53 shlokas
- 1
वैशंपायन उवाच
कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः
विदुरं सर्वधर्मज्ञं त्वरमाणो ऽभ्यभाषत
vaiśaṃpāyana uvāca
kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
viduraṃ sarvadharmajñaṃ tvaramāṇo 'bhyabhāṣata
- 2
गच्छ तात महाप्राज्ञां गान्धारीं दीर्घदर्शिनीम्
आनयेह तया सार्धम् अनुनेष्यामि दुर्मतिम्
gaccha tāta mahāprājñāṃ gāndhārīṃ dīrghadarśinīm
ānayeha tayā sārdham anuneṣyāmi durmatim
- 3
यदि सापि दुरात्मानं शमयेद्दुष्टचेतसम्
अपि कृष्णाय सुहृदस्तिष्ठेम वचने वयम्
yadi sāpi durātmānaṃ śamayedduṣṭacetasam
api kṛṣṇāya suhṛdastiṣṭhema vacane vayam
- 4
अपि लोभाभिभूतस्य पन्थानम् अनुदर्शयेत्
दुर्बुद्धेर्दुःसहायस्य समर्थं ब्रुवती वचः
api lobhābhibhūtasya panthānam anudarśayet
durbuddherduḥsahāyasya samarthaṃ bruvatī vacaḥ
- 5
अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनकृतं महत्
शमयेच्चिररात्राय योगक्षेमवद् अव्ययम्
api no vyasanaṃ ghoraṃ duryodhanakṛtaṃ mahat
śamayeccirarātrāya yogakṣemavad avyayam
- 6
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिनीम्
आनयामास गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात्
rājñastu vacanaṃ śrutvā viduro dīrghadarśinīm
ānayāmāsa gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt
- 7
धृतराष्ट्र उवाच
एष गान्धारि पुत्रस्ते दुरात्मा शासनातिगः
ऐश्वर्यलोभाद् ऐश्वर्यं जीवितं च प्रहास्यति
dhṛtarāṣṭra uvāca
eṣa gāndhāri putraste durātmā śāsanātigaḥ
aiśvaryalobhād aiśvaryaṃ jīvitaṃ ca prahāsyati
- 8
अशिष्टवद् अमर्यादः पापैः सह दुरात्मभिः
सभाया निर्गतो मूढो व्यतिक्रम्य सुहृद्वचः
aśiṣṭavad amaryādaḥ pāpaiḥ saha durātmabhiḥ
sabhāyā nirgato mūḍho vyatikramya suhṛdvacaḥ
- 9
वैशंपायन उवाच
सा भर्तुर्वचनं श्रुत्वा राजपुत्री यशस्विनी
अन्विच्छन्ती महच्छ्रेयो गान्धारी वाक्यम् अब्रवीत्
vaiśaṃpāyana uvāca
sā bharturvacanaṃ śrutvā rājaputrī yaśasvinī
anvicchantī mahacchreyo gāndhārī vākyam abravīt
- 10
आनयेह सुतं क्षिप्रं राज्यकामुकम् आतुरम्
न हि राज्यम् अशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलोपिना
ānayeha sutaṃ kṣipraṃ rājyakāmukam āturam
na hi rājyam aśiṣṭena śakyaṃ dharmārthalopinā
- 11
त्वं ह्येवात्र भृशं गर्ह्यो धृतराष्ट्र सुतप्रियः
यो जानन्पापताम् अस्य तत्प्रज्ञाम् अनुवर्तसे
tvaṃ hyevātra bhṛśaṃ garhyo dhṛtarāṣṭra sutapriyaḥ
yo jānanpāpatām asya tatprajñām anuvartase
- 12
स एष काममन्युभ्यां प्रलब्धो मोहम् आस्थितः
अशक्यो ऽद्य त्वया राजन्विनिवर्तयितुं बलात्
sa eṣa kāmamanyubhyāṃ pralabdho moham āsthitaḥ
aśakyo 'dya tvayā rājanvinivartayituṃ balāt
- 13
राज्यप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनः
दुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रो ऽश्नुते फलम्
rājyapradāne mūḍhasya bāliśasya durātmanaḥ
duḥsahāyasya lubdhasya dhṛtarāṣṭro 'śnute phalam
- 14
कथं हि स्वजने भेदम् उपेक्षेत महामतिः
भिन्नं हि स्वजनेन त्वां प्रसहिष्यन्ति शत्रवः
kathaṃ hi svajane bhedam upekṣeta mahāmatiḥ
bhinnaṃ hi svajanena tvāṃ prasahiṣyanti śatravaḥ
- 15
या हि शक्या महाराज साम्ना दानेन वा पुनः
निस्तर्तुम् आपदः स्वेषु दण्डं कस्तत्र पातयेत्
yā hi śakyā mahārāja sāmnā dānena vā punaḥ
nistartum āpadaḥ sveṣu daṇḍaṃ kastatra pātayet
- 16
शासनाद्धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनम् अमर्षणम्
मातुश्च वचनात्क्षत्ता सभां प्रावेशयत्पुनः
śāsanāddhṛtarāṣṭrasya duryodhanam amarṣaṇam
mātuśca vacanātkṣattā sabhāṃ prāveśayatpunaḥ
- 17
स मातुर्वचनाकाङ्क्षी प्रविवेश सभां पुनः
अभिताम्रेक्षणः क्रोधान्निःश्वसन्न् इव पन्नगः
sa māturvacanākāṅkṣī praviveśa sabhāṃ punaḥ
abhitāmrekṣaṇaḥ krodhānniḥśvasann iva pannagaḥ
- 18
तं प्रविष्टम् अभिप्रेक्ष्य पुत्रम् उत्पथम् आस्थितम्
विगर्हमाणा गान्धारी समर्थं वाक्यम् अब्रवीत्
taṃ praviṣṭam abhiprekṣya putram utpatham āsthitam
vigarhamāṇā gāndhārī samarthaṃ vākyam abravīt
- 19
दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम पुत्रक
हितं ते सानुबन्धस्य तथायत्यां सुखोदयम्
duryodhana nibodhedaṃ vacanaṃ mama putraka
hitaṃ te sānubandhasya tathāyatyāṃ sukhodayam
- 20
भीष्मस्य तु पितुश्चैव मम चापचितिः कृता
भवेद्द्रोणमुखानां च सुहृदां शाम्यता त्वया
bhīṣmasya tu pituścaiva mama cāpacitiḥ kṛtā
bhaveddroṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃ śāmyatā tvayā
- 21
न हि राज्यं महाप्राज्ञ स्वेन कामेन शक्यते
अवाप्तुं रक्षितुं वापि भोक्तुं वा भरतर्षभ
na hi rājyaṃ mahāprājña svena kāmena śakyate
avāptuṃ rakṣituṃ vāpi bhoktuṃ vā bharatarṣabha
- 22
न ह्यवश्येन्द्रियो राज्यम् अश्नीयाद्दीर्घम् अन्तरम्
विजितात्मा तु मेधावी स राज्यम् अभिपालयेत्
na hyavaśyendriyo rājyam aśnīyāddīrgham antaram
vijitātmā tu medhāvī sa rājyam abhipālayet
- 23
कामक्रोधौ हि पुरुषम् अर्थेभ्यो व्यपकर्षतः
तौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम्
kāmakrodhau hi puruṣam arthebhyo vyapakarṣataḥ
tau tu śatrū vinirjitya rājā vijayate mahīm
- 24
लोकेश्वरप्रभुत्वं हि महद् एतद्दुरात्मभिः
राज्यं नामेप्सितं स्थानं न शक्यम् अभिरक्षितुम्
lokeśvaraprabhutvaṃ hi mahad etaddurātmabhiḥ
rājyaṃ nāmepsitaṃ sthānaṃ na śakyam abhirakṣitum
- 25
इन्द्रियाणि महत्प्रेप्सुर्नियच्छेद् अर्थधर्मयोः
इन्द्रियैर्नियतैर्बुद्धिर्वर्धते ऽग्निर् इवेन्धनैः
indriyāṇi mahatprepsurniyacched arthadharmayoḥ
indriyairniyatairbuddhirvardhate 'gnir ivendhanaiḥ
- 26
अविध्येयानि हीमानि व्यापादयितुम् अप्यलम्
अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम्
avidhyeyāni hīmāni vyāpādayitum apyalam
avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim
- 27
अविजित्य य आत्मानम् अमात्यान्विजिगीषते
अजितात्माजितामात्यः सो ऽवशः परिहीयते
avijitya ya ātmānam amātyānvijigīṣate
ajitātmājitāmātyaḥ so 'vaśaḥ parihīyate
- 28
आत्मानम् एव प्रथमं देशरूपेण यो जयेत्
ततो ऽमात्यान् अमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते
ātmānam eva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet
tato 'mātyān amitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate
- 29
वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु
परीक्ष्यकारिणं धीरम् अत्यन्तं श्रीर्निषेवते
vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu
parīkṣyakāriṇaṃ dhīram atyantaṃ śrīrniṣevate
- 30
क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ
कामक्रोधौ शरीरस्थौ प्रज्ञानं तौ विलुम्पतः
kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvubhau
kāmakrodhau śarīrasthau prajñānaṃ tau vilumpataḥ

