32 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
युयुधानस्ततो वीरः सात्वतानां महारथः
महता चतुरङ्गेण बलेनागाद्युधिष्ठिरम्
vaiśaṃpāyana uvāca
yuyudhānastato vīraḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ
mahatā caturaṅgeṇa balenāgādyudhiṣṭhiram
- 2
तस्य योधा महावीर्या नानादेशसमागताः
नानाप्रहरणा वीराः शोभयांचक्रिरे बलम्
tasya yodhā mahāvīryā nānādeśasamāgatāḥ
nānāpraharaṇā vīrāḥ śobhayāṃcakrire balam
- 3
परश्वधैर्भिण्डिपालैः शक्तितोमरमुद्गरैः
शक्त्यृष्टिपरशुप्रासैः करवालैश्च निर्मलैः
paraśvadhairbhiṇḍipālaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ
śaktyṛṣṭiparaśuprāsaiḥ karavālaiśca nirmalaiḥ
- 4
खड्गकार्मुकनिर्यूहैः शरैश्च विविधैर् अपि
तैलधौतैः प्रकाशद्भिस्तद् अशोभत वै बलम्
khaḍgakārmukaniryūhaiḥ śaraiśca vividhair api
tailadhautaiḥ prakāśadbhistad aśobhata vai balam
- 5
तस्य मेघप्रकाशस्य शस्त्रैस्तैः शोभितस्य च
बभूव रूपं सैन्यस्य मेघस्येव सविद्युतः
tasya meghaprakāśasya śastraistaiḥ śobhitasya ca
babhūva rūpaṃ sainyasya meghasyeva savidyutaḥ
- 6
अक्षौहिणी हि सेना सा तदा यौधिष्ठिरं बलम्
प्रविश्यान्तर्दधे राजन्सागरं कुनदी यथा
akṣauhiṇī hi senā sā tadā yaudhiṣṭhiraṃ balam
praviśyāntardadhe rājansāgaraṃ kunadī yathā
- 7
तथैवाक्षौहिणीं गृह्य चेदीनाम् ऋषभो बली
धृष्टकेतुर् उपागच्छत्पाण्डवान् अमितौजसः
tathaivākṣauhiṇīṃ gṛhya cedīnām ṛṣabho balī
dhṛṣṭaketur upāgacchatpāṇḍavān amitaujasaḥ
- 8
मागधश्च जयत्सेनो जारासंधिर्महाबलः
अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य धर्मराजम् उपागमत्
māgadhaśca jayatseno jārāsaṃdhirmahābalaḥ
akṣauhiṇyaiva sainyasya dharmarājam upāgamat
- 9
तथैव पाण्ड्यो राजेन्द्र सागरानूपवासिभिः
वृतो बहुविधैर्योधैर्युधिष्ठिरम् उपागमत्
tathaiva pāṇḍyo rājendra sāgarānūpavāsibhiḥ
vṛto bahuvidhairyodhairyudhiṣṭhiram upāgamat
- 10
तस्य सैन्यम् अतीवासीत्तस्मिन्बलसमागमे
प्रेक्षणीयतरं राजन्सुवेषं बलवत्तदा
tasya sainyam atīvāsīttasminbalasamāgame
prekṣaṇīyataraṃ rājansuveṣaṃ balavattadā
- 11
द्रुपदस्याप्यभूत्सेना नानादेशसमागतैः
शोभिता पुरुषैः शूरैः पुत्रैश्चास्य महारथैः
drupadasyāpyabhūtsenā nānādeśasamāgataiḥ
śobhitā puruṣaiḥ śūraiḥ putraiścāsya mahārathaiḥ
- 12
तथैव राजा मत्स्यानां विराटो वाहिनीपतिः
पार्वतीयैर्महीपालैः सहितः पाण्डवान् इयात्
tathaiva rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ
pārvatīyairmahīpālaiḥ sahitaḥ pāṇḍavān iyāt
- 13
इतश्चेतश्च पाण्डूनां समाजग्मुर्महात्मनाम्
अक्षौहिण्यस्तु सप्तैव विविधध्वजसंकुलाः
युयुत्समानाः कुरुभिः पाण्डवान्समहर्षयन्
itaścetaśca pāṇḍūnāṃ samājagmurmahātmanām
akṣauhiṇyastu saptaiva vividhadhvajasaṃkulāḥ
yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavānsamaharṣayan
- 14
तथैव धार्तराष्ट्रस्य हर्षं समभिवर्धयन्
भगदत्तो महीपालः सेनाम् अक्षौहिणीं ददौ
tathaiva dhārtarāṣṭrasya harṣaṃ samabhivardhayan
bhagadatto mahīpālaḥ senām akṣauhiṇīṃ dadau
- 15
तस्य चीनैः किरातैश्च काञ्चनैर् इव संवृतम्
बभौ बलम् अनाधृष्यं कर्णिकारवनं यथा
tasya cīnaiḥ kirātaiśca kāñcanair iva saṃvṛtam
babhau balam anādhṛṣyaṃ karṇikāravanaṃ yathā
- 16
तथा भूरिश्रवाः शूरः शल्यश्च कुरुनन्दन
दुर्योधनम् उपायातावक्षौहिण्या पृथक्पृथक्
tathā bhūriśravāḥ śūraḥ śalyaśca kurunandana
duryodhanam upāyātāvakṣauhiṇyā pṛthakpṛthak
- 17
कृतवर्मा च हार्दिक्यो भोजान्धकबलैः सह
अक्षौहिण्यैव सेनाया दुर्योधनम् उपागमत्
kṛtavarmā ca hārdikyo bhojāndhakabalaiḥ saha
akṣauhiṇyaiva senāyā duryodhanam upāgamat
- 18
तस्य तैः पुरुषव्याघ्रैर्वनमालाधरैर्बलम्
अशोभत यथा मत्तैर्वनं प्रक्रीडितैर्गजैः
tasya taiḥ puruṣavyāghrairvanamālādharairbalam
aśobhata yathā mattairvanaṃ prakrīḍitairgajaiḥ
- 19
जयद्रथमुखाश्चान्ये सिन्धुसौवीरवासिनः
आजग्मुः पृथिवीपालाः कम्पयन्त इवाचलान्
jayadrathamukhāścānye sindhusauvīravāsinaḥ
ājagmuḥ pṛthivīpālāḥ kampayanta ivācalān
- 20
तेषाम् अक्षौहिणी सेना बहुला विबभौ तदा
विधूयमाना वातेन बहुरूपा इवाम्बुदाः
teṣām akṣauhiṇī senā bahulā vibabhau tadā
vidhūyamānā vātena bahurūpā ivāmbudāḥ
- 21
सुदक्षिणश्च काम्बोजो यवनैश्च शकैस्तथा
उपाजगाम कौरव्यम् अक्षौहिण्या विशां पते
sudakṣiṇaśca kāmbojo yavanaiśca śakaistathā
upājagāma kauravyam akṣauhiṇyā viśāṃ pate
- 22
तस्य सेनासमावायः शलभानाम् इवाबभौ
स च सम्प्राप्य कौरव्यं तत्रैवान्तर्दधे तदा
tasya senāsamāvāyaḥ śalabhānām ivābabhau
sa ca samprāpya kauravyaṃ tatraivāntardadhe tadā
- 23
तथा माहिष्मतीवासी नीलो नीलायुधैः सह
महीपालो महावीर्यैर्दक्षिणापथवासिभिः
tathā māhiṣmatīvāsī nīlo nīlāyudhaiḥ saha
mahīpālo mahāvīryairdakṣiṇāpathavāsibhiḥ
- 24
आवन्त्यौ च महीपालौ महाबलसुसंवृतौ
पृथग् अक्षौहिणीभ्यां तावभियातौ सुयोधनम्
āvantyau ca mahīpālau mahābalasusaṃvṛtau
pṛthag akṣauhiṇībhyāṃ tāvabhiyātau suyodhanam
- 25
केकयाश्च नरव्याघ्राः सोदर्याः पञ्च पार्थिवाः
संहर्षयन्तः कौरव्यम् अक्षौहिण्या समाद्रवन्
kekayāśca naravyāghrāḥ sodaryāḥ pañca pārthivāḥ
saṃharṣayantaḥ kauravyam akṣauhiṇyā samādravan
- 26
इतश्चेतश्च सर्वेषां भूमिपानां महात्मनाम्
तिस्रो ऽन्याः समवर्तन्त वाहिन्यो भरतर्षभ
itaścetaśca sarveṣāṃ bhūmipānāṃ mahātmanām
tisro 'nyāḥ samavartanta vāhinyo bharatarṣabha
- 27
एवम् एकादशावृत्ताः सेना दुर्योधनस्य ताः
युयुत्समानाः कौन्तेयान्नानाध्वजसमाकुलाः
evam ekādaśāvṛttāḥ senā duryodhanasya tāḥ
yuyutsamānāḥ kaunteyānnānādhvajasamākulāḥ
- 28
न हास्तिनपुरे राजन्न् अवकाशो ऽभवत्तदा
राज्ञां सबलमुख्यानां प्राधान्येनापि भारत
na hāstinapure rājann avakāśo 'bhavattadā
rājñāṃ sabalamukhyānāṃ prādhānyenāpi bhārata
- 29
ततः पञ्चनदं चैव कृत्स्नं च कुरुजाङ्गलम्
तथा रोहितकारण्यं मरुभूमिश्च केवला
tataḥ pañcanadaṃ caiva kṛtsnaṃ ca kurujāṅgalam
tathā rohitakāraṇyaṃ marubhūmiśca kevalā
- 30
अहिच्छत्रं कालकूटं गङ्गाकूलं च भारत
वारणा वाटधानं च यामुनश्चैव पर्वतः
ahicchatraṃ kālakūṭaṃ gaṅgākūlaṃ ca bhārata
vāraṇā vāṭadhānaṃ ca yāmunaścaiva parvataḥ

