93 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
संजये प्रतियाते तु धर्मराजो युधिष्ठिरः
अभ्यभाषत दाशार्हम् ऋषभं सर्वसात्वताम्
vaiśaṃpāyana uvāca
saṃjaye pratiyāte tu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
abhyabhāṣata dāśārham ṛṣabhaṃ sarvasātvatām
- 2
अयं स कालः सम्प्राप्तो मित्राणां मे जनार्दन
न च त्वद् अन्यं पश्यामि यो न आपत्सु तारयेत्
ayaṃ sa kālaḥ samprāpto mitrāṇāṃ me janārdana
na ca tvad anyaṃ paśyāmi yo na āpatsu tārayet
- 3
त्वां हि माधव संश्रित्य निर्भया मोहदर्पितम्
धार्तराष्ट्रं सहामात्यं स्वम् अंशम् अनुयुञ्ज्महे
tvāṃ hi mādhava saṃśritya nirbhayā mohadarpitam
dhārtarāṣṭraṃ sahāmātyaṃ svam aṃśam anuyuñjmahe
- 4
यथा हि सर्वास्वापत्सु पासि वृष्णीन् अरिंदम
तथा ते पाण्डवा रक्ष्याः पाह्यस्मान्महतो भयात्
yathā hi sarvāsvāpatsu pāsi vṛṣṇīn ariṃdama
tathā te pāṇḍavā rakṣyāḥ pāhyasmānmahato bhayāt
- 5
भगवान् उवाच
अयम् अस्मि महाबाहो ब्रूहि यत्ते विवक्षितम्
करिष्यामि हि तत्सर्वं यत्त्वं वक्ष्यसि भारत
bhagavān uvāca
ayam asmi mahābāho brūhi yatte vivakṣitam
kariṣyāmi hi tatsarvaṃ yattvaṃ vakṣyasi bhārata
- 6
युधिष्ठिर उवाच
श्रुतं ते धृतराष्ट्रस्य सपुत्रस्य चिकीर्षितम्
एतद्धि सकलं कृष्ण संजयो मां यद् अब्रवीत्
yudhiṣṭhira uvāca
śrutaṃ te dhṛtarāṣṭrasya saputrasya cikīrṣitam
etaddhi sakalaṃ kṛṣṇa saṃjayo māṃ yad abravīt
- 7
तन्मतं धृतराष्ट्रस्य सो ऽस्यात्मा विवृतान्तरः
यथोक्तं दूत आचष्टे वध्यः स्याद् अन्यथा ब्रुवन्
tanmataṃ dhṛtarāṣṭrasya so 'syātmā vivṛtāntaraḥ
yathoktaṃ dūta ācaṣṭe vadhyaḥ syād anyathā bruvan
- 8
अप्रदानेन राज्यस्य शान्तिम् अस्मासु मार्गति
लुब्धः पापेन मनसा चरन्न् असमम् आत्मनः
apradānena rājyasya śāntim asmāsu mārgati
lubdhaḥ pāpena manasā carann asamam ātmanaḥ
- 9
यत्तद्द्वादश वर्षाणि वने निर्व्युषिता वयम्
छद्मना शरदं चैकां धृतराष्ट्रस्य शासनात्
yattaddvādaśa varṣāṇi vane nirvyuṣitā vayam
chadmanā śaradaṃ caikāṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt
- 10
स्थाता नः समये तस्मिन्धृतराष्ट्र इति प्रभो
नाहास्म समयं कृष्ण तद्धि नो ब्राह्मणा विदुः
sthātā naḥ samaye tasmindhṛtarāṣṭra iti prabho
nāhāsma samayaṃ kṛṣṇa taddhi no brāhmaṇā viduḥ
- 11
वृद्धो राजा धृतराष्ट्रः स्वधर्मं नानुपश्यति
पश्यन्वा पुत्रगृद्धित्वान्मन्दस्यान्वेति शासनम्
vṛddho rājā dhṛtarāṣṭraḥ svadharmaṃ nānupaśyati
paśyanvā putragṛddhitvānmandasyānveti śāsanam
- 12
सुयोधनमते तिष्ठन्राजास्मासु जनार्दन
मिथ्या चरति लुब्धः संश्चरन्प्रियम् इवात्मनः
suyodhanamate tiṣṭhanrājāsmāsu janārdana
mithyā carati lubdhaḥ saṃścaranpriyam ivātmanaḥ
- 13
इतो दुःखतरं किं नु यत्राहं मातरं ततः
संविधातुं न शक्नोमि मित्राणां वा जनार्दन
ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yatrāhaṃ mātaraṃ tataḥ
saṃvidhātuṃ na śaknomi mitrāṇāṃ vā janārdana
- 14
काशिभिश्चेदिपाञ्चालैर्मत्स्यैश्च मधुसूदन
भवता चैव नाथेन पञ्च ग्रामा वृता मया
kāśibhiścedipāñcālairmatsyaiśca madhusūdana
bhavatā caiva nāthena pañca grāmā vṛtā mayā
- 15
कुशस्थलं वृकस्थलम् आसन्दी वारणावतम्
अवसानं च गोविन्द किंचिद् एवात्र पञ्चमम्
kuśasthalaṃ vṛkasthalam āsandī vāraṇāvatam
avasānaṃ ca govinda kiṃcid evātra pañcamam
- 16
पञ्च नस्तात दीयन्तां ग्रामा वा नगराणि वा
वसेम सहिता येषु मा च नो भरता नशन्
pañca nastāta dīyantāṃ grāmā vā nagarāṇi vā
vasema sahitā yeṣu mā ca no bharatā naśan
- 17
न च तान् अपि दुष्टात्मा धार्तराष्ट्रो ऽनुमन्यते
स्वाम्यम् आत्मनि मत्वासावतो दुःखतरं नु किम्
na ca tān api duṣṭātmā dhārtarāṣṭro 'numanyate
svāmyam ātmani matvāsāvato duḥkhataraṃ nu kim
- 18
कुले जातस्य वृद्धस्य परवित्तेषु गृध्यतः
लोभः प्रज्ञानम् आहन्ति प्रज्ञा हन्ति हता ह्रियम्
kule jātasya vṛddhasya paravitteṣu gṛdhyataḥ
lobhaḥ prajñānam āhanti prajñā hanti hatā hriyam
- 19
ह्रीर्हता बाधते धर्मं धर्मो हन्ति हतः श्रियम्
श्रीर्हता पुरुषं हन्ति पुरुषस्यास्वता वधः
hrīrhatā bādhate dharmaṃ dharmo hanti hataḥ śriyam
śrīrhatā puruṣaṃ hanti puruṣasyāsvatā vadhaḥ
- 20
अस्वतो हि निवर्तन्ते ज्ञातयः सुहृदर्त्विजः
अपुष्पाद् अफलाद्वृक्षाद्यथा तात पतत्रिणः
asvato hi nivartante jñātayaḥ suhṛdartvijaḥ
apuṣpād aphalādvṛkṣādyathā tāta patatriṇaḥ
- 21
एतच्च मरणं तात यद् अस्मात्पतिताद् इव
ज्ञातयो विनिवर्तन्ते प्रेतसत्त्वाद् इवासवः
etacca maraṇaṃ tāta yad asmātpatitād iva
jñātayo vinivartante pretasattvād ivāsavaḥ
- 22
नातः पापीयसीं कांचिद् अवस्थां शम्बरो ऽब्रवीत्
यत्र नैवाद्य न प्रातर्भोजनं प्रतिदृश्यते
nātaḥ pāpīyasīṃ kāṃcid avasthāṃ śambaro 'bravīt
yatra naivādya na prātarbhojanaṃ pratidṛśyate
- 23
धनम् आहुः परं धर्मं धने सर्वं प्रतिष्ठितम्
जीवन्ति धनिनो लोके मृता ये त्वधना नराः
dhanam āhuḥ paraṃ dharmaṃ dhane sarvaṃ pratiṣṭhitam
jīvanti dhanino loke mṛtā ye tvadhanā narāḥ
- 24
ये धनाद् अपकर्षन्ति नरं स्वबलम् आश्रिताः
ते धर्मम् अर्थं कामं च प्रमथ्नन्ति नरं च तम्
ye dhanād apakarṣanti naraṃ svabalam āśritāḥ
te dharmam arthaṃ kāmaṃ ca pramathnanti naraṃ ca tam
- 25
एताम् अवस्थां प्राप्यैके मरणं वव्रिरे जनाः
ग्रामायैके वनायैके नाशायैके प्रवव्रजुः
etām avasthāṃ prāpyaike maraṇaṃ vavrire janāḥ
grāmāyaike vanāyaike nāśāyaike pravavrajuḥ
- 26
उन्मादम् एके पुष्यन्ति यान्त्यन्ये द्विषतां वशम्
दास्यम् एके निगच्छन्ति परेषाम् अर्थहेतुना
unmādam eke puṣyanti yāntyanye dviṣatāṃ vaśam
dāsyam eke nigacchanti pareṣām arthahetunā
- 27
आपद् एवास्य मरणात्पुरुषस्य गरीयसी
श्रियो विनाशस्तद्ध्यस्य निमित्तं धर्मकामयोः
āpad evāsya maraṇātpuruṣasya garīyasī
śriyo vināśastaddhyasya nimittaṃ dharmakāmayoḥ
- 28
यद् अस्य धर्म्यं मरणं शाश्वतं लोकवर्त्म तत्
समन्तात्सर्वभूतानां न तद् अत्येति कश्चन
yad asya dharmyaṃ maraṇaṃ śāśvataṃ lokavartma tat
samantātsarvabhūtānāṃ na tad atyeti kaścana
- 29
न तथा बाध्यते कृष्ण प्रकृत्या निर्धनो जनः
यथा भद्रां श्रियं प्राप्य तया हीनः सुखैधितः
na tathā bādhyate kṛṣṇa prakṛtyā nirdhano janaḥ
yathā bhadrāṃ śriyaṃ prāpya tayā hīnaḥ sukhaidhitaḥ
- 30
स तदात्मापराधेन सम्प्राप्तो व्यसनं महत्
सेन्द्रान्गर्हयते देवान्नात्मानं च कथंचन
sa tadātmāparādhena samprāpto vyasanaṃ mahat
sendrāngarhayate devānnātmānaṃ ca kathaṃcana

