Sanskrit

Mahabharat · Adhyaya 116 1.116.22

1.116.22

माद्र्युवाच

विलोभ्यमानेन मया वार्यमाणेन चासकृत्

आत्मा न वारितो ऽनेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षुणा

वैशंपायनः

कुन्ती

वैशंपायनः

युधिष्ठिरः

भीमः

वैशंपायनः

अर्जुनः

वैशंपायनः

यमौ

वैशंपायनः

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्निदीपिता

पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः

निश्चेष्टा पतिता भूमौ मोहे न तु चचाल सा

तस्मिन्क्षणे कृतस्नानम् अमलाम्बरसंवृतम्

अलंकारकृतं पाण्डुं शयानं शयने शुभे

कुन्तीम् उत्थाप्य माद्री तु मोहेनाविष्टचेतनाम्

एह्येहीति च तां कुन्तीं दर्शयामास कौरवम्

पादयोः पतिता कुन्ती पुनर् उत्थाय भूमिपम्

रक्तचन्दनदिग्धाङ्गं महारजतवाससम्

सस्मितेन तु वक्त्रेण गदन्तम् इव भारतीम्

परिरभ्य तदा मोहाद्विललापाकुलेन्द्रिया

माद्री चापि समालिङ्ग्य राजानं विललाप सा

तं तथाशायिनं पाण्डुम् ऋषयः सह चारणैः

अभ्येत्य सहिताः सर्वे शोकाद् अश्रूण्यवर्तयन्

अस्तं गतम् इवादित्यं संशुष्कम् इव सागरम्

दृष्ट्वा पाण्डुं नरव्याघ्रं शोचन्ति स्म महर्षयः

समानशोका ऋषयः पाण्डवाश्च बुभूविरे

ते समाश्वासिते विप्रैर्विलेपतुर् अनिन्दिते

हा राजन्कस्य नौ हित्वा गच्छसि त्रिदशालयम्

हा राजन्मम मन्दायाः कथं माद्रीं समेत्य वै

निधनं प्राप्तवान्राजन्मद्भाग्यपरिसंक्षयात्

युधिष्ठिरं भीमसेनम् अर्जुनं च यमावुभौ

कस्मात्पुत्रान्प्रियान्हित्वा प्रयातो ऽसि विशां पते

नूनं त्वां त्रिदशा देवाः प्रतिनन्दन्ति भारत

यथा हि तप उग्रं ते चरितं विप्रसंसदि

आवाभ्यां सहितो राजन्गमिष्यसि दिवं शुभम्

आजमीढाजमीढानां कर्मणा चरितां गतिम्

ननु नाम सहावाभ्यां गमिष्यामीति नस्त्वया

प्रतिज्ञातं कुरुश्रेष्ठ यदासि वनम् आगतः

आवाभ्यां त्वेव सहितो गमिष्यसि विशां पते

मुहूर्तं क्षम्यतां राजन्न् आरोक्ष्यावश्चितां तव

विलपित्वा भृशं त्वेवं निःसंज्ञे पतिते भुवि

यथा विद्धे हते मृग्यौ लुब्धैर्वनगते तथा

युधिष्ठिरमुखाः सर्वे पाण्डवा वेदपारगाः

ते ऽप्यागत्य पितुर्मूले निःसंज्ञाः पतिता भुवि

पाण्डोः पादौ परिष्वज्य विलपन्ति स्म पाण्डवाः

हा विनष्टाः स्म तातेति हा विनाथा भवामहे

त्वद्विहीना महाप्राज्ञ कथं वर्ताम बालकाः

लोकनाथस्य पुत्राः स्मो न सनाथा भवामहे

क्षणेनैव महाराज अहो लोकस्य चित्रता

नास्मद्विधा राजपुत्रा अधन्याः सन्ति भारत

त्वद्विनाशाच्च राजेन्द्र राज्यप्रस्खलनात्तथा

बान्धवानाम् अथाज्ञानात्प्राप्ताः स्म व्यसनं वयम्

किं करिष्यामहे राजन्कर्तव्यं नः प्रसीदताम्

हित्वा राज्यं च भोगांश्च शतशृङ्गनिवासिना

त्वया लब्धाः स्म राजेन्द्र महता तपसा वयम्

हित्वा मानं वनं गत्वा स्वयम् आहृत्य भक्षणम्

शाकमूलफलैर्वन्यैर्भरणं वै त्वया कृतम्

पुत्रान् उत्पाद्य पितरो यम् इच्छन्ति महात्मनः

त्रिवर्गफलम् इच्छन्तस्तस्य कालो ऽयम् आगतः

अभुक्त्वैव फलं राजन्गन्तुं नार्हसि भारत

इत्येवम् उक्त्वा पितरं भीमो ऽपि विललाप ह

प्रणष्टं भारतं वंशं पाण्डुना पुनर् उद्धृतम्

तस्मिंस्तपोवनगते नष्टं राज्यं सराष्ट्रकम्

पुनर्निस्तारितं क्षत्रं पाण्डुपुत्रैर्महात्मभिः

एतच्छ्रुत्वा तु मोदित्वा गन्तुम् अर्हसि कौरव

इत्येवम् उक्त्वा पितरं विललाप धनंजयः

दुःसंचयं तपः कृत्वा लब्ध्वा नौ भरतर्षभ

पुत्रलाभस्य महतः शुश्रूषादिफलं त्वया

न चावाप्तं किंचिद् एव राज्यं पित्रा यथा पुरा

एवम् उक्त्वा यमौ चापि विलेपतुर् अथातुरौ

Transliteration

mādryuvāca

vilobhyamānena mayā vāryamāṇena cāsakṛt

ātmā na vārito 'nena satyaṃ diṣṭaṃ cikīrṣuṇā

vaiśaṃpāyanaḥ

kuntī

vaiśaṃpāyanaḥ

yudhiṣṭhiraḥ

bhīmaḥ

vaiśaṃpāyanaḥ

arjunaḥ

vaiśaṃpāyanaḥ

yamau

vaiśaṃpāyanaḥ

tasyāstadvacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā

papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ

niśceṣṭā patitā bhūmau mohe na tu cacāla sā

tasminkṣaṇe kṛtasnānam amalāmbarasaṃvṛtam

alaṃkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe

kuntīm utthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām

ehyehīti ca tāṃ kuntīṃ darśayāmāsa kauravam

pādayoḥ patitā kuntī punar utthāya bhūmipam

raktacandanadigdhāṅgaṃ mahārajatavāsasam

sasmitena tu vaktreṇa gadantam iva bhāratīm

parirabhya tadā mohādvilalāpākulendriyā

mādrī cāpi samāliṅgya rājānaṃ vilalāpa sā

taṃ tathāśāyinaṃ pāṇḍum ṛṣayaḥ saha cāraṇaiḥ

abhyetya sahitāḥ sarve śokād aśrūṇyavartayan

astaṃ gatam ivādityaṃ saṃśuṣkam iva sāgaram

dṛṣṭvā pāṇḍuṃ naravyāghraṃ śocanti sma maharṣayaḥ

samānaśokā ṛṣayaḥ pāṇḍavāśca bubhūvire

te samāśvāsite viprairvilepatur anindite

hā rājankasya nau hitvā gacchasi tridaśālayam

hā rājanmama mandāyāḥ kathaṃ mādrīṃ sametya vai

nidhanaṃ prāptavānrājanmadbhāgyaparisaṃkṣayāt

yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenam arjunaṃ ca yamāvubhau

kasmātputrānpriyānhitvā prayāto 'si viśāṃ pate

nūnaṃ tvāṃ tridaśā devāḥ pratinandanti bhārata

yathā hi tapa ugraṃ te caritaṃ viprasaṃsadi

āvābhyāṃ sahito rājangamiṣyasi divaṃ śubham

ājamīḍhājamīḍhānāṃ karmaṇā caritāṃ gatim

nanu nāma sahāvābhyāṃ gamiṣyāmīti nastvayā

pratijñātaṃ kuruśreṣṭha yadāsi vanam āgataḥ

āvābhyāṃ tveva sahito gamiṣyasi viśāṃ pate

muhūrtaṃ kṣamyatāṃ rājann ārokṣyāvaścitāṃ tava

vilapitvā bhṛśaṃ tvevaṃ niḥsaṃjñe patite bhuvi

yathā viddhe hate mṛgyau lubdhairvanagate tathā

yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve pāṇḍavā vedapāragāḥ

te 'pyāgatya piturmūle niḥsaṃjñāḥ patitā bhuvi

pāṇḍoḥ pādau pariṣvajya vilapanti sma pāṇḍavāḥ

hā vinaṣṭāḥ sma tāteti hā vināthā bhavāmahe

tvadvihīnā mahāprājña kathaṃ vartāma bālakāḥ

lokanāthasya putrāḥ smo na sanāthā bhavāmahe

kṣaṇenaiva mahārāja aho lokasya citratā

nāsmadvidhā rājaputrā adhanyāḥ santi bhārata

tvadvināśācca rājendra rājyapraskhalanāttathā

bāndhavānām athājñānātprāptāḥ sma vyasanaṃ vayam

kiṃ kariṣyāmahe rājankartavyaṃ naḥ prasīdatām

hitvā rājyaṃ ca bhogāṃśca śataśṛṅganivāsinā

tvayā labdhāḥ sma rājendra mahatā tapasā vayam

hitvā mānaṃ vanaṃ gatvā svayam āhṛtya bhakṣaṇam

śākamūlaphalairvanyairbharaṇaṃ vai tvayā kṛtam

putrān utpādya pitaro yam icchanti mahātmanaḥ

trivargaphalam icchantastasya kālo 'yam āgataḥ

abhuktvaiva phalaṃ rājangantuṃ nārhasi bhārata

ityevam uktvā pitaraṃ bhīmo 'pi vilalāpa ha

praṇaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ pāṇḍunā punar uddhṛtam

tasmiṃstapovanagate naṣṭaṃ rājyaṃ sarāṣṭrakam

punarnistāritaṃ kṣatraṃ pāṇḍuputrairmahātmabhiḥ

etacchrutvā tu moditvā gantum arhasi kaurava

ityevam uktvā pitaraṃ vilalāpa dhanaṃjayaḥ

duḥsaṃcayaṃ tapaḥ kṛtvā labdhvā nau bharatarṣabha

putralābhasya mahataḥ śuśrūṣādiphalaṃ tvayā

na cāvāptaṃ kiṃcid eva rājyaṃ pitrā yathā purā

evam uktvā yamau cāpi vilepatur athāturau

By System Admin

Translation

Draft in progress