32 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
ततो राजा धृतराष्ट्रो मनीषी सम्पूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत्
सनत्सुजातं रहिते महात्मा पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन्
vaiśaṃpāyana uvāca
tato rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī sampūjya vākyaṃ vidureritaṃ tat
sanatsujātaṃ rahite mahātmā papraccha buddhiṃ paramāṃ bubhūṣan
- 2
धृतराष्ट्र उवाच
सनत्सुजात यदीदं शृणोमि मृत्युर्हि नास्तीति तवोपदेशम्
देवासुरा ह्याचरन्ब्रह्मचर्यम् अमृत्यवे तत्कतरन्नु सत्यम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
sanatsujāta yadīdaṃ śṛṇomi mṛtyurhi nāstīti tavopadeśam
devāsurā hyācaranbrahmacaryam amṛtyave tatkatarannu satyam
- 3
सनत्सुजात उवाच
अमृत्युः कर्मणा केचिन्मृत्युर्नास्तीति चापरे
शृणु मे ब्रुवतो राजन्यथैतन्मा विशङ्किथाः
sanatsujāta uvāca
amṛtyuḥ karmaṇā kecinmṛtyurnāstīti cāpare
śṛṇu me bruvato rājanyathaitanmā viśaṅkithāḥ
- 4
उभे सत्ये क्षत्रियाद्यप्रवृत्ते मोहो मृत्युः संमतो यः कवीनाम्
प्रमादं वै मृत्युम् अहं ब्रवीमि सदाप्रमादम् अमृतत्वं ब्रवीमि
ubhe satye kṣatriyādyapravṛtte moho mṛtyuḥ saṃmato yaḥ kavīnām
pramādaṃ vai mṛtyum ahaṃ bravīmi sadāpramādam amṛtatvaṃ bravīmi
- 5
प्रमादाद्वै असुराः पराभवन्न् अप्रमादाद्ब्रह्मभूता भवन्ति
न वै मृत्युर्व्याघ्र इवात्ति जन्तून्न ह्यस्य रूपम् उपलभ्यते ह
pramādādvai asurāḥ parābhavann apramādādbrahmabhūtā bhavanti
na vai mṛtyurvyāghra ivātti jantūnna hyasya rūpam upalabhyate ha
- 6
यमं त्वेके मृत्युम् अतो ऽन्यम् आहुर् आत्मावसन्नम् अमृतं ब्रह्मचर्यम्
पितृलोके राज्यम् अनुशास्ति देवः शिवः शिवानाम् अशिवो ऽशिवानाम्
yamaṃ tveke mṛtyum ato 'nyam āhur ātmāvasannam amṛtaṃ brahmacaryam
pitṛloke rājyam anuśāsti devaḥ śivaḥ śivānām aśivo 'śivānām
- 7
आस्याद् एष निःसरते नराणां क्रोधः प्रमादो मोहरूपश्च मृत्युः
ते मोहितास्तद्वशे वर्तमाना इतः प्रेतास्तत्र पुनः पतन्ति
āsyād eṣa niḥsarate narāṇāṃ krodhaḥ pramādo moharūpaśca mṛtyuḥ
te mohitāstadvaśe vartamānā itaḥ pretāstatra punaḥ patanti
- 8
ततस्तं देवा अनु विप्लवन्ते अतो मृत्युर्मरणाख्याम् उपैति
कर्मोदये कर्मफलानुरागास्तत्रानु यान्ति न तरन्ति मृत्युम्
tatastaṃ devā anu viplavante ato mṛtyurmaraṇākhyām upaiti
karmodaye karmaphalānurāgāstatrānu yānti na taranti mṛtyum
- 9
यो ऽभिध्यायन्न् उत्पतिष्णून्निहन्याद् अनादरेणाप्रतिबुध्यमानः
स वै मृत्युर्मृत्युर् इवात्ति भूत्वा एवं विद्वान्यो विनिहन्ति कामान्
yo 'bhidhyāyann utpatiṣṇūnnihanyād anādareṇāpratibudhyamānaḥ
sa vai mṛtyurmṛtyur ivātti bhūtvā evaṃ vidvānyo vinihanti kāmān
- 10
कामानुसारी पुरुषः कामान् अनु विनश्यति
कामान्व्युदस्य धुनुते यत्किंचित्पुरुषो रजः
kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati
kāmānvyudasya dhunute yatkiṃcitpuruṣo rajaḥ
- 11
तमो ऽप्रकाशो भूतानां नरको ऽयं प्रदृश्यते
गृह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः श्वभ्रम् उन्मुखाः
tamo 'prakāśo bhūtānāṃ narako 'yaṃ pradṛśyate
gṛhyanta iva dhāvanti gacchantaḥ śvabhram unmukhāḥ
- 12
अभिध्या वै प्रथमं हन्ति चैनं कामक्रोधौ गृह्य चैनं तु पश्चात्
एते बालान्मृत्यवे प्रापयन्ति धीरास्तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम्
abhidhyā vai prathamaṃ hanti cainaṃ kāmakrodhau gṛhya cainaṃ tu paścāt
ete bālānmṛtyave prāpayanti dhīrāstu dhairyeṇa taranti mṛtyum
- 13
अमन्यमानः क्षत्रिय किंचिद् अन्यन्नाधीयते तार्ण इवास्य व्याघ्रः
क्रोधाल्लोभान्मोहमयान्तरात्मा स वै मृत्युस्त्वच्छरीरे य एषः
amanyamānaḥ kṣatriya kiṃcid anyannādhīyate tārṇa ivāsya vyāghraḥ
krodhāllobhānmohamayāntarātmā sa vai mṛtyustvaccharīre ya eṣaḥ
- 14
एवं मृत्युं जायमानं विदित्वा ज्ञाने तिष्ठन्न बिभेतीह मृत्योः
विनश्यते विषये तस्य मृत्युर्मृत्योर्यथा विषयं प्राप्य मर्त्यः
evaṃ mṛtyuṃ jāyamānaṃ viditvā jñāne tiṣṭhanna bibhetīha mṛtyoḥ
vinaśyate viṣaye tasya mṛtyurmṛtyoryathā viṣayaṃ prāpya martyaḥ
- 15
धृतराष्ट्र उवाच
ये ऽस्मिन्धर्मान्नाचरन्तीह केचित्तथा धर्मान्केचिद् इहाचरन्ति
धर्मः पापेन प्रतिहन्यते स्म उताहो धर्मः प्रतिहन्ति पापम्
dhṛtarāṣṭra uvāca
ye 'smindharmānnācarantīha kecittathā dharmānkecid ihācaranti
dharmaḥ pāpena pratihanyate sma utāho dharmaḥ pratihanti pāpam
- 16
सनत्सुजात उवाच
उभयम् एव तत्रोपभुज्यते फलं धर्मस्यैवेतरस्य च
धर्मेणाधर्मं प्रणुदतीह विद्वान्धर्मो बलीयान् इति तस्य विद्धि
sanatsujāta uvāca
ubhayam eva tatropabhujyate phalaṃ dharmasyaivetarasya ca
dharmeṇādharmaṃ praṇudatīha vidvāndharmo balīyān iti tasya viddhi
- 17
धृतराष्ट्र उवाच
यान् इमान् आहुः स्वस्य धर्मस्य लोकान्द्विजातीनां पुण्यकृतां सनातनान्
तेषां परिक्रमान्कथयन्तस्ततो ऽन्यान्नैतद्विद्वन्नैव कृतं च कर्म
dhṛtarāṣṭra uvāca
yān imān āhuḥ svasya dharmasya lokāndvijātīnāṃ puṇyakṛtāṃ sanātanān
teṣāṃ parikramānkathayantastato 'nyānnaitadvidvannaiva kṛtaṃ ca karma
- 18
सनत्सुजात उवाच
येषां बले न विस्पर्धा बले बलवताम् इव
ते ब्राह्मणा इतः प्रेत्य स्वर्गलोके प्रकाशते
sanatsujāta uvāca
yeṣāṃ bale na vispardhā bale balavatām iva
te brāhmaṇā itaḥ pretya svargaloke prakāśate
- 19
यत्र मन्येत भूयिष्ठं प्रावृषीव तृणोलपम्
अन्नं पानं च ब्राह्मणस्तज्जीवन्नानुसंज्वरेत्
yatra manyeta bhūyiṣṭhaṃ prāvṛṣīva tṛṇolapam
annaṃ pānaṃ ca brāhmaṇastajjīvannānusaṃjvaret
- 20
यत्राकथयमानस्य प्रयच्छत्यशिवं भयम्
अतिरिक्तम् इवाकुर्वन्स श्रेयान्नेतरो जनः
yatrākathayamānasya prayacchatyaśivaṃ bhayam
atiriktam ivākurvansa śreyānnetaro janaḥ
- 21
यो वाकथयमानस्य आत्मानं नानुसंज्वरेत्
ब्रह्मस्वं नोपभुञ्जेद्वा तदन्नं संमतं सताम्
yo vākathayamānasya ātmānaṃ nānusaṃjvaret
brahmasvaṃ nopabhuñjedvā tadannaṃ saṃmataṃ satām
- 22
यथा स्वं वान्तम् अश्नाति श्वा वै नित्यम् अभूतये
एवं ते वान्तम् अश्नन्ति स्ववीर्यस्योपजीवनात्
yathā svaṃ vāntam aśnāti śvā vai nityam abhūtaye
evaṃ te vāntam aśnanti svavīryasyopajīvanāt
- 23
नित्यम् अज्ञातचर्या मे इति मन्येत ब्राह्मणः
ज्ञातीनां तु वसन्मध्ये नैव विद्येत किंचन
nityam ajñātacaryā me iti manyeta brāhmaṇaḥ
jñātīnāṃ tu vasanmadhye naiva vidyeta kiṃcana
- 24
को ह्येवम् अन्तरात्मानं ब्राह्मणो हन्तुम् अर्हति
तस्माद्धि किंचित्क्षत्रिय ब्रह्मावसति पश्यति
ko hyevam antarātmānaṃ brāhmaṇo hantum arhati
tasmāddhi kiṃcitkṣatriya brahmāvasati paśyati
- 25
अश्रान्तः स्याद् अनादानात्संमतो निरुपद्रवः
शिष्टो न शिष्टवत्स स्याद्ब्राह्मणो ब्रह्मवित्कविः
aśrāntaḥ syād anādānātsaṃmato nirupadravaḥ
śiṣṭo na śiṣṭavatsa syādbrāhmaṇo brahmavitkaviḥ
- 26
अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या वेदेषु ये द्विजाः
ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्या विद्यात्तान्ब्रह्मणस्तनुम्
anāḍhyā mānuṣe vitte āḍhyā vedeṣu ye dvijāḥ
te durdharṣā duṣprakampyā vidyāttānbrahmaṇastanum
- 27
सर्वान्स्विष्टकृतो देवान्विद्याद्य इह कश्चन
न समानो ब्राह्मणस्य यस्मिन्प्रयतते स्वयम्
sarvānsviṣṭakṛto devānvidyādya iha kaścana
na samāno brāhmaṇasya yasminprayatate svayam
- 28
यम् अप्रयतमानं तु मानयन्ति स मानितः
न मान्यमानो मन्येत नामानाद् अभिसंज्वरेत्
yam aprayatamānaṃ tu mānayanti sa mānitaḥ
na mānyamāno manyeta nāmānād abhisaṃjvaret
- 29
विद्वांसो मानयन्तीह इति मन्येत मानितः
अधर्मविदुषो मूढा लोकशास्त्रविशारदाः
न मान्यं मानयिष्यन्ति इति मन्येद् अमानितः
vidvāṃso mānayantīha iti manyeta mānitaḥ
adharmaviduṣo mūḍhā lokaśāstraviśāradāḥ
na mānyaṃ mānayiṣyanti iti manyed amānitaḥ
- 30
न वै मानं च मौनं च सहितौ चरतः सदा
अयं हि लोको मानस्य असौ मानस्य तद्विदुः
na vai mānaṃ ca maunaṃ ca sahitau carataḥ sadā
ayaṃ hi loko mānasya asau mānasya tadviduḥ

