo 'tha nṛpatiḥ prāha draṣṭavyāste kathaṃ dvija

svayaṃvareṇa draṣṭāsi tatkuruṣva narādhipa

tacchrutvā sarvapāñcālāḥ sādhu sādhviti cābruvan

tataḥ saṃghoṣayāmāsa duhituśca svayaṃvaram

phālgune māsi saptamyām itaḥ saptamite 'hani

mañcāṃśca kārayāmāsa rājayogyānbahūnnṛpa

merumandarasaṃkāśānsvarṇaratnaparicchadān

drupadaśca dhanuścitraṃ durānāmaṃ kṣitīśvaraiḥ

kārayāmāsa śulkārtham arjunasya didṛkṣayā

matsyayantraṃ ca kṛtavāndūre varṇapariṣkṛtam

anena dhanuṣā yo vai śareṇemaṃ jalecaram

pātayiṣyati yo jāyāṃ pāñcālīṃ svāṃ kariṣyati

itastad utsavadinaṃ samīpe vartate dvijāḥ

rājāno rājaputrāśca pṛthivyāṃ ye vilāsinaḥ

prayānti ca tathā viprāḥ sūtamāgadhabandinaḥ

ahaṃ tadutsavaṃ draṣṭuṃ yāmi dravyārjanāya ca

bhavatāṃ gamane buddhiḥ prayatadhvaṃ dvijottamāḥ

iti vaḥ sarvam ākhyātaṃ yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam

brāhmaṇaḥ

vaiśaṃpāyanaḥ

śrutvā jatugṛhe vṛttaṃ brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ

pāñcālarājaṃ drupadam idaṃ vacanam abruvan

dhārtarāṣṭrāḥ sahāmātyā mantrayitvā parasparam

pāṇḍavānāṃ vināśāya matiṃ cakruḥ suduṣkarām

duryodhanena prahitaḥ purocana iti śrutaḥ

vāraṇāvatam āsādya kṛtvā jatugṛhaṃ mahat

tasmingṛhe suviśvastānpāṇḍavānpṛthayā saha

ardharātre mahārāja dagdhavānsa purocanaḥ

agninā tu svayam api dagdhaḥ kṣudro nṛśaṃsavat

etacchrutvā tu saṃhṛṣṭo dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ

śrutvā tu pāṇḍavāndagdhāndhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ

alpaśokaḥ prahṛṣṭātmā śaśāsa viduraṃ tadā

pāṇḍavānāṃ mahāprājña kuru piṇḍodakakriyām

etāvad uktvā karuṇo dhṛtarāṣṭrastu māriṣaḥ

adya pāṇḍurmṛtaḥ kṣattaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane

aho vidhivaśād eva gatāste yamasādanam

ityuktvā prārudattatra dhṛtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ

śrutvā bhīṣmeṇa vidhivatkṛtavān aurdhvadehikam

pāṇḍavānāṃ vināśāya kṛtaṃ karma durātmanā

evaṃ kāryasya kartā tu na dṛṣṭo na śrutaḥ purā

etadvṛttaṃ mahārāja pāṇḍavānprati naḥ śrutam

śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ yajñaseno mahāmatiḥ

yathā tajjanakaḥ śoced aurasasya vināśane

tathātapyata pāñcālaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane

samāhūya prakṛtayaḥ sahitāḥ sarvabāndhavaiḥ

kāruṇyād eva pāñcālaḥ provācedaṃ vacastadā

aho rūpam aho dhairyam aho vīryaṃ ca śikṣitam

cintayāmi divārātram arjunaṃ prati bāndhavāḥ

bhrātṛbhiḥ sahito mātrā so 'dahyata hutāśane

kim āścaryam ito loke kālo hi duratikramaḥ

mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyāmi sāṃpratam

antargatena duḥkhena dahyamāno divāniśam

yājopayājau satkṛtya yācitau tu mayānaghāḥ

bhāradvājasya hantāraṃ devīṃ cāpyarjunasya vai

lokastadveda yaccaiva tathā yājena naḥ śrutam

yājena putrakāmīyaṃ hutvā cotpāditāvubhau

dhṛṣṭadyumnaśca kṛṣṇā ca mama tuṣṭikarāvubhau

kiṃ kariṣyāmi te naṣṭāḥ pāṇḍavāḥ pṛthayā saha

ityevam uktvā pāñcālaḥ śuśoca paramāturaḥ

dṛṣṭvā śocantam atyarthaṃ pāñcālaṃ cedam abravīt

purodhāḥ satvasampannaḥ samyagvidyāviśeṣavān

vṛddhānuśāsane yuktāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ

tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam

mayā dṛṣṭam idaṃ satyaṃ śṛṇu tvaṃ manujādhipa

brāhmaṇaiḥ kathitaṃ satyaṃ vedeṣu ca mayā śrutam

bṛhaspatimatenātha paulomyāpi purā śrutam

naṣṭa indro bisagranthyām upaśrutyā visarjitaḥ

upaśrutirmahārāja pāṇḍavārthe mayā śrutā

yatra vā tatra jīvanti pāṇḍavāste na saṃśayaḥ

mayā dṛṣṭāni liṅgāni ihaivaiṣyanti pāṇḍavāḥ

yannimittam ihāyānti tacchṛṇuṣva narādhipa

svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ kanyādāne pradarśitaḥ

svayaṃvarastu nagare ghuṣyatāṃ rājasattama

yatra vā nivasantaste pāṇḍavāḥ pṛthayā saha

dūrasthā vā samīpasthāḥ svargasthā vāpi pāṇḍavāḥ

śrutvā svayaṃvaraṃ rājansameṣyanti na saṃśayaḥ

tasmātsvayaṃvaro rājanghuṣyatāṃ māciraṃ kṛthāḥ

śrutvā purohitenoktaṃ pāñcālaḥ prītimāṃstadā

ghoṣayāmāsa nagare draupadyāstu svayaṃvaram

puṣyamāse tu rohiṇyāṃ śuklapakṣe śubhe tithau

divasaiḥ pañcasaptatyā bhaviṣyati svayaṃvaraḥ

devagandharvayakṣāśca ṛṣayaśca tapodhanāḥ

svayaṃvaraṃ draṣṭukāmā gacchantyeva na saṃśayaḥ

tava putrā mahātmāno darśanīyā viśeṣataḥ

yadṛcchayā tu pāñcālī gacchedvā madhyamaṃ patim

ko hi jānāti lokeṣu prajāpatividhiṃ śubham

tasmātsaputrā gacchethā brāhmaṇi yadi rocate

nityakālaṃ subhikṣāste pāñcālāstu tapodhane

yajñasenastu rājāsau brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ

brahmaṇyā nāgarāḥ sarve brāhmaṇāścātithipriyāḥ

nityakālaṃ pradāsyanti āgantṝṇām ayācitam

ahaṃ ca tatra gacchāmi mamaibhiḥ saha śiṣyakaiḥ

ekasārthāḥ prayātāsmo brāhmaṇyā yadi rocate

etāvad uktvā vacanaṃ brāhmaṇo virarāma ha

By System Admin

Translation

Draft in progress