Mahabharat · Adhyaya 151 1.151.25
1.151.25ब्राह्मण उवाच
ज्ञानसागर उवाच
ततः सा ववृधे बाला याज्ञसेनी द्विजोत्तम
क्रमेण यौवनं प्राप्ता मन्मथानलदीपिका
दृष्ट्वा ताम् अनवद्याङ्गीं द्रुपदो हृष्टमानसः
यदृच्छया संचरन्तीम् आस्थाने समभाषत
अर्जुनाय ददामीति हृदयं व्यावृणोत्तदा
श्रुत्वा द्रुपदराजस्य वचनं व्यथितस्तदा
मन्त्री वसुप्रदो नाम शनैर् इदम् अभाषत
कुन्त्या सह महेष्वासाः पाण्डवा राजसत्तम
दग्धा जतुगृहे सुप्ता दुर्योधनधिया रहः
अर्जुनाय कथं दद्याः पाञ्चालीं पृषतात्मजाम्
तस्य वाक्यं तु नृपतिः श्रुत्वा प्रव्यथितो ऽभवत्
व्यथितं द्रुपदं दृष्ट्वा पुरोधा ज्ञानसागरः
जानामि शकुनाद्राजन्न दग्धास्तेत्यभाषत
हृष्टो ऽथ नृपतिः प्राह द्रष्टव्यास्ते कथं द्विज
स्वयंवरेण द्रष्टासि तत्कुरुष्व नराधिप
तच्छ्रुत्वा सर्वपाञ्चालाः साधु साध्विति चाब्रुवन्
ततः संघोषयामास दुहितुश्च स्वयंवरम्
फाल्गुने मासि सप्तम्याम् इतः सप्तमिते ऽहनि
मञ्चांश्च कारयामास राजयोग्यान्बहून्नृप
मेरुमन्दरसंकाशान्स्वर्णरत्नपरिच्छदान्
द्रुपदश्च धनुश्चित्रं दुरानामं क्षितीश्वरैः
कारयामास शुल्कार्थम् अर्जुनस्य दिदृक्षया
मत्स्ययन्त्रं च कृतवान्दूरे वर्णपरिष्कृतम्
अनेन धनुषा यो वै शरेणेमं जलेचरम्
पातयिष्यति यो जायां पाञ्चालीं स्वां करिष्यति
इतस्तद् उत्सवदिनं समीपे वर्तते द्विजाः
राजानो राजपुत्राश्च पृथिव्यां ये विलासिनः
प्रयान्ति च तथा विप्राः सूतमागधबन्दिनः
अहं तदुत्सवं द्रष्टुं यामि द्रव्यार्जनाय च
भवतां गमने बुद्धिः प्रयतध्वं द्विजोत्तमाः
इति वः सर्वम् आख्यातं यथादृष्टं यथाश्रुतम्
ब्राह्मणः
वैशंपायनः
श्रुत्वा जतुगृहे वृत्तं ब्राह्मणाः सपुरोहिताः
पाञ्चालराजं द्रुपदम् इदं वचनम् अब्रुवन्
धार्तराष्ट्राः सहामात्या मन्त्रयित्वा परस्परम्
पाण्डवानां विनाशाय मतिं चक्रुः सुदुष्कराम्
दुर्योधनेन प्रहितः पुरोचन इति श्रुतः
वारणावतम् आसाद्य कृत्वा जतुगृहं महत्
तस्मिन्गृहे सुविश्वस्तान्पाण्डवान्पृथया सह
अर्धरात्रे महाराज दग्धवान्स पुरोचनः
अग्निना तु स्वयम् अपि दग्धः क्षुद्रो नृशंसवत्
एतच्छ्रुत्वा तु संहृष्टो धृतराष्ट्रः सबान्धवः
श्रुत्वा तु पाण्डवान्दग्धान्धृतराष्ट्रो ऽम्बिकासुतः
अल्पशोकः प्रहृष्टात्मा शशास विदुरं तदा
पाण्डवानां महाप्राज्ञ कुरु पिण्डोदकक्रियाम्
एतावद् उक्त्वा करुणो धृतराष्ट्रस्तु मारिषः
अद्य पाण्डुर्मृतः क्षत्तः पाण्डवानां विनाशने
अहो विधिवशाद् एव गतास्ते यमसादनम्
इत्युक्त्वा प्रारुदत्तत्र धृतराष्ट्रः ससौबलः
श्रुत्वा भीष्मेण विधिवत्कृतवान् और्ध्वदेहिकम्
पाण्डवानां विनाशाय कृतं कर्म दुरात्मना
एवं कार्यस्य कर्ता तु न दृष्टो न श्रुतः पुरा
एतद्वृत्तं महाराज पाण्डवान्प्रति नः श्रुतम्
श्रुत्वा तु वचनं तेषां यज्ञसेनो महामतिः
यथा तज्जनकः शोचेद् औरसस्य विनाशने
तथातप्यत पाञ्चालः पाण्डवानां विनाशने
समाहूय प्रकृतयः सहिताः सर्वबान्धवैः
कारुण्याद् एव पाञ्चालः प्रोवाचेदं वचस्तदा
अहो रूपम् अहो धैर्यम् अहो वीर्यं च शिक्षितम्
चिन्तयामि दिवारात्रम् अर्जुनं प्रति बान्धवाः
भ्रातृभिः सहितो मात्रा सो ऽदह्यत हुताशने
किम् आश्चर्यम् इतो लोके कालो हि दुरतिक्रमः
मिथ्याप्रतिज्ञो लोकेषु किं वदिष्यामि सांप्रतम्
अन्तर्गतेन दुःखेन दह्यमानो दिवानिशम्
याजोपयाजौ सत्कृत्य याचितौ तु मयानघाः
भारद्वाजस्य हन्तारं देवीं चाप्यर्जुनस्य वै
लोकस्तद्वेद यच्चैव तथा याजेन नः श्रुतम्
याजेन पुत्रकामीयं हुत्वा चोत्पादितावुभौ
धृष्टद्युम्नश्च कृष्णा च मम तुष्टिकरावुभौ
किं करिष्यामि ते नष्टाः पाण्डवाः पृथया सह
इत्येवम् उक्त्वा पाञ्चालः शुशोच परमातुरः
दृष्ट्वा शोचन्तम् अत्यर्थं पाञ्चालं चेदम् अब्रवीत्
पुरोधाः सत्वसम्पन्नः सम्यग्विद्याविशेषवान्
वृद्धानुशासने युक्ताः पाण्डवा धर्मचारिणः
तादृशा न विनश्यन्ति नैव यान्ति पराभवम्
मया दृष्टम् इदं सत्यं शृणु त्वं मनुजाधिप
ब्राह्मणैः कथितं सत्यं वेदेषु च मया श्रुतम्
बृहस्पतिमतेनाथ पौलोम्यापि पुरा श्रुतम्
नष्ट इन्द्रो बिसग्रन्थ्याम् उपश्रुत्या विसर्जितः
उपश्रुतिर्महाराज पाण्डवार्थे मया श्रुता
यत्र वा तत्र जीवन्ति पाण्डवास्ते न संशयः
मया दृष्टानि लिङ्गानि इहैवैष्यन्ति पाण्डवाः
यन्निमित्तम् इहायान्ति तच्छृणुष्व नराधिप
स्वयंवरः क्षत्रियाणां कन्यादाने प्रदर्शितः
स्वयंवरस्तु नगरे घुष्यतां राजसत्तम
यत्र वा निवसन्तस्ते पाण्डवाः पृथया सह
दूरस्था वा समीपस्थाः स्वर्गस्था वापि पाण्डवाः
श्रुत्वा स्वयंवरं राजन्समेष्यन्ति न संशयः
तस्मात्स्वयंवरो राजन्घुष्यतां माचिरं कृथाः
श्रुत्वा पुरोहितेनोक्तं पाञ्चालः प्रीतिमांस्तदा
घोषयामास नगरे द्रौपद्यास्तु स्वयंवरम्
पुष्यमासे तु रोहिण्यां शुक्लपक्षे शुभे तिथौ
दिवसैः पञ्चसप्तत्या भविष्यति स्वयंवरः
देवगन्धर्वयक्षाश्च ऋषयश्च तपोधनाः
स्वयंवरं द्रष्टुकामा गच्छन्त्येव न संशयः
तव पुत्रा महात्मानो दर्शनीया विशेषतः
यदृच्छया तु पाञ्चाली गच्छेद्वा मध्यमं पतिम्
को हि जानाति लोकेषु प्रजापतिविधिं शुभम्
तस्मात्सपुत्रा गच्छेथा ब्राह्मणि यदि रोचते
नित्यकालं सुभिक्षास्ते पाञ्चालास्तु तपोधने
यज्ञसेनस्तु राजासौ ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः
ब्रह्मण्या नागराः सर्वे ब्राह्मणाश्चातिथिप्रियाः
नित्यकालं प्रदास्यन्ति आगन्तॄणाम् अयाचितम्
अहं च तत्र गच्छामि ममैभिः सह शिष्यकैः
एकसार्थाः प्रयातास्मो ब्राह्मण्या यदि रोचते
एतावद् उक्त्वा वचनं ब्राह्मणो विरराम ह
Transliteration
brāhmaṇa uvāca
jñānasāgara uvāca
tataḥ sā vavṛdhe bālā yājñasenī dvijottama
krameṇa yauvanaṃ prāptā manmathānaladīpikā
dṛṣṭvā tām anavadyāṅgīṃ drupado hṛṣṭamānasaḥ
yadṛcchayā saṃcarantīm āsthāne samabhāṣata
arjunāya dadāmīti hṛdayaṃ vyāvṛṇottadā
śrutvā drupadarājasya vacanaṃ vyathitastadā
mantrī vasuprado nāma śanair idam abhāṣata
kuntyā saha maheṣvāsāḥ pāṇḍavā rājasattama
dagdhā jatugṛhe suptā duryodhanadhiyā rahaḥ
arjunāya kathaṃ dadyāḥ pāñcālīṃ pṛṣatātmajām
tasya vākyaṃ tu nṛpatiḥ śrutvā pravyathito 'bhavat
vyathitaṃ drupadaṃ dṛṣṭvā purodhā jñānasāgaraḥ
jānāmi śakunādrājanna dagdhāstetyabhāṣata
hṛṣṭo 'tha nṛpatiḥ prāha draṣṭavyāste kathaṃ dvija
svayaṃvareṇa draṣṭāsi tatkuruṣva narādhipa
tacchrutvā sarvapāñcālāḥ sādhu sādhviti cābruvan
tataḥ saṃghoṣayāmāsa duhituśca svayaṃvaram
phālgune māsi saptamyām itaḥ saptamite 'hani
mañcāṃśca kārayāmāsa rājayogyānbahūnnṛpa
merumandarasaṃkāśānsvarṇaratnaparicchadān
drupadaśca dhanuścitraṃ durānāmaṃ kṣitīśvaraiḥ
kārayāmāsa śulkārtham arjunasya didṛkṣayā
matsyayantraṃ ca kṛtavāndūre varṇapariṣkṛtam
anena dhanuṣā yo vai śareṇemaṃ jalecaram
pātayiṣyati yo jāyāṃ pāñcālīṃ svāṃ kariṣyati
itastad utsavadinaṃ samīpe vartate dvijāḥ
rājāno rājaputrāśca pṛthivyāṃ ye vilāsinaḥ
prayānti ca tathā viprāḥ sūtamāgadhabandinaḥ
ahaṃ tadutsavaṃ draṣṭuṃ yāmi dravyārjanāya ca
bhavatāṃ gamane buddhiḥ prayatadhvaṃ dvijottamāḥ
iti vaḥ sarvam ākhyātaṃ yathādṛṣṭaṃ yathāśrutam
brāhmaṇaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
śrutvā jatugṛhe vṛttaṃ brāhmaṇāḥ sapurohitāḥ
pāñcālarājaṃ drupadam idaṃ vacanam abruvan
dhārtarāṣṭrāḥ sahāmātyā mantrayitvā parasparam
pāṇḍavānāṃ vināśāya matiṃ cakruḥ suduṣkarām
duryodhanena prahitaḥ purocana iti śrutaḥ
vāraṇāvatam āsādya kṛtvā jatugṛhaṃ mahat
tasmingṛhe suviśvastānpāṇḍavānpṛthayā saha
ardharātre mahārāja dagdhavānsa purocanaḥ
agninā tu svayam api dagdhaḥ kṣudro nṛśaṃsavat
etacchrutvā tu saṃhṛṣṭo dhṛtarāṣṭraḥ sabāndhavaḥ
śrutvā tu pāṇḍavāndagdhāndhṛtarāṣṭro 'mbikāsutaḥ
alpaśokaḥ prahṛṣṭātmā śaśāsa viduraṃ tadā
pāṇḍavānāṃ mahāprājña kuru piṇḍodakakriyām
etāvad uktvā karuṇo dhṛtarāṣṭrastu māriṣaḥ
adya pāṇḍurmṛtaḥ kṣattaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane
aho vidhivaśād eva gatāste yamasādanam
ityuktvā prārudattatra dhṛtarāṣṭraḥ sasaubalaḥ
śrutvā bhīṣmeṇa vidhivatkṛtavān aurdhvadehikam
pāṇḍavānāṃ vināśāya kṛtaṃ karma durātmanā
evaṃ kāryasya kartā tu na dṛṣṭo na śrutaḥ purā
etadvṛttaṃ mahārāja pāṇḍavānprati naḥ śrutam
śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ yajñaseno mahāmatiḥ
yathā tajjanakaḥ śoced aurasasya vināśane
tathātapyata pāñcālaḥ pāṇḍavānāṃ vināśane
samāhūya prakṛtayaḥ sahitāḥ sarvabāndhavaiḥ
kāruṇyād eva pāñcālaḥ provācedaṃ vacastadā
aho rūpam aho dhairyam aho vīryaṃ ca śikṣitam
cintayāmi divārātram arjunaṃ prati bāndhavāḥ
bhrātṛbhiḥ sahito mātrā so 'dahyata hutāśane
kim āścaryam ito loke kālo hi duratikramaḥ
mithyāpratijño lokeṣu kiṃ vadiṣyāmi sāṃpratam
antargatena duḥkhena dahyamāno divāniśam
yājopayājau satkṛtya yācitau tu mayānaghāḥ
bhāradvājasya hantāraṃ devīṃ cāpyarjunasya vai
lokastadveda yaccaiva tathā yājena naḥ śrutam
yājena putrakāmīyaṃ hutvā cotpāditāvubhau
dhṛṣṭadyumnaśca kṛṣṇā ca mama tuṣṭikarāvubhau
kiṃ kariṣyāmi te naṣṭāḥ pāṇḍavāḥ pṛthayā saha
ityevam uktvā pāñcālaḥ śuśoca paramāturaḥ
dṛṣṭvā śocantam atyarthaṃ pāñcālaṃ cedam abravīt
purodhāḥ satvasampannaḥ samyagvidyāviśeṣavān
vṛddhānuśāsane yuktāḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ
tādṛśā na vinaśyanti naiva yānti parābhavam
mayā dṛṣṭam idaṃ satyaṃ śṛṇu tvaṃ manujādhipa
brāhmaṇaiḥ kathitaṃ satyaṃ vedeṣu ca mayā śrutam
bṛhaspatimatenātha paulomyāpi purā śrutam
naṣṭa indro bisagranthyām upaśrutyā visarjitaḥ
upaśrutirmahārāja pāṇḍavārthe mayā śrutā
yatra vā tatra jīvanti pāṇḍavāste na saṃśayaḥ
mayā dṛṣṭāni liṅgāni ihaivaiṣyanti pāṇḍavāḥ
yannimittam ihāyānti tacchṛṇuṣva narādhipa
svayaṃvaraḥ kṣatriyāṇāṃ kanyādāne pradarśitaḥ
svayaṃvarastu nagare ghuṣyatāṃ rājasattama
yatra vā nivasantaste pāṇḍavāḥ pṛthayā saha
dūrasthā vā samīpasthāḥ svargasthā vāpi pāṇḍavāḥ
śrutvā svayaṃvaraṃ rājansameṣyanti na saṃśayaḥ
tasmātsvayaṃvaro rājanghuṣyatāṃ māciraṃ kṛthāḥ
śrutvā purohitenoktaṃ pāñcālaḥ prītimāṃstadā
ghoṣayāmāsa nagare draupadyāstu svayaṃvaram
puṣyamāse tu rohiṇyāṃ śuklapakṣe śubhe tithau
divasaiḥ pañcasaptatyā bhaviṣyati svayaṃvaraḥ
devagandharvayakṣāśca ṛṣayaśca tapodhanāḥ
svayaṃvaraṃ draṣṭukāmā gacchantyeva na saṃśayaḥ
tava putrā mahātmāno darśanīyā viśeṣataḥ
yadṛcchayā tu pāñcālī gacchedvā madhyamaṃ patim
ko hi jānāti lokeṣu prajāpatividhiṃ śubham
tasmātsaputrā gacchethā brāhmaṇi yadi rocate
nityakālaṃ subhikṣāste pāñcālāstu tapodhane
yajñasenastu rājāsau brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ
brahmaṇyā nāgarāḥ sarve brāhmaṇāścātithipriyāḥ
nityakālaṃ pradāsyanti āgantṝṇām ayācitam
ahaṃ ca tatra gacchāmi mamaibhiḥ saha śiṣyakaiḥ
ekasārthāḥ prayātāsmo brāhmaṇyā yadi rocate
etāvad uktvā vacanaṃ brāhmaṇo virarāma ha
By System Admin
Translation
Draft in progress