32 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
प्रविश्याथ गृहं तस्याश्चरणावभिवाद्य च
आचख्यौ तत्समासेन यद्वृत्तं कुरुसंसदि
vaiśaṃpāyana uvāca
praviśyātha gṛhaṃ tasyāścaraṇāvabhivādya ca
ācakhyau tatsamāsena yadvṛttaṃ kurusaṃsadi
- 2
वासुदेव उवाच
उक्तं बहुविधं वाक्यं ग्रहणीयं सहेतुकम्
ऋषिभिश्च मया चैव न चासौ तद्गृहीतवान्
vāsudeva uvāca
uktaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ grahaṇīyaṃ sahetukam
ṛṣibhiśca mayā caiva na cāsau tadgṛhītavān
- 3
कालपक्वम् इदं सर्वं दुर्योधनवशानुगम्
आपृच्छे भवतीं शीघ्रं प्रयास्ये पाण्डवान्प्रति
kālapakvam idaṃ sarvaṃ duryodhanavaśānugam
āpṛcche bhavatīṃ śīghraṃ prayāsye pāṇḍavānprati
- 4
किं वाच्याः पाण्डवेयास्ते भवत्या वचनान्मया
तद्ब्रूहि त्वं महाप्राज्ञे शुश्रूषे वचनं तव
kiṃ vācyāḥ pāṇḍaveyāste bhavatyā vacanānmayā
tadbrūhi tvaṃ mahāprājñe śuśrūṣe vacanaṃ tava
- 5
कुन्त्युवाच
ब्रूयाः केशव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्
भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः
kuntyuvāca
brūyāḥ keśava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
bhūyāṃste hīyate dharmo mā putraka vṛthā kṛthāḥ
- 6
श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः
अनुवाकहता बुद्धिर्धर्मम् एवैकम् ईक्षते
śrotriyasyeva te rājanmandakasyāvipaścitaḥ
anuvākahatā buddhirdharmam evaikam īkṣate
- 7
अङ्गावेक्षस्व धर्मं त्वं यथा सृष्टः स्वयंभुवा
उरस्तः क्षत्रियः सृष्टो बाहुवीर्योपजीविता
क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने
aṅgāvekṣasva dharmaṃ tvaṃ yathā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā
urastaḥ kṣatriyaḥ sṛṣṭo bāhuvīryopajīvitā
krūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālane
- 8
शृणु चात्रोपमाम् एकां या वृद्धेभ्यः श्रुता मया
मुचुकुन्दस्य राजर्षेर् अददात्पृथिवीम् इमाम्
पुरा वैश्रवणः प्रीतो न चासौ तां गृहीतवान्
śṛṇu cātropamām ekāṃ yā vṛddhebhyaḥ śrutā mayā
mucukundasya rājarṣer adadātpṛthivīm imām
purā vaiśravaṇaḥ prīto na cāsau tāṃ gṛhītavān
- 9
बाहुवीर्यार्जितं राज्यम् अश्नीयाम् इति कामये
ततो वैश्रवणः प्रीतो विस्मितः समपद्यत
bāhuvīryārjitaṃ rājyam aśnīyām iti kāmaye
tato vaiśravaṇaḥ prīto vismitaḥ samapadyata
- 10
मुचुकुन्दस्ततो राजा सो ऽन्वशासद्वसुंधराम्
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्मम् अनुव्रतः
mucukundastato rājā so 'nvaśāsadvasuṃdharām
bāhuvīryārjitāṃ samyakkṣatradharmam anuvrataḥ
- 11
यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति
yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ
caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati
- 12
राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते
स चेद् अधर्मं चरति नरकायैव गच्छति
rājā carati ceddharmaṃ devatvāyaiva kalpate
sa ced adharmaṃ carati narakāyaiva gacchati
- 13
दण्डनीतिः स्वधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नियच्छति
प्रयुक्ता स्वामिना सम्यग् अधर्मेभ्यश्च यच्छति
daṇḍanītiḥ svadharmeṇa cāturvarṇyaṃ niyacchati
prayuktā svāminā samyag adharmebhyaśca yacchati
- 14
दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते
तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते
daṇḍanītyāṃ yadā rājā samyakkārtsnyena vartate
tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate
- 15
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम्
इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम्
kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam
iti te saṃśayo mā bhūdrājā kālasya kāraṇam
- 16
राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम्
rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca
yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam
- 17
कृतस्य कारणाद्राजा स्वर्गम् अत्यन्तम् अश्नुते
त्रेतायाः कारणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तम् अश्नुते
प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागम् उपाश्नुते
kṛtasya kāraṇādrājā svargam atyantam aśnute
tretāyāḥ kāraṇādrājā svargaṃ nātyantam aśnute
pravartanāddvāparasya yathābhāgam upāśnute
- 18
ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः
राजदोषेण हि जगत्स्पृश्यते जगतः स च
tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ
rājadoṣeṇa hi jagatspṛśyate jagataḥ sa ca
- 19
राजधर्मान् अवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान्
नैतद्राजर्षिवृत्तं हि यत्र त्वं स्थातुम् इच्छसि
rājadharmān avekṣasva pitṛpaitāmahocitān
naitadrājarṣivṛttaṃ hi yatra tvaṃ sthātum icchasi
- 20
न हि वैक्लव्यसंसृष्ट आनृशंस्ये व्यवस्थितः
प्रजापालनसम्भूतं किंचित्प्राप फलं नृपः
na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭa ānṛśaṃsye vyavasthitaḥ
prajāpālanasambhūtaṃ kiṃcitprāpa phalaṃ nṛpaḥ
- 21
न ह्येताम् आशिषं पाण्डुर्न चाहं न पितामहः
प्रयुक्तवन्तः पूर्वं ते यया चरसि मेधया
na hyetām āśiṣaṃ pāṇḍurna cāhaṃ na pitāmahaḥ
prayuktavantaḥ pūrvaṃ te yayā carasi medhayā
- 22
यज्ञो दानं तपः शौर्यं प्रजासंतानम् एव च
माहात्म्यं बलम् ओजश्च नित्यम् आशंसितं मया
yajño dānaṃ tapaḥ śauryaṃ prajāsaṃtānam eva ca
māhātmyaṃ balam ojaśca nityam āśaṃsitaṃ mayā
- 23
नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं ददुर्मानुषदेवताः
दीर्घम् आयुर्धनं पुत्रान्सम्यग् आराधिताः शुभाः
nityaṃ svāhā svadhā nityaṃ dadurmānuṣadevatāḥ
dīrgham āyurdhanaṃ putrānsamyag ārādhitāḥ śubhāḥ
- 24
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च
दानम् अध्ययनं यज्ञं प्रजानां परिपालनम्
putreṣvāśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca
dānam adhyayanaṃ yajñaṃ prajānāṃ paripālanam
- 25
एतद्धर्मम् अधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः
ते स्थ वैद्याः कुले जाता अवृत्त्या तात पीडिताः
etaddharmam adharmaṃ vā janmanaivābhyajāyathāḥ
te stha vaidyāḥ kule jātā avṛttyā tāta pīḍitāḥ
- 26
यत्तु दानपतिं शूरं क्षुधिताः पृथिवीचराः
प्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ते धर्मः को ऽभ्यधिकस्ततः
yattu dānapatiṃ śūraṃ kṣudhitāḥ pṛthivīcarāḥ
prāpya tṛptāḥ pratiṣṭhante dharmaḥ ko 'bhyadhikastataḥ
- 27
दानेनान्यं बलेनान्यं तथा सूनृतयापरम्
सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः
dānenānyaṃ balenānyaṃ tathā sūnṛtayāparam
sarvataḥ pratigṛhṇīyādrājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ
- 28
ब्राह्मणः प्रचरेद्भैक्षं क्षत्रियः परिपालयेत्
वैश्यो धनार्जनं कुर्याच्छूद्रः परिचरेच्च तान्
brāhmaṇaḥ pracaredbhaikṣaṃ kṣatriyaḥ paripālayet
vaiśyo dhanārjanaṃ kuryācchūdraḥ paricarecca tān
- 29
भैक्षं विप्रतिषिद्धं ते कृषिर्नैवोपपद्यते
क्षत्रियो ऽसि क्षतात्त्राता बाहुवीर्योपजीविता
bhaikṣaṃ vipratiṣiddhaṃ te kṛṣirnaivopapadyate
kṣatriyo 'si kṣatāttrātā bāhuvīryopajīvitā
- 30
पित्र्यम् अंशं महाबाहो निमग्नं पुनर् उद्धर
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेनाथ नयेन च
pitryam aṃśaṃ mahābāho nimagnaṃ punar uddhara
sāmnā dānena bhedena daṇḍenātha nayena ca

