42 shlokas
- 1
कुन्त्युवाच
अत्राप्युदाहरन्तीमम् इतिहासं पुरातनम्
विदुरायाश्च संवादं पुत्रस्य च परंतप
kuntyuvāca
atrāpyudāharantīmam itihāsaṃ purātanam
vidurāyāśca saṃvādaṃ putrasya ca paraṃtapa
- 2
अत्र श्रेयश्च भूयश्च यथा सा वक्तुम् अर्हति
यशस्विनी मन्युमती कुले जाता विभावरी
atra śreyaśca bhūyaśca yathā sā vaktum arhati
yaśasvinī manyumatī kule jātā vibhāvarī
- 3
क्षत्रधर्मरता धन्या विदुरा दीर्घदर्शिनी
विश्रुता राजसंसत्सु श्रुतवाक्या बहुश्रुता
kṣatradharmaratā dhanyā vidurā dīrghadarśinī
viśrutā rājasaṃsatsu śrutavākyā bahuśrutā
- 4
विदुरा नाम वै सत्या जगर्हे पुत्रम् औरसम्
निर्जितं सिन्धुराजेन शयानं दीनचेतसम्
अनन्दनम् अधर्मज्ञं द्विषतां हर्षवर्धनम्
vidurā nāma vai satyā jagarhe putram aurasam
nirjitaṃ sindhurājena śayānaṃ dīnacetasam
anandanam adharmajñaṃ dviṣatāṃ harṣavardhanam
- 5
न मया त्वं न पित्रासि जातः क्वाभ्यागतो ह्यसि
निर्मन्युर् उपशाखीयः पुरुषः क्लीबसाधनः
na mayā tvaṃ na pitrāsi jātaḥ kvābhyāgato hyasi
nirmanyur upaśākhīyaḥ puruṣaḥ klībasādhanaḥ
- 6
यावज्जीवं निराशो ऽसि कल्याणाय धुरं वह
मात्मानम् अवमन्यस्व मैनम् अल्पेन बीभरः
मनः कृत्वा सुकल्याणं मा भैस्त्वं प्रतिसंस्तभ
yāvajjīvaṃ nirāśo 'si kalyāṇāya dhuraṃ vaha
mātmānam avamanyasva mainam alpena bībharaḥ
manaḥ kṛtvā sukalyāṇaṃ mā bhaistvaṃ pratisaṃstabha
- 7
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः
अमित्रान्नन्दयन्सर्वान्निर्मानो बन्धुशोकदः
uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṃ parājitaḥ
amitrānnandayansarvānnirmāno bandhuśokadaḥ
- 8
सुपूरा वै कुनदिका सुपूरो मूषिकाञ्जलिः
सुसंतोषः कापुरुषः स्वल्पकेनापि तुष्यति
supūrā vai kunadikā supūro mūṣikāñjaliḥ
susaṃtoṣaḥ kāpuruṣaḥ svalpakenāpi tuṣyati
- 9
अप्यरेर् आरुजन्दंष्ट्राम् आश्वेव निधनं व्रज
अपि वा संशयं प्राप्य जीविते ऽपि पराक्रम
apyarer ārujandaṃṣṭrām āśveva nidhanaṃ vraja
api vā saṃśayaṃ prāpya jīvite 'pi parākrama
- 10
अप्यरेः श्येनवच्छिद्रं पश्येस्त्वं विपरिक्रमन्
विनदन्वाथ वा तूष्णीं व्योम्नि वापरिशङ्कितः
apyareḥ śyenavacchidraṃ paśyestvaṃ viparikraman
vinadanvātha vā tūṣṇīṃ vyomni vāpariśaṅkitaḥ
- 11
त्वम् एवं प्रेतवच्छेषे कस्माद्वज्रहतो यथा
उत्तिष्ठ हे कापुरुष मा शेष्वैवं पराजितः
tvam evaṃ pretavaccheṣe kasmādvajrahato yathā
uttiṣṭha he kāpuruṣa mā śeṣvaivaṃ parājitaḥ
- 12
मास्तं गमस्त्वं कृपणो विश्रूयस्व स्वकर्मणा
मा मध्ये मा जघन्ये त्वं माधो भूस्तिष्ठ चोर्जितः
māstaṃ gamastvaṃ kṛpaṇo viśrūyasva svakarmaṇā
mā madhye mā jaghanye tvaṃ mādho bhūstiṣṭha corjitaḥ
- 13
अलातं तिन्दुकस्येव मुहूर्तम् अपि विज्वल
मा तुषाग्निर् इवानर्चिः काकरङ्खा जिजीविषुः
मुहूर्तं ज्वलितं श्रेयो न तु धूमायितं चिरम्
alātaṃ tindukasyeva muhūrtam api vijvala
mā tuṣāgnir ivānarciḥ kākaraṅkhā jijīviṣuḥ
muhūrtaṃ jvalitaṃ śreyo na tu dhūmāyitaṃ ciram
- 14
मा ह स्म कस्यचिद्गेहे जनी राज्ञः खरीमृदुः
कृत्वा मानुष्यकं कर्म सृत्वाजिं यावद् उत्तमम्
धर्मस्यानृण्यम् आप्नोति न चात्मानं विगर्हते
mā ha sma kasyacidgehe janī rājñaḥ kharīmṛduḥ
kṛtvā mānuṣyakaṃ karma sṛtvājiṃ yāvad uttamam
dharmasyānṛṇyam āpnoti na cātmānaṃ vigarhate
- 15
अलब्ध्वा यदि वा लब्ध्वा नानुशोचन्ति पण्डिताः
आनन्तर्यं चारभते न प्राणानां धनायते
alabdhvā yadi vā labdhvā nānuśocanti paṇḍitāḥ
ānantaryaṃ cārabhate na prāṇānāṃ dhanāyate
- 16
उद्भावयस्व वीर्यं वा तां वा गच्छ ध्रुवां गतिम्
धर्मं पुत्राग्रतः कृत्वा किंनिमित्तं हि जीवसि
udbhāvayasva vīryaṃ vā tāṃ vā gaccha dhruvāṃ gatim
dharmaṃ putrāgrataḥ kṛtvā kiṃnimittaṃ hi jīvasi
- 17
इष्टापूर्तं हि ते क्लीब कीर्तिश्च सकला हता
विच्छिन्नं भोगमूलं ते किंनिमित्तं हि जीवसि
iṣṭāpūrtaṃ hi te klība kīrtiśca sakalā hatā
vicchinnaṃ bhogamūlaṃ te kiṃnimittaṃ hi jīvasi
- 18
शत्रुर्निमज्जता ग्राह्यो जङ्घायां प्रपतिष्यता
विपरिच्छिन्नमूलो ऽपि न विषीदेत्कथंचन
उद्यम्य धुरम् उत्कर्षेद् आजानेयकृतं स्मरन्
śatrurnimajjatā grāhyo jaṅghāyāṃ prapatiṣyatā
viparicchinnamūlo 'pi na viṣīdetkathaṃcana
udyamya dhuram utkarṣed ājāneyakṛtaṃ smaran
- 19
कुरु सत्त्वं च मानं च विद्धि पौरुषम् आत्मनः
उद्भावय कुलं मग्नं त्वत्कृते स्वयम् एव हि
kuru sattvaṃ ca mānaṃ ca viddhi pauruṣam ātmanaḥ
udbhāvaya kulaṃ magnaṃ tvatkṛte svayam eva hi
- 20
यस्य वृत्तं न जल्पन्ति मानवा महद् अद्भुतम्
राशिवर्धनमात्रं स नैव स्त्री न पुनः पुमान्
yasya vṛttaṃ na jalpanti mānavā mahad adbhutam
rāśivardhanamātraṃ sa naiva strī na punaḥ pumān
- 21
दाने तपसि शौर्ये च यस्य न प्रथितं यशः
विद्यायाम् अर्थलाभे वा मातुर् उच्चार एव सः
dāne tapasi śaurye ca yasya na prathitaṃ yaśaḥ
vidyāyām arthalābhe vā mātur uccāra eva saḥ
- 22
श्रुतेन तपसा वापि श्रिया वा विक्रमेण वा
जनान्यो ऽभिभवत्यन्यान्कर्मणा हि स वै पुमान्
śrutena tapasā vāpi śriyā vā vikrameṇa vā
janānyo 'bhibhavatyanyānkarmaṇā hi sa vai pumān
- 23
न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिम् एषितुम् अर्हसि
नृशंस्याम् अयशस्यां च दुःखां कापुरुषोचिताम्
na tveva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttim eṣitum arhasi
nṛśaṃsyām ayaśasyāṃ ca duḥkhāṃ kāpuruṣocitām
- 24
यम् एनम् अभिनन्देयुर् अमित्राः पुरुषं कृशम्
लोकस्य समवज्ञातं निहीनाशनवाससम्
yam enam abhinandeyur amitrāḥ puruṣaṃ kṛśam
lokasya samavajñātaṃ nihīnāśanavāsasam
- 25
अहोलाभकरं दीनम् अल्पजीवनम् अल्पकम्
नेदृशं बन्धुम् आसाद्य बान्धवः सुखम् एधते
aholābhakaraṃ dīnam alpajīvanam alpakam
nedṛśaṃ bandhum āsādya bāndhavaḥ sukham edhate
- 26
अवृत्त्यैव विपत्स्यामो वयं राष्ट्रात्प्रवासिताः
सर्वकामरसैर्हीनाः स्थानभ्रष्टा अकिंचनाः
avṛttyaiva vipatsyāmo vayaṃ rāṣṭrātpravāsitāḥ
sarvakāmarasairhīnāḥ sthānabhraṣṭā akiṃcanāḥ
- 27
अवर्णकारिणं सत्सु कुलवंशस्य नाशनम्
कलिं पुत्रप्रवादेन संजय त्वाम् अजीजनम्
avarṇakāriṇaṃ satsu kulavaṃśasya nāśanam
kaliṃ putrapravādena saṃjaya tvām ajījanam
- 28
निरमर्षं निरुत्साहं निर्वीर्यम् अरिनन्दनम्
मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रम् ईदृशम्
niramarṣaṃ nirutsāhaṃ nirvīryam arinandanam
mā sma sīmantinī kācijjanayetputram īdṛśam
- 29
मा धूमाय ज्वलात्यन्तम् आक्रम्य जहि शात्रवान्
ज्वल मूर्धन्यमित्राणां मुहूर्तम् अपि वा क्षणम्
mā dhūmāya jvalātyantam ākramya jahi śātravān
jvala mūrdhanyamitrāṇāṃ muhūrtam api vā kṣaṇam
- 30
एतावान् एव पुरुषो यद् अमर्षी यद् अक्षमी
क्षमावान्निरमर्षश्च नैव स्त्री न पुनः पुमान्
etāvān eva puruṣo yad amarṣī yad akṣamī
kṣamāvānniramarṣaśca naiva strī na punaḥ pumān

