Mahabharat · Adhyaya 116 1.116.22
1.116.22माद्र्युवाच
विलोभ्यमानेन मया वार्यमाणेन चासकृत्
आत्मा न वारितो ऽनेन सत्यं दिष्टं चिकीर्षुणा
वैशंपायनः
कुन्ती
वैशंपायनः
युधिष्ठिरः
भीमः
वैशंपायनः
अर्जुनः
वैशंपायनः
यमौ
वैशंपायनः
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा कुन्ती शोकाग्निदीपिता
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः
निश्चेष्टा पतिता भूमौ मोहे न तु चचाल सा
तस्मिन्क्षणे कृतस्नानम् अमलाम्बरसंवृतम्
अलंकारकृतं पाण्डुं शयानं शयने शुभे
कुन्तीम् उत्थाप्य माद्री तु मोहेनाविष्टचेतनाम्
एह्येहीति च तां कुन्तीं दर्शयामास कौरवम्
पादयोः पतिता कुन्ती पुनर् उत्थाय भूमिपम्
रक्तचन्दनदिग्धाङ्गं महारजतवाससम्
सस्मितेन तु वक्त्रेण गदन्तम् इव भारतीम्
परिरभ्य तदा मोहाद्विललापाकुलेन्द्रिया
माद्री चापि समालिङ्ग्य राजानं विललाप सा
तं तथाशायिनं पाण्डुम् ऋषयः सह चारणैः
अभ्येत्य सहिताः सर्वे शोकाद् अश्रूण्यवर्तयन्
अस्तं गतम् इवादित्यं संशुष्कम् इव सागरम्
दृष्ट्वा पाण्डुं नरव्याघ्रं शोचन्ति स्म महर्षयः
समानशोका ऋषयः पाण्डवाश्च बुभूविरे
ते समाश्वासिते विप्रैर्विलेपतुर् अनिन्दिते
हा राजन्कस्य नौ हित्वा गच्छसि त्रिदशालयम्
हा राजन्मम मन्दायाः कथं माद्रीं समेत्य वै
निधनं प्राप्तवान्राजन्मद्भाग्यपरिसंक्षयात्
युधिष्ठिरं भीमसेनम् अर्जुनं च यमावुभौ
कस्मात्पुत्रान्प्रियान्हित्वा प्रयातो ऽसि विशां पते
नूनं त्वां त्रिदशा देवाः प्रतिनन्दन्ति भारत
यथा हि तप उग्रं ते चरितं विप्रसंसदि
आवाभ्यां सहितो राजन्गमिष्यसि दिवं शुभम्
आजमीढाजमीढानां कर्मणा चरितां गतिम्
ननु नाम सहावाभ्यां गमिष्यामीति नस्त्वया
प्रतिज्ञातं कुरुश्रेष्ठ यदासि वनम् आगतः
आवाभ्यां त्वेव सहितो गमिष्यसि विशां पते
मुहूर्तं क्षम्यतां राजन्न् आरोक्ष्यावश्चितां तव
विलपित्वा भृशं त्वेवं निःसंज्ञे पतिते भुवि
यथा विद्धे हते मृग्यौ लुब्धैर्वनगते तथा
युधिष्ठिरमुखाः सर्वे पाण्डवा वेदपारगाः
ते ऽप्यागत्य पितुर्मूले निःसंज्ञाः पतिता भुवि
पाण्डोः पादौ परिष्वज्य विलपन्ति स्म पाण्डवाः
हा विनष्टाः स्म तातेति हा विनाथा भवामहे
त्वद्विहीना महाप्राज्ञ कथं वर्ताम बालकाः
लोकनाथस्य पुत्राः स्मो न सनाथा भवामहे
क्षणेनैव महाराज अहो लोकस्य चित्रता
नास्मद्विधा राजपुत्रा अधन्याः सन्ति भारत
त्वद्विनाशाच्च राजेन्द्र राज्यप्रस्खलनात्तथा
बान्धवानाम् अथाज्ञानात्प्राप्ताः स्म व्यसनं वयम्
किं करिष्यामहे राजन्कर्तव्यं नः प्रसीदताम्
हित्वा राज्यं च भोगांश्च शतशृङ्गनिवासिना
त्वया लब्धाः स्म राजेन्द्र महता तपसा वयम्
हित्वा मानं वनं गत्वा स्वयम् आहृत्य भक्षणम्
शाकमूलफलैर्वन्यैर्भरणं वै त्वया कृतम्
पुत्रान् उत्पाद्य पितरो यम् इच्छन्ति महात्मनः
त्रिवर्गफलम् इच्छन्तस्तस्य कालो ऽयम् आगतः
अभुक्त्वैव फलं राजन्गन्तुं नार्हसि भारत
इत्येवम् उक्त्वा पितरं भीमो ऽपि विललाप ह
प्रणष्टं भारतं वंशं पाण्डुना पुनर् उद्धृतम्
तस्मिंस्तपोवनगते नष्टं राज्यं सराष्ट्रकम्
पुनर्निस्तारितं क्षत्रं पाण्डुपुत्रैर्महात्मभिः
एतच्छ्रुत्वा तु मोदित्वा गन्तुम् अर्हसि कौरव
इत्येवम् उक्त्वा पितरं विललाप धनंजयः
दुःसंचयं तपः कृत्वा लब्ध्वा नौ भरतर्षभ
पुत्रलाभस्य महतः शुश्रूषादिफलं त्वया
न चावाप्तं किंचिद् एव राज्यं पित्रा यथा पुरा
एवम् उक्त्वा यमौ चापि विलेपतुर् अथातुरौ
Transliteration
mādryuvāca
vilobhyamānena mayā vāryamāṇena cāsakṛt
ātmā na vārito 'nena satyaṃ diṣṭaṃ cikīrṣuṇā
vaiśaṃpāyanaḥ
kuntī
vaiśaṃpāyanaḥ
yudhiṣṭhiraḥ
bhīmaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
arjunaḥ
vaiśaṃpāyanaḥ
yamau
vaiśaṃpāyanaḥ
tasyāstadvacanaṃ śrutvā kuntī śokāgnidīpitā
papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ
niśceṣṭā patitā bhūmau mohe na tu cacāla sā
tasminkṣaṇe kṛtasnānam amalāmbarasaṃvṛtam
alaṃkārakṛtaṃ pāṇḍuṃ śayānaṃ śayane śubhe
kuntīm utthāpya mādrī tu mohenāviṣṭacetanām
ehyehīti ca tāṃ kuntīṃ darśayāmāsa kauravam
pādayoḥ patitā kuntī punar utthāya bhūmipam
raktacandanadigdhāṅgaṃ mahārajatavāsasam
sasmitena tu vaktreṇa gadantam iva bhāratīm
parirabhya tadā mohādvilalāpākulendriyā
mādrī cāpi samāliṅgya rājānaṃ vilalāpa sā
taṃ tathāśāyinaṃ pāṇḍum ṛṣayaḥ saha cāraṇaiḥ
abhyetya sahitāḥ sarve śokād aśrūṇyavartayan
astaṃ gatam ivādityaṃ saṃśuṣkam iva sāgaram
dṛṣṭvā pāṇḍuṃ naravyāghraṃ śocanti sma maharṣayaḥ
samānaśokā ṛṣayaḥ pāṇḍavāśca bubhūvire
te samāśvāsite viprairvilepatur anindite
hā rājankasya nau hitvā gacchasi tridaśālayam
hā rājanmama mandāyāḥ kathaṃ mādrīṃ sametya vai
nidhanaṃ prāptavānrājanmadbhāgyaparisaṃkṣayāt
yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenam arjunaṃ ca yamāvubhau
kasmātputrānpriyānhitvā prayāto 'si viśāṃ pate
nūnaṃ tvāṃ tridaśā devāḥ pratinandanti bhārata
yathā hi tapa ugraṃ te caritaṃ viprasaṃsadi
āvābhyāṃ sahito rājangamiṣyasi divaṃ śubham
ājamīḍhājamīḍhānāṃ karmaṇā caritāṃ gatim
nanu nāma sahāvābhyāṃ gamiṣyāmīti nastvayā
pratijñātaṃ kuruśreṣṭha yadāsi vanam āgataḥ
āvābhyāṃ tveva sahito gamiṣyasi viśāṃ pate
muhūrtaṃ kṣamyatāṃ rājann ārokṣyāvaścitāṃ tava
vilapitvā bhṛśaṃ tvevaṃ niḥsaṃjñe patite bhuvi
yathā viddhe hate mṛgyau lubdhairvanagate tathā
yudhiṣṭhiramukhāḥ sarve pāṇḍavā vedapāragāḥ
te 'pyāgatya piturmūle niḥsaṃjñāḥ patitā bhuvi
pāṇḍoḥ pādau pariṣvajya vilapanti sma pāṇḍavāḥ
hā vinaṣṭāḥ sma tāteti hā vināthā bhavāmahe
tvadvihīnā mahāprājña kathaṃ vartāma bālakāḥ
lokanāthasya putrāḥ smo na sanāthā bhavāmahe
kṣaṇenaiva mahārāja aho lokasya citratā
nāsmadvidhā rājaputrā adhanyāḥ santi bhārata
tvadvināśācca rājendra rājyapraskhalanāttathā
bāndhavānām athājñānātprāptāḥ sma vyasanaṃ vayam
kiṃ kariṣyāmahe rājankartavyaṃ naḥ prasīdatām
hitvā rājyaṃ ca bhogāṃśca śataśṛṅganivāsinā
tvayā labdhāḥ sma rājendra mahatā tapasā vayam
hitvā mānaṃ vanaṃ gatvā svayam āhṛtya bhakṣaṇam
śākamūlaphalairvanyairbharaṇaṃ vai tvayā kṛtam
putrān utpādya pitaro yam icchanti mahātmanaḥ
trivargaphalam icchantastasya kālo 'yam āgataḥ
abhuktvaiva phalaṃ rājangantuṃ nārhasi bhārata
ityevam uktvā pitaraṃ bhīmo 'pi vilalāpa ha
praṇaṣṭaṃ bhārataṃ vaṃśaṃ pāṇḍunā punar uddhṛtam
tasmiṃstapovanagate naṣṭaṃ rājyaṃ sarāṣṭrakam
punarnistāritaṃ kṣatraṃ pāṇḍuputrairmahātmabhiḥ
etacchrutvā tu moditvā gantum arhasi kaurava
ityevam uktvā pitaraṃ vilalāpa dhanaṃjayaḥ
duḥsaṃcayaṃ tapaḥ kṛtvā labdhvā nau bharatarṣabha
putralābhasya mahataḥ śuśrūṣādiphalaṃ tvayā
na cāvāptaṃ kiṃcid eva rājyaṃ pitrā yathā purā
evam uktvā yamau cāpi vilepatur athāturau
By System Admin
Translation
Draft in progress