20 shlokas
- 1
नारद उवाच
एतत्तु नागलोकस्य नाभिस्थाने स्थितं पुरम्
पातालम् इति विख्यातं दैत्यदानवसेवितम्
nārada uvāca
etattu nāgalokasya nābhisthāne sthitaṃ puram
pātālam iti vikhyātaṃ daityadānavasevitam
- 2
इदम् अद्भिः समं प्राप्ता ये केचिद्ध्रुवजङ्गमाः
प्रविशन्तो महानादं नदन्ति भयपीडिताः
idam adbhiḥ samaṃ prāptā ye keciddhruvajaṅgamāḥ
praviśanto mahānādaṃ nadanti bhayapīḍitāḥ
- 3
अत्रासुरो ऽग्निः सततं दीप्यते वारिभोजनः
व्यापारेण धृतात्मानं निबद्धं समबुध्यत
atrāsuro 'gniḥ satataṃ dīpyate vāribhojanaḥ
vyāpāreṇa dhṛtātmānaṃ nibaddhaṃ samabudhyata
- 4
अत्रामृतं सुरैः पीत्वा निहितं निहतारिभिः
अतः सोमस्य हानिश्च वृद्धिश्चैव प्रदृश्यते
atrāmṛtaṃ suraiḥ pītvā nihitaṃ nihatāribhiḥ
ataḥ somasya hāniśca vṛddhiścaiva pradṛśyate
- 5
अत्र दिव्यं हयशिरः काले पर्वणि पर्वणि
उत्तिष्ठति सुवर्णाभं वार्भिर् आपूरयञ्जगत्
atra divyaṃ hayaśiraḥ kāle parvaṇi parvaṇi
uttiṣṭhati suvarṇābhaṃ vārbhir āpūrayañjagat
- 6
यस्माद् अत्र समग्रास्ताः पतन्ति जलमूर्तयः
तस्मात्पातालम् इत्येतत्ख्यायते पुरम् उत्तमम्
yasmād atra samagrāstāḥ patanti jalamūrtayaḥ
tasmātpātālam ityetatkhyāyate puram uttamam
- 7
ऐरावतो ऽस्मात्सलिलं गृहीत्वा जगतो हितः
मेघेष्वामुञ्चते शीतं यन्महेन्द्रः प्रवर्षति
airāvato 'smātsalilaṃ gṛhītvā jagato hitaḥ
megheṣvāmuñcate śītaṃ yanmahendraḥ pravarṣati
- 8
अत्र नानाविधाकारास्तिमयो नैकरूपिणः
अप्सु सोमप्रभां पीत्वा वसन्ति जलचारिणः
atra nānāvidhākārāstimayo naikarūpiṇaḥ
apsu somaprabhāṃ pītvā vasanti jalacāriṇaḥ
- 9
अत्र सूर्यांशुभिर्भिन्नाः पातालतलम् आश्रिताः
मृता दिवसतः सूत पुनर्जीवन्ति ते निशि
atra sūryāṃśubhirbhinnāḥ pātālatalam āśritāḥ
mṛtā divasataḥ sūta punarjīvanti te niśi
- 10
उदये नित्यशश्चात्र चन्द्रमा रश्मिभिर्वृतः
अमृतं स्पृश्य संस्पर्शात्संजीवयति देहिनः
udaye nityaśaścātra candramā raśmibhirvṛtaḥ
amṛtaṃ spṛśya saṃsparśātsaṃjīvayati dehinaḥ
- 11
अत्र ते ऽधर्मनिरता बद्धाः कालेन पीडिताः
दैतेया निवसन्ति स्म वासवेन हृतश्रियः
atra te 'dharmaniratā baddhāḥ kālena pīḍitāḥ
daiteyā nivasanti sma vāsavena hṛtaśriyaḥ
- 12
अत्र भूतपतिर्नाम सर्वभूतमहेश्वरः
भूतये सर्वभूतानाम् अचरत्तप उत्तमम्
atra bhūtapatirnāma sarvabhūtamaheśvaraḥ
bhūtaye sarvabhūtānām acarattapa uttamam
- 13
अत्र गोव्रतिनो विप्राः स्वाध्यायाम्नायकर्शिताः
त्यक्तप्राणा जितस्वर्गा निवसन्ति महर्षयः
atra govratino viprāḥ svādhyāyāmnāyakarśitāḥ
tyaktaprāṇā jitasvargā nivasanti maharṣayaḥ
- 14
यत्रतत्रशयो नित्यं येनकेनचिदाशितः
येनकेनचिदाच्छन्नः स गोव्रत इहोच्यते
yatratatraśayo nityaṃ yenakenacidāśitaḥ
yenakenacidācchannaḥ sa govrata ihocyate
- 15
ऐरावतो नागराजो वामनः कुमुदो ऽञ्जनः
प्रसूताः सुप्रतीकस्य वंशे वारणसत्तमाः
airāvato nāgarājo vāmanaḥ kumudo 'ñjanaḥ
prasūtāḥ supratīkasya vaṃśe vāraṇasattamāḥ
- 16
पश्य यद्यत्र ते कश्चिद्रोचते गुणतो वरः
वरयिष्याव तं गत्वा यत्नम् आस्थाय मातले
paśya yadyatra te kaścidrocate guṇato varaḥ
varayiṣyāva taṃ gatvā yatnam āsthāya mātale
- 17
अण्डम् एतज्जले न्यस्तं दीप्यमानम् इव श्रिया
आ प्रजानां निसर्गाद्वै नोद्भिद्यति न सर्पति
aṇḍam etajjale nyastaṃ dīpyamānam iva śriyā
ā prajānāṃ nisargādvai nodbhidyati na sarpati
- 18
नास्य जातिं निसर्गं वा कथ्यमानं शृणोमि वै
पितरं मातरं वापि नास्य जानाति कश्चन
nāsya jātiṃ nisargaṃ vā kathyamānaṃ śṛṇomi vai
pitaraṃ mātaraṃ vāpi nāsya jānāti kaścana
- 19
अतः किल महान् अग्निर् अन्तकाले समुत्थितः
धक्ष्यते मातले सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्
ataḥ kila mahān agnir antakāle samutthitaḥ
dhakṣyate mātale sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram
- 20
कण्व उवाच
मातलिस्त्वब्रवीच्छ्रुत्वा नारदस्याथ भाषितम्
न मे ऽत्र रोचते कश्चिद् अन्यतो व्रज माचिरम्
kaṇva uvāca
mātalistvabravīcchrutvā nāradasyātha bhāṣitam
na me 'tra rocate kaścid anyato vraja māciram

