Sanskrit

Mahabharat · Adhyaya 137 1.137.16

1.137.16

चुक्रुशुः कौरवाः सर्वे भृशं शोकपरायणाः

हा युधिष्ठिर कौरव्य हा भीम इति चापरे

हा फाल्गुनेति चाप्यन्ये हा यमाविति चापरे

कुन्तीम् आर्ताश्च शोचन्त उदकं चक्रिरे जनाः

अन्ये पौरजनाश्चैवम् अन्वशोचन्त पाण्डवान्

अहो रूपं तु लावण्यम् अथ विद्याबलं मुहुः

औचित्यम् अथवा प्रेम किं किं शोचामहे वयम्

इत्येवं बहु भाषन्तो रुरुदुर्नागरा भृशम्

विदुरस्त्वल्पशश्चक्रे शोकं वेद परं हि सः

वैशंपायनः

भीष्मः

वैशंपायनः

विदुरः

ततः प्रव्यथितो भीष्मः पाण्डुराजसुतान्मृतान्

मात्रा सहेति ताञ्श्रुत्वा विललाप रुरोद च

हा युधिष्ठिर हा भीम हा धनंजय हा यमौ

हा पृथे सह पुत्रैस्त्वम् एकरात्रेण स्वर्गता

मात्रा सह कुमारास्ते सर्वे तत्रैव संस्थिताः

न हि तौ नोत्सहेयातां भीमसेनधनंजयौ

तरसा वेगितात्मानौ निर्भेत्तुम् अपि मन्दिरम्

परासुत्वं न पश्यामि पृथायाः सह पाण्डवैः

सर्वथा विकृतं तत्तु यदि ते निधनं गताः

धर्मराजः स निर्दिष्टो ननु विप्रैर्युधिष्ठिरः

पृथिव्यां चरतां श्रेष्ठो भविता स धनंजयः

सत्यव्रतो धर्मदत्तः सत्यवाक्शुभलक्षणः

कथं कालवशं प्राप्तः पाण्डवेयो युधिष्ठिरः

आत्मानम् उपमां कृत्वा परेषां वर्तते तु यः

सह मात्रा तु कौरव्यः कथं कालवशं गतः

परिपालितश्चिरं कालं फलकाले यथा द्रुमः

भग्नः स्याद्वायुवेगेन तथा राजा युधिष्ठिरः

यौवराज्याभिषिक्तेन पितुर्येनाहृतं यशः

आत्मनश्च पितुश्चैव सत्यधर्मार्यवृत्तिभिः

स ब्रह्मण्यः परप्रेक्षी हृदि शोकं निधाय मे

कालेन स हि संभग्नो धिक्कृतान्तम् अनर्थदम्

यच्च सा वनवासेन क्लेशिता दुःखभागिनी

पुत्रगृध्नुतया कुन्ती न भर्तारं मृता त्वनु

अल्पकालं कुले जाता भर्तुः प्रीतिम् अवाप या

दग्धाद्य सह पुत्रैः सा असंपूर्णमनोरथा

एतच्च चिन्तयानस्य बहुधा व्यथितं मनः

अवधूय च मे देहं हृदये ऽग्निर्न दीर्यते

पीनस्कन्धश्चारुबाहुर्मेरुकूटसमो युवा

मृतो भीम इति श्रुत्वा मनो न श्रद्दधाति मे

अतित्यागी च योगी च क्षिप्रहस्तो दृढायुधः

प्रवृत्तिमांल्लब्धलक्ष्यो रथयानविशारदः

दूरपाती त्व् असंभ्रान्तो महावीर्यो महास्त्रवित्

अदीनात्मा नरव्याघ्रः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्

येन प्राच्यास्तु सौवीरा दाक्षिणात्याश्च निर्जिताः

ख्यापितं येन शूरेण त्रिषु लोकेषु पौरुषम्

यस्मिञ्जाते विशोकाभूत्कुन्ती पाण्डुश्च वीर्यवान्

पुरंदरसमो जिष्णुः कथं कालवशं गतः

कथं तौ वृषभस्कन्धौ सिंहविक्रान्तगामिनौ

मर्त्यधर्मम् अनुप्राप्तौ यमावरिनिबर्हणौ

तस्य विक्रन्दितं श्रुत्वा उदकं च प्रसिञ्चतः

देशकालं समाज्ञाय विदुरः प्रत्यभाषत

मा शोचस्त्वं नरव्याघ्र जहि शोकं महाव्रत

न तेषां विद्यते पापं प्राप्तकालं कृतं मया

तच्च तेभ्यः स उदकं विप्रषिञ्चतु भारत

सो ऽब्रवीत्किंचिद् उच्चार्य कौरवाणाम् अशृण्वताम्

क्षत्तारम् अनुसंगृह्य बाष्पोत्पीडकलस्वरः

कथं ते तात जीवन्ति पाण्डोः पुत्रा महारथाः

कथम् अस्मत्कृते पक्षः पाण्डोर्न हि निपातितः

कथं मत्प्रमुखाः सर्वे प्रमुक्ता महतो भयात्

जननी गरुडेनेव कुमारास्ते समुद्धृताः

एवम् उक्तस्तु कौरव्यः कौरवाणाम् अशृण्वताम्

आचचक्षे स धर्मात्मा भीष्मायाद्भुतकर्मणे

धृतराष्ट्रस्य शकुनेः राज्ञो दुर्योधनस्य च

विनाशे पाण्डुपुत्राणां कृतो मतिविनिश्चयः

तत्राहम् अपि च ज्ञात्वा तस्य पापस्य निश्चयम्

तं जिघांसुर् अहं चापि तेषाम् अनुमते स्थितः

ततो जतुगृहं गत्वा दहने ऽस्मिन्नियोजिते

पृथायाश्च सपुत्राया धार्तराष्ट्रस्य शासनात्

ततः खनकम् आहूय सुरङ्गां वै बिले तदा

सगुहां कारयित्वा ते कुन्त्या पाण्डुसुतास्तदा

निष्क्रामिता मया पूर्वं मा स्म शोके मनः कृथाः

ततस्तु नावम् आरोप्य सहपुत्रां पृथाम् अहम्

दत्त्वाभयं सपुत्रायै कुन्त्यै गृहम् अदाहयम्

तस्मात्ते मा स्म भूद्दुःखं मुक्ताः पापात्तु पाण्डवाः

निर्गताः पाण्डवा राजन्मात्रा सह परंतपाः

अग्निदाहान्महाघोरान्मया तस्माद् उपायतः

मा स्म शोकम् इमं कार्षीर्जीवन्त्येव च पाण्डवाः

प्रच्छन्ना विचरिष्यन्ति यावत्कालस्य पर्ययः

तस्मिन्युधिष्ठिरं काले द्रक्ष्यन्ति भुवि मानवाः

विमलं कृष्णपक्षान्ते जगच्चन्द्रम् इवोदितम्

न तस्य नाशं पश्यामि यस्य भ्राता धनंजयः

भीमसेनश्च दुर्धर्षो माद्रीपुत्रौ च भारत

Transliteration

cukruśuḥ kauravāḥ sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ

hā yudhiṣṭhira kauravya hā bhīma iti cāpare

hā phālguneti cāpyanye hā yamāviti cāpare

kuntīm ārtāśca śocanta udakaṃ cakrire janāḥ

anye paurajanāścaivam anvaśocanta pāṇḍavān

aho rūpaṃ tu lāvaṇyam atha vidyābalaṃ muhuḥ

aucityam athavā prema kiṃ kiṃ śocāmahe vayam

ityevaṃ bahu bhāṣanto rurudurnāgarā bhṛśam

vidurastvalpaśaścakre śokaṃ veda paraṃ hi saḥ

vaiśaṃpāyanaḥ

bhīṣmaḥ

vaiśaṃpāyanaḥ

viduraḥ

tataḥ pravyathito bhīṣmaḥ pāṇḍurājasutānmṛtān

mātrā saheti tāñśrutvā vilalāpa ruroda ca

hā yudhiṣṭhira hā bhīma hā dhanaṃjaya hā yamau

hā pṛthe saha putraistvam ekarātreṇa svargatā

mātrā saha kumārāste sarve tatraiva saṃsthitāḥ

na hi tau notsaheyātāṃ bhīmasenadhanaṃjayau

tarasā vegitātmānau nirbhettum api mandiram

parāsutvaṃ na paśyāmi pṛthāyāḥ saha pāṇḍavaiḥ

sarvathā vikṛtaṃ tattu yadi te nidhanaṃ gatāḥ

dharmarājaḥ sa nirdiṣṭo nanu viprairyudhiṣṭhiraḥ

pṛthivyāṃ caratāṃ śreṣṭho bhavitā sa dhanaṃjayaḥ

satyavrato dharmadattaḥ satyavākśubhalakṣaṇaḥ

kathaṃ kālavaśaṃ prāptaḥ pāṇḍaveyo yudhiṣṭhiraḥ

ātmānam upamāṃ kṛtvā pareṣāṃ vartate tu yaḥ

saha mātrā tu kauravyaḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ

paripālitaściraṃ kālaṃ phalakāle yathā drumaḥ

bhagnaḥ syādvāyuvegena tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ

yauvarājyābhiṣiktena pituryenāhṛtaṃ yaśaḥ

ātmanaśca pituścaiva satyadharmāryavṛttibhiḥ

sa brahmaṇyaḥ paraprekṣī hṛdi śokaṃ nidhāya me

kālena sa hi saṃbhagno dhikkṛtāntam anarthadam

yacca sā vanavāsena kleśitā duḥkhabhāginī

putragṛdhnutayā kuntī na bhartāraṃ mṛtā tvanu

alpakālaṃ kule jātā bhartuḥ prītim avāpa yā

dagdhādya saha putraiḥ sā asaṃpūrṇamanorathā

etacca cintayānasya bahudhā vyathitaṃ manaḥ

avadhūya ca me dehaṃ hṛdaye 'gnirna dīryate

pīnaskandhaścārubāhurmerukūṭasamo yuvā

mṛto bhīma iti śrutvā mano na śraddadhāti me

atityāgī ca yogī ca kṣiprahasto dṛḍhāyudhaḥ

pravṛttimāṃllabdhalakṣyo rathayānaviśāradaḥ

dūrapātī tv asaṃbhrānto mahāvīryo mahāstravit

adīnātmā naravyāghraḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām

yena prācyāstu sauvīrā dākṣiṇātyāśca nirjitāḥ

khyāpitaṃ yena śūreṇa triṣu lokeṣu pauruṣam

yasmiñjāte viśokābhūtkuntī pāṇḍuśca vīryavān

puraṃdarasamo jiṣṇuḥ kathaṃ kālavaśaṃ gataḥ

kathaṃ tau vṛṣabhaskandhau siṃhavikrāntagāminau

martyadharmam anuprāptau yamāvarinibarhaṇau

tasya vikranditaṃ śrutvā udakaṃ ca prasiñcataḥ

deśakālaṃ samājñāya viduraḥ pratyabhāṣata

mā śocastvaṃ naravyāghra jahi śokaṃ mahāvrata

na teṣāṃ vidyate pāpaṃ prāptakālaṃ kṛtaṃ mayā

tacca tebhyaḥ sa udakaṃ vipraṣiñcatu bhārata

so 'bravītkiṃcid uccārya kauravāṇām aśṛṇvatām

kṣattāram anusaṃgṛhya bāṣpotpīḍakalasvaraḥ

kathaṃ te tāta jīvanti pāṇḍoḥ putrā mahārathāḥ

katham asmatkṛte pakṣaḥ pāṇḍorna hi nipātitaḥ

kathaṃ matpramukhāḥ sarve pramuktā mahato bhayāt

jananī garuḍeneva kumārāste samuddhṛtāḥ

evam uktastu kauravyaḥ kauravāṇām aśṛṇvatām

ācacakṣe sa dharmātmā bhīṣmāyādbhutakarmaṇe

dhṛtarāṣṭrasya śakuneḥ rājño duryodhanasya ca

vināśe pāṇḍuputrāṇāṃ kṛto mativiniścayaḥ

tatrāham api ca jñātvā tasya pāpasya niścayam

taṃ jighāṃsur ahaṃ cāpi teṣām anumate sthitaḥ

tato jatugṛhaṃ gatvā dahane 'sminniyojite

pṛthāyāśca saputrāyā dhārtarāṣṭrasya śāsanāt

tataḥ khanakam āhūya suraṅgāṃ vai bile tadā

saguhāṃ kārayitvā te kuntyā pāṇḍusutāstadā

niṣkrāmitā mayā pūrvaṃ mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ

tatastu nāvam āropya sahaputrāṃ pṛthām aham

dattvābhayaṃ saputrāyai kuntyai gṛham adāhayam

tasmātte mā sma bhūdduḥkhaṃ muktāḥ pāpāttu pāṇḍavāḥ

nirgatāḥ pāṇḍavā rājanmātrā saha paraṃtapāḥ

agnidāhānmahāghorānmayā tasmād upāyataḥ

mā sma śokam imaṃ kārṣīrjīvantyeva ca pāṇḍavāḥ

pracchannā vicariṣyanti yāvatkālasya paryayaḥ

tasminyudhiṣṭhiraṃ kāle drakṣyanti bhuvi mānavāḥ

vimalaṃ kṛṣṇapakṣānte jagaccandram ivoditam

na tasya nāśaṃ paśyāmi yasya bhrātā dhanaṃjayaḥ

bhīmasenaśca durdharṣo mādrīputrau ca bhārata

By System Admin

Translation

Draft in progress