44 shlokas
- 1
विदुर उवाच
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्प्रतिपद्यते
vidura uvāca
ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpratipadyate
- 2
पीठं दत्त्वा साधवे ऽभ्यागताय आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ
सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थं ततो दद्याद् अन्नम् अवेक्ष्य धीरः
pīṭhaṃ dattvā sādhave 'bhyāgatāya ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau
sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātmasaṃsthaṃ tato dadyād annam avekṣya dhīraḥ
- 3
यस्योदकं मधुपर्कं च गां च नमन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे
लोभाद्भयाद् अर्थकार्पण्यतो वा तस्यानर्थं जीवितम् आहुर् आर्याः
yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca namantravitpratigṛhṇāti gehe
lobhādbhayād arthakārpaṇyato vā tasyānarthaṃ jīvitam āhur āryāḥ
- 4
चिकित्सकः शल्यकर्तावकीर्णी स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च
सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च भृशं प्रियो ऽप्यतिथिर्नोदकार्हः
cikitsakaḥ śalyakartāvakīrṇī stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca
senājīvī śrutivikrāyakaśca bhṛśaṃ priyo 'pyatithirnodakārhaḥ
- 5
अविक्रेयं लवणं पक्वम् अन्नं दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च
तिला मांसं मूलफलानि शाकं रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडश्च
avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvam annaṃ dadhi kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca
tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaśca
- 6
अरोषणो यः समलोष्टकाञ्चनः प्रहीणशोको गतसंधिविग्रहः
निन्दाप्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये चरन्न् उदासीनवद् एष भिक्षुकः
aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭakāñcanaḥ prahīṇaśoko gatasaṃdhivigrahaḥ
nindāpraśaṃsoparataḥ priyāpriye carann udāsīnavad eṣa bhikṣukaḥ
- 7
नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्तिः सुसंयतात्माग्निकार्येष्व् अचोद्यः
वने वसन्न् अतिथिष्वप्रमत्तो धुरंधरः पुण्यकृद् एष तापसः
nīvāramūleṅgudaśākavṛttiḥ susaṃyatātmāgnikāryeṣv acodyaḥ
vane vasann atithiṣvapramatto dhuraṃdharaḥ puṇyakṛd eṣa tāpasaḥ
- 8
अपकृत्वा बुद्धिमतो दूरस्थो ऽस्मीति नाश्वसेत्
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः
apakṛtvā buddhimato dūrastho 'smīti nāśvaset
dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ
- 9
न विश्वसेद् अविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्
विश्वासाद्भयम् उत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति
na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset
viśvāsādbhayam utpannaṃ mūlānyapi nikṛntati
- 10
अनीर्ष्युर्गुप्तदारः स्यात्संविभागी प्रियंवदः
श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत्
anīrṣyurguptadāraḥ syātsaṃvibhāgī priyaṃvadaḥ
ślakṣṇo madhuravākstrīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet
- 11
पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः
स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः
pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśca gṛhadīptayaḥ
striyaḥ śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣataḥ
- 12
पितुर् अन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम्
गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयम् एव कृषिं व्रजेत्
भृत्यैर्वणिज्याचारं च पुत्रैः सेवेत ब्राह्मणान्
pitur antaḥpuraṃ dadyānmāturdadyānmahānasam
goṣu cātmasamaṃ dadyātsvayam eva kṛṣiṃ vrajet
bhṛtyairvaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān
- 13
अद्भ्यो ऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रम् अश्मनो लोहम् उत्थितम्
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति
adbhyo 'gnirbrahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati
- 14
नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपमतेजसः
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठे ऽग्निर् इव शेरते
nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopamatejasaḥ
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe 'gnir iva śerate
- 15
यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये
स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरम् ऐश्वर्यम् अश्नुते
yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāśca ye
sa rājā sarvataścakṣuściram aiśvaryam aśnute
- 16
करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव च दर्शयेत्
धर्मकामार्थकार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते
kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva ca darśayet
dharmakāmārthakāryāṇi tathā mantro na bhidyate
- 17
गिरिपृष्ठम् उपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः
अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रो विधीयते
giripṛṣṭham upāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ
araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate
- 18
नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम्
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान्
अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणम् एव च
nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum
apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavān
amātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇam eva ca
- 19
कृतानि सर्वकार्याणि यस्य वा पार्षदा विदुः
गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिर् असंशयम्
kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ
gūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhir asaṃśayam
- 20
अप्रशस्तानि कर्माणि यो मोहाद् अनुतिष्ठति
स तेषां विपरिभ्रंशे भ्रश्यते जीविताद् अपि
apraśastāni karmāṇi yo mohād anutiṣṭhati
sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitād api
- 21
कर्मणां तु प्रशस्तानाम् अनुष्ठानं सुखावहम्
तेषाम् एवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं महत्
karmaṇāṃ tu praśastānām anuṣṭhānaṃ sukhāvaham
teṣām evānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ mahat
- 22
स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाड्गुण्यविदितात्मनः
अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप
sthānavṛddhikṣayajñasya ṣāḍguṇyaviditātmanaḥ
anavajñātaśīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa
- 23
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः
आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुधेयं वसुंधरा
amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ
ātmapratyayakośasya vasudheyaṃ vasuṃdharā
- 24
नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिः
भृत्येभ्यो विसृजेद् अर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत्
nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ
bhṛtyebhyo visṛjed arthānnaikaḥ sarvaharo bhavet
- 25
ब्राह्मणो ब्राह्मणं वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा
अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानम् एव च
brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā
amātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānam eva ca
- 26
न शत्रुर् अङ्कम् आपन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः
अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिराद् इव
na śatrur aṅkam āpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ
ahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirād iva
- 27
दैवतेषु च यत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च
नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च
daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca
niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca
- 28
निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम्
कीर्तिं च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते
nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍhasevitam
kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate
- 29
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः
न तं भर्तारम् इच्छन्ति षण्ढं पतिम् इव स्त्रियः
prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ
na taṃ bhartāram icchanti ṣaṇḍhaṃ patim iva striyaḥ
- 30
न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यम् असमृद्धये
लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः
na buddhirdhanalābhāya na jāḍyam asamṛddhaye
lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ

