28 shlokas
- 1
युधिष्ठिर उवाच
कां नु वाचं संजय मे शृणोषि युद्धैषिणीं येन युद्धाद्बिभेषि
अयुद्धं वै तात युद्धाद्गरीयः कस्तल्लब्ध्वा जातु युध्येत सूत
yudhiṣṭhira uvāca
kāṃ nu vācaṃ saṃjaya me śṛṇoṣi yuddhaiṣiṇīṃ yena yuddhādbibheṣi
ayuddhaṃ vai tāta yuddhādgarīyaḥ kastallabdhvā jātu yudhyeta sūta
- 2
अकुर्वतश्चेत्पुरुषस्य संजय सिध्येत्संकल्पो मनसा यं यम् इच्छेत्
न कर्म कुर्याद्विदितं ममैतद् अन्यत्र युद्धाद्बहु यल्लघीयः
akurvataścetpuruṣasya saṃjaya sidhyetsaṃkalpo manasā yaṃ yam icchet
na karma kuryādviditaṃ mamaitad anyatra yuddhādbahu yallaghīyaḥ
- 3
कुतो युद्धं जातु नरः प्रजानन्को दैवशप्तो ऽभिवृणीत युद्धम्
सुखैषिणः कर्म कुर्वन्ति पार्था धर्माद् अहीनं यच्च लोकस्य पथ्यम्
kuto yuddhaṃ jātu naraḥ prajānanko daivaśapto 'bhivṛṇīta yuddham
sukhaiṣiṇaḥ karma kurvanti pārthā dharmād ahīnaṃ yacca lokasya pathyam
- 4
कर्मोदयं सुखम् आशंसमानः कृच्छ्रोपायं तत्त्वतः कर्म दुःखम्
सुखप्रेप्सुर्विजिघांसुश्च दुःखं य इन्द्रियाणां प्रीतिवशानुगामी
कामाभिध्या स्वशरीरं दुनोति यया प्रयुक्तो ऽनुकरोति दुःखम्
karmodayaṃ sukham āśaṃsamānaḥ kṛcchropāyaṃ tattvataḥ karma duḥkham
sukhaprepsurvijighāṃsuśca duḥkhaṃ ya indriyāṇāṃ prītivaśānugāmī
kāmābhidhyā svaśarīraṃ dunoti yayā prayukto 'nukaroti duḥkham
- 5
यथेध्यमानस्य समिद्धतेजसो भूयो बलं वर्धते पावकस्य
कामार्थलाभेन तथैव भूयो न तृप्यते सर्पिषेवाग्निर् इद्धः
संपश्येमं भोगचयं महान्तं सहास्माभिर्धृतराष्ट्रस्य राज्ञः
yathedhyamānasya samiddhatejaso bhūyo balaṃ vardhate pāvakasya
kāmārthalābhena tathaiva bhūyo na tṛpyate sarpiṣevāgnir iddhaḥ
saṃpaśyemaṃ bhogacayaṃ mahāntaṃ sahāsmābhirdhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ
- 6
नाश्रेयसाम् ईश्वरो विग्रहाणां नाश्रेयसां गीतशब्दं शृणोति
नाश्रेयसः सेवते माल्यगन्धान्न चाप्यश्रेयांस्यनुलेपनानि
nāśreyasām īśvaro vigrahāṇāṃ nāśreyasāṃ gītaśabdaṃ śṛṇoti
nāśreyasaḥ sevate mālyagandhānna cāpyaśreyāṃsyanulepanāni
- 7
नाश्रेयसः प्रावरान् अध्यवस्ते कथं त्वस्मान्सम्प्रणुदेत्कुरुभ्यः
अत्रैव च स्याद् अवधूय एष कामः शरीरे हृदयं दुनोति
nāśreyasaḥ prāvarān adhyavaste kathaṃ tvasmānsampraṇudetkurubhyaḥ
atraiva ca syād avadhūya eṣa kāmaḥ śarīre hṛdayaṃ dunoti
- 8
स्वयं राजा विषमस्थः परेषु सामस्थ्यम् अन्विच्छति तन्न साधु
यथात्मनः पश्यति वृत्तम् एव तथा परेषाम् अपि सो ऽभ्युपैति
svayaṃ rājā viṣamasthaḥ pareṣu sāmasthyam anvicchati tanna sādhu
yathātmanaḥ paśyati vṛttam eva tathā pareṣām api so 'bhyupaiti
- 9
आसन्नम् अग्निं तु निदाघकाले गम्भीरकक्षे गहने विसृज्य
यथा वृद्धं वायुवशेन शोचेत्क्षेमं मुमुक्षुः शिशिरव्यपाये
āsannam agniṃ tu nidāghakāle gambhīrakakṣe gahane visṛjya
yathā vṛddhaṃ vāyuvaśena śocetkṣemaṃ mumukṣuḥ śiśiravyapāye
- 10
प्राप्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रो ऽद्य राजा लालप्यते संजय कस्य हेतोः
प्रगृह्य दुर्बुद्धिम् अनार्जवे रतं पुत्रं मन्दं मूढम् अमन्त्रिणं तु
prāptaiśvaryo dhṛtarāṣṭro 'dya rājā lālapyate saṃjaya kasya hetoḥ
pragṛhya durbuddhim anārjave rataṃ putraṃ mandaṃ mūḍham amantriṇaṃ tu
- 11
अनाप्तः सन्न् आप्ततमस्य वाचं सुयोधनो विदुरस्यावमन्य
सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी संबुध्यमानो विशते ऽधर्मम् एव
anāptaḥ sann āptatamasya vācaṃ suyodhano vidurasyāvamanya
sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī saṃbudhyamāno viśate 'dharmam eva
- 12
मेधाविनं ह्यर्थकामं कुरूणां बहुश्रुतं वाग्मिनं शीलवन्तम्
सूत राजा धृतराष्ट्रः कुरुभ्यो न सो ऽस्मरद्विदुरं पुत्रकाम्यात्
medhāvinaṃ hyarthakāmaṃ kurūṇāṃ bahuśrutaṃ vāgminaṃ śīlavantam
sūta rājā dhṛtarāṣṭraḥ kurubhyo na so 'smaradviduraṃ putrakāmyāt
- 13
मानघ्नस्य आत्मकामस्य चेर्ष्योः संरम्भिणश्चार्थधर्मातिगस्य
दुर्भाषिणो मन्युवशानुगस्य कामात्मनो दुर्हृदो भावनस्य
mānaghnasya ātmakāmasya cerṣyoḥ saṃrambhiṇaścārthadharmātigasya
durbhāṣiṇo manyuvaśānugasya kāmātmano durhṛdo bhāvanasya
- 14
अनेयस्याश्रेयसो दीर्घमन्योर्मित्रद्रुहः संजय पापबुद्धेः
सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः प्रियैषी प्रपश्यमानः प्रजहाद्धर्मकामौ
aneyasyāśreyaso dīrghamanyormitradruhaḥ saṃjaya pāpabuddheḥ
sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī prapaśyamānaḥ prajahāddharmakāmau
- 15
तदैव मे संजय दीव्यतो ऽभून्नो चेत्कुरून् आगतः स्याद् अभावः
काव्यां वाचं विदुरो भाषमाणो न विन्दते धृतराष्ट्रात्प्रशंसाम्
tadaiva me saṃjaya dīvyato 'bhūnno cetkurūn āgataḥ syād abhāvaḥ
kāvyāṃ vācaṃ viduro bhāṣamāṇo na vindate dhṛtarāṣṭrātpraśaṃsām
- 16
क्षत्तुर्यदा अन्ववर्तन्त बुद्धिं कृच्छ्रं कुरून्न तदाभ्याजगाम
यावत्प्रज्ञाम् अन्ववर्तन्त तस्य तावत्तेषां राष्ट्रवृद्धिर्बभूव
kṣatturyadā anvavartanta buddhiṃ kṛcchraṃ kurūnna tadābhyājagāma
yāvatprajñām anvavartanta tasya tāvatteṣāṃ rāṣṭravṛddhirbabhūva
- 17
तदर्थलुब्धस्य निबोध मे ऽद्य ये मन्त्रिणो धार्तराष्ट्रस्य सूत
दुःशासनः शकुनिः सूतपुत्रो गावल्गणे पश्य संमोहम् अस्य
tadarthalubdhasya nibodha me 'dya ye mantriṇo dhārtarāṣṭrasya sūta
duḥśāsanaḥ śakuniḥ sūtaputro gāvalgaṇe paśya saṃmoham asya
- 18
सो ऽहं न पश्यामि परीक्षमाणः कथं स्वस्ति स्यात्कुरुसृञ्जयानाम्
आत्तैश्वर्यो धृतराष्ट्रः परेभ्यः प्रव्राजिते विदुरे दीर्घदृष्टौ
so 'haṃ na paśyāmi parīkṣamāṇaḥ kathaṃ svasti syātkurusṛñjayānām
āttaiśvaryo dhṛtarāṣṭraḥ parebhyaḥ pravrājite vidure dīrghadṛṣṭau
- 19
आशंसते वै धृतराष्ट्रः सपुत्रो महाराज्यम् असपत्नं पृथिव्याम्
तस्मिञ्शमः केवलं नोपलभ्यो ऽत्यासन्नं मद्गतं मन्यते ऽर्थम्
āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭraḥ saputro mahārājyam asapatnaṃ pṛthivyām
tasmiñśamaḥ kevalaṃ nopalabhyo 'tyāsannaṃ madgataṃ manyate 'rtham
- 20
यत्तत्कर्णो मन्यते पारणीयं युद्धे गृहीतायुधम् अर्जुनेन
आसंश्च युद्धानि पुरा महान्ति कथं कर्णो नाभवद्द्वीप एषाम्
yattatkarṇo manyate pāraṇīyaṃ yuddhe gṛhītāyudham arjunena
āsaṃśca yuddhāni purā mahānti kathaṃ karṇo nābhavaddvīpa eṣām
- 21
कर्णश्च जानाति सुयोधनश्च द्रोणश्च जानाति पितामहश्च
अन्ये च ये कुरवस्तत्र सन्ति यथार्जुनान्नास्त्यपरो धनुर्धरः
karṇaśca jānāti suyodhanaśca droṇaśca jānāti pitāmahaśca
anye ca ye kuravastatra santi yathārjunānnāstyaparo dhanurdharaḥ
- 22
जानन्त्येते कुरवः सर्व एव ये चाप्यन्ये भूमिपालाः समेताः
दुर्योधनं चापराधे चरन्तम् अरिंदमे फल्गुने ऽविद्यमाने
jānantyete kuravaḥ sarva eva ye cāpyanye bhūmipālāḥ sametāḥ
duryodhanaṃ cāparādhe carantam ariṃdame phalgune 'vidyamāne
- 23
तेनार्थबद्धं मन्यते धार्तराष्ट्रः शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वम्
किरीटिना तालमात्रायुधेन तद्वेदिना संयुगं तत्र गत्वा
tenārthabaddhaṃ manyate dhārtarāṣṭraḥ śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvam
kirīṭinā tālamātrāyudhena tadvedinā saṃyugaṃ tatra gatvā
- 24
गाण्डीवविस्फारितशब्दम् आजाव् अशृण्वाना धार्तराष्ट्रा ध्रियन्ते
क्रुद्धस्य चेद्भीमसेनस्य वेगात्सुयोधनो मन्यते सिद्धम् अर्थम्
gāṇḍīvavisphāritaśabdam ājāv aśṛṇvānā dhārtarāṣṭrā dhriyante
kruddhasya cedbhīmasenasya vegātsuyodhano manyate siddham artham
- 25
इन्द्रो ऽप्येतन्नोत्सहेत्तात हर्तुम् ऐश्वर्यं नो जीवति भीमसेने
धनंजये नकुले चैव सूत तथा वीरे सहदेवे मदीये
indro 'pyetannotsahettāta hartum aiśvaryaṃ no jīvati bhīmasene
dhanaṃjaye nakule caiva sūta tathā vīre sahadeve madīye
- 26
स चेद् एतां प्रतिपद्येत बुद्धिं वृद्धो राजा सह पुत्रेण सूत
एवं रणे पाण्डवकोपदग्धा न नश्येयुः संजय धार्तराष्ट्राः
sa ced etāṃ pratipadyeta buddhiṃ vṛddho rājā saha putreṇa sūta
evaṃ raṇe pāṇḍavakopadagdhā na naśyeyuḥ saṃjaya dhārtarāṣṭrāḥ
- 27
जानासि त्वं क्लेशम् अस्मासु वृत्तं त्वां पूजयन्संजयाहं क्षमेयम्
यच्चास्माकं कौरवैर्भूतपूर्वं या नो वृत्तिर्धार्तराष्ट्रे तदासीत्
jānāsi tvaṃ kleśam asmāsu vṛttaṃ tvāṃ pūjayansaṃjayāhaṃ kṣameyam
yaccāsmākaṃ kauravairbhūtapūrvaṃ yā no vṛttirdhārtarāṣṭre tadāsīt
- 28
अद्यापि तत्तत्र तथैव वर्ततां शान्तिं गमिष्यामि यथा त्वम् आत्थ
इन्द्रप्रस्थे भवतु ममैव राज्यं सुयोधनो यच्छतु भारताग्र्यः
adyāpi tattatra tathaiva vartatāṃ śāntiṃ gamiṣyāmi yathā tvam āttha
indraprasthe bhavatu mamaiva rājyaṃ suyodhano yacchatu bhāratāgryaḥ

